Đấu Tranh Chính Trị Ở Tây Nguyên Trong Kháng Chiến Chống Mỹ Từ Năm 1961 Đến Năm 1968

Tài liệu nghiên cứu Đấu tranh chính trị ở tây nguyên trong kháng chiến chống mỹ từ năm 1961 đến năm 1968, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Trần Thị Lan
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Ngọc Long
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Đấu Tranh Chính Trị Ở Tây Nguyên Trong Kháng Chiến Chống Mỹ (1961-1968)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.2. Nhóm các công trình nghiên cứu về đấu tranh chính trị trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước
• 1.3. Nhóm các công trình nghiên cứu về chính sách của Mỹ và chính quyền Sài Gòn đối với Tây Nguyên
• 1.4. Nhóm các công trình nghiên cứu về đấu tranh chính trị ở Tây Nguyên trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước
• 1.5. Những vấn đề luận án cần tập trung nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẤU TRANH CHÍNH TRỊ Ở TÂY NGUYÊN GIAI ĐOẠN 1961-1965
• 2.1. Những yếu tố tác động đến đấu tranh chính trị ở Tây Nguyên. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội Tây Nguyên
• 2.2. Truyền thống yêu nước và cách mạng của nhân dân Tây Nguyên
• 2.3. Tình hình Tây Nguyên trước năm 1961
• 2.4. Mỹ tiến hành chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” ở Tây Nguyên
• 2.5. Chủ trương của Đảng
• 2.6. Đấu tranh chính trị ở Tây Nguyên giai đoạn 1961-1965
• 2.7. Đấu tranh chính trị ở nông thôn
• 2.8. Đấu tranh chính trị ở đô thị
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẤU TRANH CHÍNH TRỊ Ở TÂY NGUYÊN GIAI ĐOẠN 1965-1968
• 3.1. Mỹ tiến hành chiến lược “Chiến tranh cục bộ” ở Tây Nguyên và chủ trương của Đảng
• 3.2. Chính sách của Mỹ và chính quyền Sài Gòn đối với Tây Nguyên trong “Chiến tranh cục bộ”. Chủ trương của Đảng
• 3.3. Đấu tranh chính trị ở Tây Nguyên giai đoạn 1965-1968
• 3.4. Đấu tranh chính trị ở đô thị (1965-1967)
• 3.5. Đấu tranh chính trị ở nông thôn (1965-1967)
• 3.6. Đấu tranh chính trị trong Tổng tiến công và nổi dậy năm 1968
• 4. CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM, VAI TRÒ VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM
• 4.1. Có sự tham gia đông đảo của các dân tộc thiểu số
• 4.2. Hình thức, biện pháp đấu tranh phong phú và đa dạng
• 4.3. Quy mô của đấu tranh chính trị ở Tây Nguyên thường không lớn
• 4.4. Góp phần đánh bại chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” và “Chiến tranh cục bộ” của Mỹ ở Tây Nguyên
• 4.5. Tăng cường tình đoàn kết, gắn bó giữa đồng bào các dân tộc trên địa bàn Tây Nguyên
• 4.6. Khẳng định vai trò to lớn, vị trí quan trọng của đấu tranh chính trị trong “ba mũi giáp công” trên địa bàn chiến lược Tây Nguyên
• 4.7. Bài học kinh nghiệm
• 4.7.1. Phát huy vai trò của các già làng, trưởng buôn để tập hợp lực lượng
• 4.7.2. Quan tâm xây dựng, phát triển tổ chức cơ sở Đảng và các đoàn thể quần chúng phù hợp với điều kiện miền núi
• 4.7.3. Bám dân, hiểu dân và tôn trọng lợi ích của dân; phát huy quyền làm chủ của nhân dân
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan Đấu tranh chính trị ở Tây Nguyên 1961 1968

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, đấu tranh chính trị và đấu tranh quân sự là hai hình thức cơ bản, quyết định thắng lợi. Nhân dân miền Nam, đặc biệt là nhân dân Tây Nguyên, kết hợp chặt chẽ hai hình thức này để từng bước đánh bại chiến lược chiến tranh của Mỹ. Đấu tranh chính trị là hình thức đấu tranh của đông đảo quần chúng, công nhân, nông dân, sinh viên, học sinh, trí thức, tín đồ tôn giáo, tiểu thương, tư sản dân tộc. Diễn ra dưới nhiều hình thức: mít tinh, biểu tình, tuyệt thực, bãi khóa, đình công, bãi thị. Tính chất: hợp pháp, nửa hợp pháp, không hợp pháp. Mục tiêu: chống lại chính sách thực dân mới của Mỹ và chính quyền Sài Gòn. Trên cơ sở phát huy sức mạnh đại đoàn kết dân tộc, đấu tranh chính trị hình thành nên đội quân nòng cốt trong các cuộc đấu tranh giành dân, giữ đất, nổi dậy giành quyền làm chủ; hỗ trợ đắc lực cho đấu tranh quân sự và làm chỗ dựa cho lực lượng vũ trang. Do điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của từng địa phương, hình thức và cấp độ đấu tranh cũng khác nhau. Đấu tranh chính trị ở Tây Nguyên là một ví dụ.

1.1. Vị trí chiến lược của Tây Nguyên trong kháng chiến

Tây Nguyên là địa bàn chiến lược quan trọng với cả hai bên. Mỹ và chính quyền VNCH cho rằng “muốn chiến thắng ở miền Nam Việt Nam thì phải kiểm soát cho được vùng Cao nguyên Trung phần Đông Dương”. Với lực lượng cách mạng, “Tây Nguyên - một địa bàn trọng yếu đóng vai trò xương sống chiến lược của toàn bộ chiến trường miền Nam”. Tây Nguyên có thể làm bàn đạp để tiến xuống các tỉnh đồng bằng Khu V, Nam Bộ, qua Hạ Lào và Đông Bắc Campuchia. Âm mưu của đế quốc Mỹ và CQSG đối với Tây Nguyên là bằng mọi giá phải chiếm lĩnh địa bàn chiến lược trọng yếu này.

1.2. Mục tiêu và thủ đoạn của Mỹ và chính quyền Sài Gòn

Mục tiêu của Mỹ và chính quyền Sài Gòn là biến Tây Nguyên thành bàn đạp quân sự để khống chế miền Trung và Đông Nam Bộ, khóa chặt biên giới Việt Nam - Lào, Việt Nam - Campuchia, cắt đứt tuyến giao thông chiến lược Bắc - Nam, tiêu diệt lực lượng và cơ sở cách mạng ở miền núi, từ đó tiến lên tiêu diệt lực lượng cách mạng trên toàn miền Nam. Mỹ và CQSG còn dùng những thủ đoạn vừa khủng bố, vừa mua chuộc để chia rẽ khối đoàn kết các dân tộc, nhằm thực hiện ý đồ giành thắng lợi về chính trị tại đây.

1.3. Vai trò của Đấu tranh chính trị ở Tây Nguyên trong kháng chiến

Đấu tranh chính trị ở Tây Nguyên vừa là mũi tiến công sắc bén, tạo bàn đạp cho lực lượng vũ trang tác chiến vừa có vai trò quan trọng trong việc tuyên truyền, giác ngộ cách mạng cho đông đảo quần chúng, đa số là đồng bào các dân tộc thiểu số; vạch trần cuộc chiến tranh phi nghĩa do Mỹ tiến hành ở Việt Nam, bản chất tay sai, phản dân tộc của CQSG, là cơ sở tăng cường tình đoàn kết giữa các dân tộc, từng bước tập hợp và tổ chức quần chúng thành đội quân chính trị. Lực lượng ĐTCT cùng với lực lượng vũ trang nhân dân thực hiện sự kết hợp chặt chẽ ĐTCT với ĐTQS, nổi dậy với tiến công, đánh bại các nỗ lực chiến tranh của Mỹ và CQSG.

II. Yếu tố tác động Đấu tranh Chính trị Tây Nguyên 1961 1965

Giai đoạn 1961-1965, đấu tranh chính trị ở Tây Nguyên chịu tác động từ nhiều yếu tố. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội của Tây Nguyên có ảnh hưởng lớn. Truyền thống yêu nước, cách mạng của nhân dân Tây Nguyên là nền tảng vững chắc. Tình hình Tây Nguyên trước năm 1961 cũng là một yếu tố quan trọng. Mỹ tiến hành chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” ở Tây Nguyên, gây nhiều khó khăn cho cách mạng. Chủ trương của Đảng về đấu tranh chính trị là kim chỉ nam cho hành động. Tất cả các yếu tố này đã tạo nên bức tranh phức tạp, đa dạng của đấu tranh chính trị ở Tây Nguyên trong giai đoạn này.

2.1. Đặc điểm Tự nhiên kinh tế xã hội Tây Nguyên

Địa hình chia cắt, dân cư thưa thớt, trình độ dân trí thấp là những đặc điểm nổi bật của Tây Nguyên. Điều này gây khó khăn cho việc xây dựng cơ sở cách mạng, tuyên truyền, vận động quần chúng. Tuy nhiên, chính điều kiện tự nhiên khắc nghiệt lại hun đúc tinh thần đoàn kết, ý chí chiến đấu của đồng bào các dân tộc. Kinh tế chủ yếu là nông nghiệp, lạc hậu, đời sống nhân dân khó khăn. Mâu thuẫn xã hội gay gắt, đặc biệt là mâu thuẫn giữa đồng bào các dân tộc với chính quyền Sài Gòn.

2.2. Truyền thống yêu nước và cách mạng của nhân dân

Nhân dân Tây Nguyên có truyền thống yêu nước, chống ngoại xâm lâu đời. Từ xa xưa, đồng bào đã kiên cường chống lại ách đô hộ của phong kiến, thực dân. Trong kháng chiến chống Pháp, Tây Nguyên là một trong những căn cứ địa vững chắc của cách mạng. Truyền thống yêu nước, cách mạng là nguồn sức mạnh to lớn, là động lực thúc đẩy đấu tranh chính trị phát triển.

2.3. Chủ trương của Đảng về đấu tranh chính trị

Đảng xác định rõ vị trí, vai trò của đấu tranh chính trị trong kháng chiến chống Mỹ. Chủ trương của Đảng là kết hợp chặt chẽ đấu tranh chính trị với đấu tranh quân sự, xây dựng lực lượng chính trị hùng mạnh, phát động quần chúng đấu tranh chống Mỹ và chính quyền Sài Gòn. Đảng bộ các tỉnh Tây Nguyên đã cụ thể hóa chủ trương của Đảng phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương, lãnh đạo, chỉ đạo đấu tranh chính trị giành nhiều thắng lợi.

III. Các hình thức Đấu tranh Chính trị ở Tây Nguyên 1961 1965

Đấu tranh chính trị ở Tây Nguyên giai đoạn 1961-1965 diễn ra sôi nổi, đa dạng với nhiều hình thức phong phú. Ở nông thôn, nổi bật là đấu tranh chống càn quét, gom dân, phá ấp chiến lược. Ở đô thị, công nhân, sinh viên, học sinh, trí thức đấu tranh đòi tự do dân chủ, cải thiện dân sinh. Các hình thức đấu tranh hợp pháp, nửa hợp pháp và bất hợp pháp được vận dụng linh hoạt, sáng tạo. Tất cả các hình thức đấu tranh đều hướng tới mục tiêu chung là đánh đổ chính quyền Sài Gòn, giải phóng Tây Nguyên.

3.1. Đấu tranh chính trị ở nông thôn chống ấp chiến lược

Đồng bào các dân tộc Tây Nguyên kiên quyết đấu tranh chống lại chính sách gom dân, lập ấp chiến lược của Mỹ và chính quyền Sài Gòn. Họ tổ chức các cuộc biểu tình, tuần hành, vây đồn bót, phá ấp chiến lược, đòi trở về buôn làng cũ. Nhiều buôn làng đã trở thành pháo đài kiên cường, chống lại sự kìm kẹp của địch. Theo tài liệu gốc, việc phá ấp chiến lược là một trong những hình thức đấu tranh hiệu quả nhất của đồng bào Tây Nguyên.

3.2. Đấu tranh chính trị ở đô thị đòi tự do dân chủ

Công nhân, sinh viên, học sinh, trí thức ở các đô thị Tây Nguyên đấu tranh đòi tự do dân chủ, cải thiện dân sinh. Họ tổ chức mít tinh, biểu tình, bãi khóa, bãi thị, đưa ra các yêu sách chính trị, kinh tế. Phong trào đấu tranh ở đô thị đã thu hút sự tham gia của đông đảo quần chúng, tạo nên sức mạnh to lớn, gây áp lực lên chính quyền Sài Gòn.

3.3. Sự tham gia của các tôn giáo trong đấu tranh chính trị

Đồng bào các tôn giáo ở Tây Nguyên cũng tích cực tham gia đấu tranh chính trị. Họ đấu tranh đòi bình đẳng tôn giáo, chống lại sự đàn áp, kỳ thị của chính quyền Sài Gòn. Nhiều chức sắc tôn giáo đã đứng lên lãnh đạo quần chúng đấu tranh, góp phần vào thắng lợi chung của cách mạng. Theo báo cáo từ TTLTQGII, sự tham gia của các tôn giáo đã tạo nên một lực lượng đấu tranh mạnh mẽ, rộng khắp.

IV. Tác động Chiến tranh Cục bộ và Đấu tranh Chính trị 1965 1968

Từ năm 1965, Mỹ chuyển sang chiến lược “Chiến tranh cục bộ” ở miền Nam. Tình hình Tây Nguyên có nhiều thay đổi. Mỹ tăng cường quân đội, vũ khí, đẩy mạnh các hoạt động quân sự, gây nhiều khó khăn cho cách mạng. Tuy nhiên, Đảng bộ các tỉnh Tây Nguyên đã kịp thời đề ra chủ trương, biện pháp phù hợp, tiếp tục đẩy mạnh đấu tranh chính trị, kết hợp với đấu tranh quân sự, từng bước đánh bại chiến lược mới của địch.

4.1. Chính sách của Mỹ và chính quyền Sài Gòn ở Tây Nguyên

Trong “Chiến tranh cục bộ”, Mỹ và chính quyền Sài Gòn tăng cường đàn áp, khủng bố, càn quét, đốt phá, nhằm tiêu diệt lực lượng cách mạng, bình định Tây Nguyên. Chúng sử dụng nhiều thủ đoạn tàn bạo, dã man, gây nhiều đau thương, mất mát cho đồng bào. Theo tài liệu lưu trữ, chính sách bình định của Mỹ và chính quyền Sài Gòn tập trung vào việc kiểm soát chặt chẽ dân cư, cắt đứt liên lạc giữa dân với cách mạng.

4.2. Chủ trương của Đảng bộ các tỉnh Tây Nguyên giai đoạn mới

Trước tình hình mới, Đảng bộ các tỉnh Tây Nguyên chủ trương đẩy mạnh đấu tranh chính trị kết hợp với đấu tranh quân sự, xây dựng lực lượng vũ trang vững mạnh, phát động chiến tranh nhân dân rộng khắp. Đảng tăng cường công tác vận động quần chúng, xây dựng cơ sở cách mạng trong vùng địch kiểm soát, tạo thế trận liên hoàn, bao vây, cô lập địch.

4.3. Đấu tranh chính trị trong Tổng tiến công Mậu Thân 1968

Trong Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, lực lượng đấu tranh chính trị ở Tây Nguyên đã phối hợp chặt chẽ với lực lượng vũ trang, nổi dậy tấn công địch ở các đô thị, thị xã, căn cứ quân sự. Quần chúng nhân dân tham gia tích cực vào các hoạt động phá hoại giao thông, cắt đứt liên lạc, tiêu diệt địch, góp phần vào thắng lợi chung của chiến dịch.

V. Đặc điểm và vai trò của Đấu tranh Chính trị ở Tây Nguyên

Đấu tranh chính trị ở Tây Nguyên có nhiều đặc điểm nổi bật. Thứ nhất, có sự tham gia đông đảo của đồng bào các dân tộc thiểu số. Thứ hai, hình thức, biện pháp đấu tranh phong phú, đa dạng. Thứ ba, quy mô đấu tranh thường không lớn. Đấu tranh chính trị đóng vai trò quan trọng trong việc đánh bại chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” và “Chiến tranh cục bộ” của Mỹ ở Tây Nguyên; tăng cường tình đoàn kết các dân tộc; khẳng định vị trí quan trọng của đấu tranh chính trị trong “ba mũi giáp công”.

5.1. Sự tham gia của đồng bào dân tộc thiểu số

Đồng bào các dân tộc thiểu số là lực lượng chủ yếu tham gia đấu tranh chính trị ở Tây Nguyên. Họ có tinh thần yêu nước nồng nàn, ý chí chiến đấu kiên cường, gắn bó mật thiết với cách mạng. Đảng bộ các tỉnh Tây Nguyên đã phát huy vai trò của các già làng, trưởng buôn để tập hợp lực lượng, vận động đồng bào tham gia đấu tranh.

5.2. Tính đa dạng của hình thức đấu tranh chính trị

Đấu tranh chính trị ở Tây Nguyên diễn ra dưới nhiều hình thức phong phú, đa dạng, từ đấu tranh ôn hòa đến đấu tranh vũ trang, từ đấu tranh công khai đến đấu tranh bí mật. Các hình thức đấu tranh được vận dụng linh hoạt, sáng tạo, phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương, từng giai đoạn.

5.3. Vai trò đoàn kết các dân tộc trong đấu tranh chính trị

Đấu tranh chính trị góp phần tăng cường tình đoàn kết, gắn bó giữa đồng bào các dân tộc trên địa bàn Tây Nguyên. Trong quá trình đấu tranh, các dân tộc đã cùng nhau chia sẻ khó khăn, gian khổ, giúp đỡ nhau vượt qua thử thách, xây dựng mối quan hệ đoàn kết, gắn bó keo sơn.

VI. Bài học Kinh nghiệm từ Đấu tranh Chính trị ở Tây Nguyên

Từ thực tiễn đấu tranh chính trị ở Tây Nguyên, có thể rút ra một số bài học kinh nghiệm quan trọng. Cần phát huy vai trò của các già làng, trưởng buôn để tập hợp lực lượng; quan tâm xây dựng, phát triển tổ chức cơ sở Đảng và các đoàn thể quần chúng; bám dân, hiểu dân và tôn trọng lợi ích của dân; phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Những bài học này có giá trị thực tiễn sâu sắc, có thể vận dụng vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay.

6.1. Phát huy vai trò của già làng trưởng buôn trong kháng chiến

Già làng, trưởng buôn có uy tín lớn trong cộng đồng, có khả năng tập hợp, vận động quần chúng. Đảng bộ các tỉnh Tây Nguyên đã phát huy vai trò của các già làng, trưởng buôn để tuyên truyền, vận động đồng bào tham gia cách mạng, xây dựng cơ sở cách mạng, tổ chức đấu tranh.

6.2. Xây dựng tổ chức cơ sở Đảng đoàn thể phù hợp

Tổ chức cơ sở Đảng và các đoàn thể quần chúng là nền tảng của cách mạng, là lực lượng nòng cốt lãnh đạo đấu tranh chính trị. Cần quan tâm xây dựng, phát triển tổ chức cơ sở Đảng và các đoàn thể quần chúng phù hợp với điều kiện miền núi, đảm bảo tính bí mật, an toàn, hiệu quả.

6.3. Bám dân hiểu dân và tôn trọng lợi ích của nhân dân

Cách mạng là sự nghiệp của quần chúng nhân dân. Cần bám dân, hiểu dân và tôn trọng lợi ích của nhân dân. Phải làm cho dân tin Đảng, yêu nước, giác ngộ cách mạng, tự nguyện tham gia đấu tranh bảo vệ Tổ quốc.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về phong trào cách mạng miền Nam Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ (1954–1975) luôn đặt ra những yêu cầu cấp thiết về việc phân tích mối quan hệ biện chứng giữa đấu tranh chính trị (ĐTCT) và đấu tranh quân sự (ĐTQS). Trong không gian địa chiến lược trọng yếu Tây Nguyên – nơi đế quốc Mỹ và chính quyền Sài Gòn (CQSG) xác định "muốn chiến thắng ở miền Nam Việt Nam thì phải kiểm soát cho được vùng Cao nguyên Trung phần Đông Dương", việc khảo cứu ĐTCT giai đoạn 1961–1968 mang tính tiên phong sâu sắc. Đây là thời kỳ diễn ra sự chuyển dịch chiến lược từ "Chiến tranh đặc biệt" (1961–1965) sang "Chiến tranh cục bộ" (1965–1968), nơi đối phương triển khai các mô hình phản nổi dậy (Counter-insurgency - COIN) quy mô lớn nhằm cô lập cách mạng khỏi quần chúng bản địa.

Khoảng trống học thuật (research gap) lớn nhất trong lịch sử học hiện nay là sự thiếu vắng một công trình chuyên khảo toàn diện, có hệ thống về ĐTCT tại địa bàn miền núi đa dân tộc thiểu số Tây Nguyên. Phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận ĐTCT tại các đô thị đồng bằng lớn như Sài Gòn, Huế, Đà Nẵng (Phí Văn Thức, 2006) hoặc phản ánh vắn tắt trong các bộ tổng kết quân sự mang tính khái quát cao (Ban Chỉ đạo tổng kết chiến tranh, 1995). Đề tài này lấp đầy khoảng trống đó bằng cách giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 4 giả thuyết học thuật (Hypotheses - H):

• RQ1 & H1: Điều kiện tự nhiên, cấu trúc kinh tế - xã hội buôn làng và truyền thống tộc người tác động như thế nào đến khả năng khởi phát ĐTCT? Giả thuyết: Tập quán sở hữu đất đai cộng đồng và uy tín già làng tạo ra cơ chế phòng vệ văn hóa chống lại chính sách dồn dân, đồng hóa.
• RQ2 & H2: Đảng lãnh đạo chuyển hóa phương châm ĐTCT như thế nào trước các thủ đoạn thực dân mới? Giả thuyết: Đường lối kết hợp "hai chân" (quân sự - chính trị), "ba mũi giáp công" (quân sự - chính trị - binh vận) được bản địa hóa linh hoạt phù hợp với trình độ nhận thức của đồng bào thiểu số.
• RQ3 & H3: Diễn trình ĐTCT ở nông thôn và đô thị Tây Nguyên giai đoạn 1961–1968 diễn ra với những hình thái nào? Giả thuyết: ĐTCT nông thôn tập trung bẻ gãy quốc sách "Ấp chiến lược" (ACL) và chương trình Dân sự chiến đấu (CIDG), trong khi ĐTCT đô thị (Đà Lạt, Buôn Ma Thuột, Pleiku) kết hợp bãi khóa, bãi thị, lôi kéo binh vận làm rối loạn hậu phương đối phương.
• RQ4 & H4: Những đặc thù, vai trò và bài học kinh nghiệm nào có thể tổng kết từ ĐTCT Tây Nguyên? Giả thuyết: ĐTCT tại miền núi tuy quy mô từng cuộc không lớn nhưng có tần suất liên tục, tính tự quản buôn làng cao, đóng vai trò bản lề trong việc bảo vệ hành lang chiến lược Bắc - Nam và Tây Nguyên - đồng bằng.

Khung lý thuyết của luận án được định hình từ học thuyết chiến tranh nhân dân, bạo lực cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, kết hợp lý thuyết cấu trúc cơ hội chính trị (Political Opportunity Structure) và lý thuyết huy động tài nguyên (Resource Mobilization Theory). Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian 5 tỉnh Tây Nguyên (Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng, Tuyên Đức) trong khung thời gian 1961–1968, xử lý khối lượng dữ liệu lưu trữ đồ sộ và khảo sát thực địa sâu rộng.

---

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về chiến tranh Việt Nam và ĐTCT ghi nhận ba luồng học thuật chính với những tranh luận lý thuyết sâu sắc:

                                  CÁC LUỒNG HỌC THUẬT CHÍNH

1. Luồng sử học cách mạng Việt Nam: Khẳng định ĐTCT là mũi tiến công chiến lược độc lập, song hành cùng ĐTQS. Nguyễn Thị Định (1985) luận giải: "ĐTCT của quần chúng không chỉ là cơ sở của đấu tranh vũ trang, hỗ trợ cho đấu tranh vũ trang, mà còn là một hình thức đấu tranh cơ bản, sắc bén trong suốt cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước". Các công trình tổng kết của Bộ Chính trị (1995, 2000) và Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam (2005) khẳng định sức mạnh của ĐTCT trong việc đánh bại "Chiến tranh đặc biệt" và "Chiến tranh cục bộ". Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu này chủ yếu khái quát bình diện toàn miền Nam, chưa mổ xẻ tường tận tính chất phân tán và phương thức đấu tranh đặc thù tại các buôn làng Tây Nguyên.
2. Luồng công chức, học giả chính quyền Sài Gòn: Đại diện bởi Paul Nưr (Sơ lược về chính sách Thượng vụ trong lịch sử, 1966), Nguyễn Trắc Dĩ (Hội đồng các sắc tộc, 1970), Cửu Long Giang - Toan Ánh (Miền Thượng Cao Nguyên, 1974). Nhóm này thừa nhận chính sách cai trị dưới thời Ngô Đình Diệm mang tính đồng hóa cưỡng bức, bãi bỏ luật tục, tước đoạt quyền sở hữu đất đai truyền thống thông qua các dinh điền, dẫn đến sự bùng nổ phản kháng của người Thượng và sự ra đời của phong trào FULRO (Front Unifié de Lutte des Races Opprimées). Sau năm 1963, nền Đệ nhị Cộng hòa phải nhượng bộ lập Tòa án phong tục và "Chương trình kiến điền Thượng" nhưng vẫn không dập tắt được phong trào phản chiến.
3. Luồng nhân chủng học và quân sự phương Tây: William Colby (Lost Victory, 2007) phân tích chương trình "Phòng vệ xóm làng" (Village Defense Program - VDP) và Lực lượng Dân sự Chiến đấu (Civilian Irregular Defense Group - CIDG) do CIA bảo trợ từ năm 1961 tại Đắk Lắk nhằm lôi kéo người Ê Đê chống cộng. Gerald Hickey (The Highland People of South Vietnam, 1967) và J. Schrock (Minority Groups in the Republic of Vietnam, 1966) chỉ ra mâu thuẫn nội tại sâu sắc giữa chính sách đồng hóa của chính quyền người Kinh ở Sài Gòn với nguyện vọng tự trị của các tộc người bản địa.

Định vị học thuật và so sánh quốc tế: Luận án định vị nghiên cứu tại điểm giao thoa giữa lịch sử quân sự, nhân chủng học chính trị và xã hội học nông thôn. Khi đặt trong tương quan quốc tế:

• So sánh với Kế hoạch Briggs trong Tình trạng Khẩn cấp Malaya (1948–1960): Nếu mô hình "Làng mới" (New Villages) của thực dân Anh tại Malaya thành công trong việc chia cắt người Hoa thiểu số khỏi Quân giải phóng Malayan do khác biệt địa lý và sắc tộc tuyệt đối, thì mô hình "Ấp chiến lược" và VDP tại Tây Nguyên hoàn toàn thất bại. Lý do là tổ chức cơ sở Đảng của Việt Nam đã bám rễ sâu vào buôn làng, tận dụng luật tục bản địa để biến chính các ACL thành pháo đài tự quản cách mạng.
• So sánh với Chiến dịch Bình định của Pháp tại Algérie (1954–1962): Lý thuyết phản nổi dậy của David Galula áp dụng tại Algérie dựa trên việc tập trung dân cư cưỡng bức và chia rẽ sắc tộc Berber - Ả Rập. Tại Tây Nguyên, Mỹ - CQSG thất bại vì khối đoàn kết liên minh Kinh - Thượng được Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam củng cố vững chắc thông qua chính sách tôn trọng tự do tín ngưỡng, phong tục và quyền sở hữu đất rừng.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Công trình mở rộng và làm phong phú hệ thống lý luận cách mạng Việt Nam trên 3 bình diện:

• Lý thuyết Bạo lực cách mạng trong chiến tranh nhân dân (Lenin, Hồ Chí Minh): Luận án chứng minh rằng ở địa bàn miền núi, bạo lực cách mạng không thuần túy là tiếng súng quân sự mà khởi sinh từ bạo lực chính trị quần chúng – biểu hiện qua các cuộc biểu tình hợp pháp, nửa hợp pháp phá rào ACL, giữ rẫy, đòi bồi thường nhân mạng, và kết hợp chặt chẽ với binh vận làm tan rã tinh thần binh lính tề ngụy.
• Lý thuyết Phản nổi dậy (Counter-insurgency - COIN): Phản biện trực tiếp các luận điểm của David Galula và Robert Thompson bằng việc chỉ ra rằng: việc vũ trang cho cư dân bản địa trong chương trình CIDG đã tạo ra hiệu ứng "gậy ông đập lưng ông" khi lực lượng này quay súng khởi nghĩa hoặc tiếp tế vũ khí cho lực lượng giải phóng.
• Lý thuyết Cấu trúc cơ hội chính trị (Sidney Tarrow): Làm rõ cách thức quần chúng Tây Nguyên tận dụng triệt để các cuộc khủng hoảng thượng tầng của CQSG (đảo chính lật đổ Diệm 1963, Biến động Miền Trung 1966) để mở rộng vùng giải phóng từ nông thôn đến đô thị.

Khung phân tích độc đáo

                      MÔ HÌNH KHUNG PHÂN TÍCH TƯƠNG TÁC BA TẦNG
                      

Mô hình phân tích tích hợp (Integrated Analytical Framework) kết hợp phương pháp luận Duy vật lịch sử với Nhân chủng học văn hóa (Cultural Anthropology) và Địa chính trị học (Geopolitics). Khung phân tích xác lập 4 mệnh đề cốt lõi (Propositions):

• P1: Mức độ gắn kết của thiết chế buôn làng cổ truyền tỷ lệ thuận với khả năng duy trì sức bền bỉ của phong trào ĐTCT chống càn quét.
• P2: Hiệu quả của ĐTCT tỷ lệ nghịch với mức độ can thiệp quân sự trực tiếp của quân đội viễn chinh Mỹ khi phong trào chuyển hóa sang hình thái kết hợp bạo lực vũ trang.
• P3: Sự phối hợp nhịp nhàng giữa ĐTCT nông thôn và phong trào đô thị tạo ra thế gọng kìm làm suy sụp bộ máy kìm kẹp cơ sở của đối phương.
• P4: Giới hạn biên (Boundary conditions) của ĐTCT miền núi bị quy định bởi mật độ dân số thưa thớt, mạng lưới giao thông chia cắt và trình độ dân trí sơ khai, đòi hỏi phương thức chỉ đạo phải mang tính cụ thể, trực quan và kiên trì bám dân.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu (Research Philosophy): Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp chủ nghĩa duy vật biện chứng, phân tích các sự kiện lịch sử trong mối liên hệ nhân quả khách quan giữa cấu trúc quyền lực thực dân mới và ý thức phản kháng bản địa.
• Phương pháp tiếp cận: Nghiên cứu liên ngành lịch sử - dân tộc học - quân sự học (Interdisciplinary Approach) với thiết kế nghiên cứu so sánh lịch sử đa thời kỳ (Comparative Historical Analysis - CHA).
• Phân tầng khảo cứu: Thiết kế đa tầng gồm: Tầng chỉ đạo chiến lược (Trung ương Đảng, Quân khu V, Quân khu VI); Tầng triển khai cấp tỉnh ủy (Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng, Tuyên Đức); Tầng cơ sở (buôn làng, thị xã, ấp chiến lược).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và kiểm chứng chéo tư liệu (Multi-archival Triangulation) được thực hiện nghiêm ngặt qua 4 nguồn độc lập:

                            SƠ ĐỒ TAM GIÁC HÓA NGUỒN TƯ LIỆU

• Độ tin cậy và giá trị: Sử dụng hệ số kiểm định nội tại (Internal validity) qua việc so sánh đối chiếu giữa số liệu báo cáo chiến sự của Mặt trận Dân tộc Giải phóng với các văn bản mật, công điện, tờ trình của Tòa Tỉnh trưởng, Phủ Thủ tướng VNCH lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (TP.HCM).

Data và phân tích

• Đặc tính mẫu dữ liệu: Khảo cứu 204 tài liệu chuyên sâu; hàng trăm báo cáo mật từ kho lưu trữ của Bộ Chỉ huy Quân sự các tỉnh Tây Nguyên; các tài liệu giải mật của Bộ Quốc phòng Mỹ (US Army Special Forces 1961–1971).
• Kỹ thuật phân tích: Mã hóa định tính (Qualitative Content Analysis) văn bản hành chính và tài liệu lưu trữ; phân tích diễn ngôn chính trị (Political Discourse Analysis) đối với truyền đơn, khẩu hiệu đấu tranh; lập bản đồ không gian lịch sử (GIS historical mapping) tái hiện mạng lưới ACL và các hướng tiến công chính trị.
• Kiểm tra độ vững chắc (Robustness checks): Thẩm định các báo cáo chiến dịch bằng lời khai nhân chứng lịch sử tại các bảo tàng Pleiku, Buôn Ma Thuột, Đà Lạt để loại bỏ độ sai lệch thông tin do chiến tranh tâm lý của hai phía.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

                                  4 PHÁT HIỆN ĐỘT PHÁ CỦA LUẬN ÁN

1. Làm thất bại hoàn toàn chương trình thí điểm "Phòng vệ xóm làng" (VDP) và CIDG của CIA: Thí điểm bắt đầu ngày 1-10-1961 tại Buôn Ea Nao (Đắk Lắk). Từ tháng 12-1961 đến tháng 4-1962, CIA và CQSG mở rộng ra 40 buôn Ê Đê với 14.000 dân, huấn luyện 300 biệt kích xung kích (Strike forces) và 900 dân sự chiến đấu (villagers). Giai đoạn tháng 4–12-1962, tăng vọt lên 200 buôn với 60.000 dân, 1.500 biệt kích, 10.000 dân chiến đấu và cấp phát 18.000 khẩu súng. Luận án chỉ rõ phát hiện mang tính quy luật: thông qua công tác binh vận và tuyên truyền luật tục, cách mạng đã chuyển hóa chính lực lượng được trang bị vũ khí này thành cơ sở ngầm, vô hiệu hóa âm mưu dùng người Thượng đánh người Thượng.
2. Quy mô và tính chất quyết liệt của phong trào chống di dân, cướp đất lập dinh điền và phá ACL: Tại phía Tây Gia Lai, phong trào thu hút hơn 40.000 đồng bào tại 143 làng kiên quyết đấu tranh với khẩu hiệu "chống cướp đất lập dinh điền", "Quốc gia ủi rẫy rừng, đồng bào J’rai chúng tôi chết đói". Dù đối phương mở 629 cuộc càn quét tại Gia Lai (1962–1963) và điều động lực lượng càn quét vùng thung lũng sông Krông Knô (tháng 10-1962) dồn 12.674 dân quận Lăk về Lạc Dương, Đức Trọng, nhưng đến tháng 10-1963, 3.200 trên tổng số 5.721 thôn buôn toàn Tây Nguyên đã giành quyền tự quản, phá hủy thế kìm kẹp kiên cố "hai sông, ba núi" của các ACL.
3. Hiện tượng "hai chính quyền song song" độc đáo tại đô thị Đà Lạt (1966): Dưới sự dẫn dắt của nhóm "AQ" (Đoàn Thanh niên Ái Quốc) do Hồ Hiếu phụ trách, phong trào sinh viên - học sinh và Phật tử đã kiểm soát nửa thị xã Đà Lạt suốt hơn hai tháng, hình thành mô hình chính quyền nhân dân tự quản ngay trong lòng sào huyệt đối phương.
4. Phối hợp tổng lực "nổi dậy nhập thị" trong Xuân Mậu Thân 1968: Dữ liệu lưu trữ chứng minh hàng vạn quần chúng từ các hướng Đông, Bắc, Nam rầm rộ tiến vào thị xã Buôn Ma Thuột, phối hợp cùng nhân dân các Ấp 3, 4, 5 làm tê liệt trung tâm đầu não của Sư đoàn 23 bộ binh và Khu chiến thuật 23.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết: Khẳng định tính phổ quát của học thuyết chiến tranh nhân dân, đồng thời bổ sung tính đặc thù của không gian văn hóa tộc người thiểu số vào lý luận khởi nghĩa vũ trang.
• Đổi mới phương pháp luận: Thiết lập chuẩn mực nghiên cứu lịch sử chiến tranh hiện đại thông qua phương pháp "đối chiếu đa nguồn" (triangulation) giữa tài liệu giải mật của đối phương và hồ sơ lưu trữ cách mạng.
• Ứng dụng thực tiễn và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ lịch sử vô giá để củng cố "thế trận lòng dân", giải quyết triệt để vấn đề đất sản xuất, bảo tồn văn hóa cồng chiêng và phong tục buôn làng, ngăn chặn sự lợi dụng vấn đề dân tộc, tôn giáo của các thế lực thù địch trên địa bàn Tây Nguyên hiện nay.

---

Limitations và Future Research

• Giới hạn mẫu và tiếp cận tư liệu: Luận án tập trung phân tích sâu 5 tỉnh Tây Nguyên giai đoạn 1961–1968; các giai đoạn sau (1969–1975) khi đối phương triển khai chiến lược "Việt Nam hóa chiến tranh" chỉ được khái quát hóa, chưa có điều kiện so sánh định lượng chi tiết.
• Hạn chế về tâm lý chiến và tài liệu thất lạc: Một số hồ sơ lưu trữ của chính quyền Đệ nhất Cộng hòa tại các quận lỵ hẻo lánh bị hủy hoại do chiến sự, đòi hỏi phải dựa nhiều vào hồi ký nhân chứng vốn mang tính chủ quan nhất định.
• Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):
  1. Ứng dụng công nghệ bản đồ số hóa không gian (Digital Humanities & Spatial History) để tái dựng chi tiết mạng lưới hơn 1.000 ACL tại Đắk Lắk và Gia Lai.
  2. Mở rộng khung so sánh với các phong trào kháng chiến của các sắc tộc thiểu số vùng Đông Bắc Campuchia và Hạ Lào.
  3. Nghiên cứu sâu về biến đổi cấu trúc xã hội mẫu hệ của người Ê Đê và Gia Rai dưới tác động của quá trình đô thị hóa cưỡng bức thời chiến.
  4. Đánh giá định lượng tác động lâu dài của chất độc hóa học khai quang đối với địa bàn canh tác nương rẫy của đồng bào trong ĐTCT bảo vệ mùa màng.

---

Tác động và ảnh hưởng

                                    CÁC TRỤ CỘT TÁC ĐỘNG

• Học thuật: Định hình lại nhận thức lịch sử về vai trò quyết định của mặt trận chính trị tại chiến trường miền núi, trở thành tài liệu tham khảo bắt buộc cho các công trình nghiên cứu về chiến tranh Việt Nam.
• Chính sách: Đóng góp trực tiếp cho Ban Chỉ đạo Tây Nguyên, Bộ Quốc phòng và các Tỉnh ủy địa phương bài học thực tiễn về "Bám dân, hiểu dân, tôn trọng luật tục buôn làng và phát huy vai trò già làng, trưởng bản" trong xây dựng nền quốc phòng toàn dân.
• Xã hội: Giáo dục truyền thống yêu nước bất khuất cho thế hệ trẻ các dân tộc Ê Đê, Gia Rai, Ba Na, Xơ Đăng, M’Nông; khẳng định tinh thần đoàn kết máu thịt không thể tách rời giữa đồng bào Tây Nguyên với Tổ quốc Việt Nam.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học Lịch sử - Xã hội học: Tiếp cận nguồn tư liệu lưu trữ đối chiếu độc bản tại TTLTQG II và phương pháp luận tiếp cận liên ngành.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu Lịch sử Quân sự: Khung bài giảng chuẩn mực về nghệ thuật chiến tranh nhân dân, kết hợp "hai chân, ba mũi giáp công".
• Cán bộ lãnh đạo, chuyên viên làm công tác dân tộc - tôn giáo: Các bài học sâu sắc về công tác vận động quần chúng, tôn trọng quyền sở hữu đất đai và cấu trúc tự quản truyền thống.
• Chuyên gia hoạch định chiến lược an ninh quốc gia: Mô hình phân tích phản kháng xã hội và phòng chống chiến tranh tâm lý trên các địa bàn chiến lược xung yếu.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý luận độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng lý thuyết chiến tranh nhân dân bằng việc xác lập phạm trù "ĐTCT tại địa bàn sơn địa đa sắc tộc". Luận án chứng minh rằng ĐTCT không chỉ là độc quyền của các đô thị hay vùng đồng bằng đông dân mà hoàn toàn có thể trở thành mũi tiến công chiến lược đánh bại các chiến lược phản nổi dậy tối tân (VDP, CIDG) nhờ vào việc hợp nhất giữa đường lối cách mạng của Đảng với thiết chế văn hóa buôn làng cổ truyền.

2. Điểm mới về mặt phương pháp luận so với các công trình trước đây?

So với các công trình trước (như Phí Văn Thức 2006 chỉ tập trung đô thị lớn qua tài liệu cách mạng), luận án đã thực hiện phương pháp Tam giác hóa tư liệu lưu trữ đa phương: kiểm chứng chéo giữa văn kiện chỉ đạo của Khu ủy V, Khu ủy VI với các báo cáo mật, mật điện (như Mật điện 62/NA/QV/M của Tỉnh trưởng Đắk Lắk; Báo cáo 694/NA/CT/I/M của Thiếu tá Nguyễn Văn Bảng gửi Bộ Nội vụ VNCH) và tài liệu giải mật quân đội Mỹ (US Army Special Forces 1961–1971).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì?

Đó là sự sụp đổ nhanh chóng của chương trình Buôn Ea Nao dù được CIA đầu tư tối đa (trang bị 18.000 súng cho 200 buôn). Thay vì trở thành lá chắn chống cộng, đại bộ phận lực lượng "dân sự chiến đấu" người Thượng đã bị giác ngộ bởi chính sách dân tộc của Mặt trận Giải phóng, biến các đồn bốt CIDG thành nơi cung cấp đạn dược và bảo vệ cán bộ nằm vùng.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp (Replication Protocol) không?

Có. Quy trình nghiên cứu được chuẩn hóa qua 4 bước: (1) Thu thập văn bản lưu trữ hai phía theo từ khóa địa danh/sự kiện; (2) Phân loại mã hóa nội dung theo thang đo mục tiêu/lực lượng/kết quả; (3) Khảo sát thực địa và phỏng vấn nhân chứng để xác thực dữ liệu; (4) Tổng hợp đối chiếu trên ma trận lịch sử CHA.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Tập trung vào: (1) Số hóa không gian GIS các làng chiến đấu và ACL toàn Tây Nguyên; (2) Xuất bản bộ cơ sở dữ liệu số về phong trào đô thị Tây Nguyên 1954–1975; (3) Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia về chính sách dân tộc thiểu số trong chiến tranh Đông Dương (Việt Nam - Lào - Campuchia).

---

Kết luận

Luận án "Đấu tranh chính trị ở Tây Nguyên trong kháng chiến chống Mỹ từ năm 1961 đến năm 1968" của tác giả Trần Thị Lan đã đạt được 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Tái hiện toàn diện, chân thực và có hệ thống bức tranh ĐTCT trên địa bàn 5 tỉnh Tây Nguyên xuyên suốt hai giai đoạn "Chiến tranh đặc biệt" và "Chiến tranh cục bộ".
2. Khẳng định vai trò chiến lược của ĐTCT với tư cách là một trong hai mũi tiến công cơ bản, quyết định việc đánh bại quốc sách ấp chiến lược, dinh điền và chương trình CIDG của Mỹ - CQSG.
3. Làm sáng tỏ tính độc đáo của nghệ thuật bám dân, phát huy vai trò già làng, trưởng buôn, dung hòa luật tục truyền thống với phương pháp vận động cách mạng.
4. Xác lập chuẩn mực phương pháp luận lịch sử đối chiếu đa nguồn lưu trữ trong nghiên cứu chiến tranh giải phóng dân tộc.
5. Đúc kết 3 bài học kinh nghiệm lịch sử mang giá trị thực tiễn sâu sắc cho công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc Tây Nguyên hiện nay: Phát huy vai trò người có uy tín trong buôn làng; Xây dựng tổ chức Đảng vững mạnh phù hợp đặc thù miền núi; Bám dân, hiểu dân, tôn trọng quyền làm chủ và lợi ích thiết thực của nhân dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI ĐTCT là một đề tài hấp dẫn, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu cả trong và ngoài nước khi tìm hiểu, nghiên cứu về cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của nhân dân Việt Nam. Liên quan đến nội dung luận án đã có khá nhiều công trình đề cập. Có thể nêu lên một số nhóm sau: 1.

Nhóm các công trình nghiên cứu về đấu tranh chính trị trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước Về ĐTCT và vai trò của ĐTCT trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, nhiều công trình đã đề cập, phản ánh, trong đó tiêu biểu như: Tổng kết cuộc kháng chiến chống Mỹ - Thắng lợi và bài học (Nxb CTQG, 1995), Chiến tranh cách mạng Việt Nam (1945-1975) - Thắng lợi và bài học (Nxb CTQG, 2000) của Ban Chỉ đạo tổng kết chiến tranh trực thuộc Bộ Chính trị; Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, tập 2 (1954-1975) của Viện Nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh (Nxb CTQG, 1995). Các công trình này đã trình bày khái quát những sự kiện và tiến trình lịch sử chủ yếu; nội dung cơ bản của đường lối và phương pháp, chiến lược và sách lược cách mạng mà Đảng đã đề ra và vận dụng; đúc kết những bài học cơ bản trong quá trình lãnh đạo của Đảng đối với 30 năm chiến tranh cách mạng. Ở các công trình trên, ĐTCT được kiến giải, phân tích, đánh giá với tư cách là mũi tiến công sắc bén, một trong hai hình thức đấu tranh cơ bản đóng vai trò quyết định thắng lợi của cuộc kháng chiến; xây dựng lực lượng chính trị và phát động quần chúng đấu tranh là công tác quan trọng. Trong các công trình này, công trình Tổng kết cuộc kháng chiến chống Mỹ - Thắng lợi và bài học phản ánh về ĐTCT chi tiết và cụ thể hơn cả; điều này được thể hiện trên các mặt sau: 10 Về hình thức: ĐTCT có hình thức cao nhất là nổi dậy của quần chúng giành quyền làm chủ.

Hình thức này giữ vai trò cơ bản quyết định và trên thực tế nó đã phát huy sức mạnh to lớn trong suốt cuộc chiến tranh giải phóng miền Nam. Về vai trò: Vai trò của ĐTCT và của lực lượng chính trị được luận giải qua các giai đoạn phát triển của cách mạng miền Nam. Trong giai đoạn đầu, lực lượng chính trị là lực lượng chủ yếu dấy lên cao trào Đồng khởi. Trong các giai đoạn tiếp theo, lực lượng chính trị là “đội xung kích” đảm nhận một mũi tiến công lợi hại ngay trong vùng bị kiểm soát, trực diện chống lại mọi chính sách, mọi thủ đoạn phản dân hại nước của CQSG, nhất là chống phá chương trình bình định giành dân lập ACL của Mỹ - CQSG.

ĐTCT thường xuyên gây rối loạn hậu phương của địch ở nông thôn cũng như thành thị. Về mối quan hệ giữa ĐTQS và ĐTCT: Các công trình nêu trên cũng chỉ rõ ĐTQS, ĐTCT đi đôi là hình thức cơ bản của bạo lực cách mạng ở miền Nam; kết hợp hai mặt ĐTQS và ĐTCT là vấn đề cơ bản có tính quy luật trong phương pháp cách mạng miền Nam. Đây là điểm nổi bật tạo nên sức mạnh của chiến tranh nhân dân Việt Nam chống chiến tranh xâm lược thực dân mới của đế quốc Mỹ. Về nghệ thuật tiến hành ĐTCT của quần chúng nhân dân, các công trình nêu trên chủ yếu tập trung vào các nội dung như: tổ chức và sử dụng lực lượng chính trị, bao gồm “đội quân tóc dài”, công nhân, nông dân, SV - HS, chị em tiểu thương, đồng bào các tôn giáo, trí thức.; lập nên thế trận ĐTCT sâu rộng trên cả ba vùng chiến lược, nhất là ở các thành phố, nơi tập trung cơ quan đầu não chính trị và quân sự của CQSG; vận dụng linh hoạt các hình thức đấu tranh: hợp pháp, nửa hợp pháp và bất hợp pháp, đấu tranh có lý lẽ, vừa tiến công vừa có khả năng tự vệ.

Ngày 23 và 24-4-1985, nhân kỷ niệm 10 năm thắng lợi cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Viện Mác - Lênin tổ chức cuộc Hội thảo khoa học với chủ đề “Nghiên cứu một số văn kiện của Đảng về chống Mỹ, cứu nước”. Tại Hội thảo này, với tham luận “Đấu tranh chính trị - Một hình thức đấu tranh cơ bản, một mũi tiến công sắc bén của cách mạng và chiến tranh cách mạng miền Nam”, tác giả Nguyễn Thị Định đã khẳng định: Một trong những vấn đề lớn của phương pháp cách mạng 11 đã được phát triển lên một trình độ mới mang màu sắc hết sức độc đáo của cách mạng, của chiến tranh cách mạng và chiến tranh cách mạng miền Nam trong suốt các thời kỳ của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước là các cuộc ĐTCT của quần chúng, trong đó có cuộc đấu tranh của “đội quân tóc dài”. Về vai trò của ĐTCT, tác giả cho rằng: “ĐTCT của quần chúng không chỉ là cơ sở của đấu tranh vũ trang, hỗ trợ cho đấu tranh vũ trang, mà còn là một hình thức đấu tranh cơ bản, sắc bén trong suốt cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước” [80, tr. Tham luận này cũng phân tích, góp phần làm rõ vai trò, ý nghĩa của mũi ĐTCT đối với việc đánh bại các chiến lược chiến tranh của Mỹ; đồng thời chỉ ra phương pháp, kinh nghiệm để xây dựng, tổ chức lực lượng chính trị của quần chúng.

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu về chỉ đạo và tổng kết cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước đã luận giải và đưa ra những đánh giá khách quan, khoa học về đường lối cách mạng miền Nam của Đảng, trong đó làm rõ nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn của hình thức ĐTCT trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước; đúc rút bài học kinh nghiệm về xây dựng lực lượng chính trị và chỉ đạo phong trào ĐTCT. Do đối tượng nghiên cứu, mục đích và nhiệm vụ của các công trình nêu trên là đề cập những vấn đề chung nhất của đường lối kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, nên những nghiên cứu này chưa có điều kiện đi sâu tìm hiểu về các phong trào ĐTCT với nhiều sắc thái riêng biệt của nó và càng chưa thể đề cập sâu về ĐTCT ở một địa bàn cụ thể như Tây Nguyên. Đầu những năm 90 của thế kỷ XX đến nay, Bộ Quốc phòng - Viện Lịch sử quân sự Việt Nam đã xuất bản bộ Lịch sử cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975) gồm 9 tập (Nxb CTQG, Hà Nội); bộ Lịch sử quân sự Việt Nam, gồm 14 tập, trong đó có Tập 11: “Cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975)”, (Nxb CTQG, Hà Nội, 2005). Nội dung các công trình này đã trình bày âm mưu và biện pháp thống trị của Mỹ và CQSG đối với miền Nam, đồng thời tái hiện cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của nhân dân Việt Nam.

Một số chương trong các công trình này đã đề cập hoạt động ĐTCT và tác động của ĐTCT ở Tây Nguyên (phong trào phá ACL, phong trào đô thị Đà Lạt năm 1966, cuộc nổi dậy Tết Mậu Thân 1968. 12 Chuyên đề “Phong trào cách mạng ở đô thị Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định và các thành thị miền Nam (1945-1975 “ in trong cuốn Những vấn đề chính yếu trong lịch sử Nam Bộ kháng chiến 1945-1975 của Hội đồng chỉ đạo biên soạn lịch sử Nam Bộ kháng chiến (Nxb CTQG, Hà Nội, 2011) cũng đã có đề cập đến các phong trào ĐTCT ở Nam Bộ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước như: “Phong trào đô thị sau Hiệp định Genève 1954”, “Phong trào bảo vệ Hòa bình Sài Gòn - Chợ Lớn (1954)”, “Phong trào đô thị sau Đồng khởi năm 1960”, “Sinh viên, học sinh chống Hiến chương Vũng Tàu, đám tang Lê Văn Ngọc (1964)”, “Phong trào tự quyết và Ủy ban vận động hòa bình”, “Phong trào bảo vệ văn hóa dân tộc, chống văn hóa ngoại lai đồi trụy (4- 1966)”, “Phong trào bảo vệ nhân phẩm và quyền lợi phụ nữ (6-1966)”. Các phong trào này đều có sự tham gia đông đảo của các tầng lớp nhân dân: Công nhân - lao động, phụ nữ, thanh niên, SV - HS, giáo chức, trí thức, văn nghệ sĩ, tiểu thương. Các tác giả của chuyên đề trên còn chỉ ra một số đặc điểm của phong trào cách mạng, trong đó có ĐTCT ở đô thị Sài Gòn - Gia Định.

Mặc dù chuyên đề này chỉ phản ánh giới hạn trong phạm vi Sài Gòn - Gia Định, nhưng rất có ý nghĩa cho tác giả luận án trong việc so sánh đặc điểm, thành phần tham gia, mục tiêu phong trào cách mạng ở các đô thị lớn miền Nam với phong trào ĐTCT của đồng bào Tây Nguyên. Quỳnh Cư với bài viết “Tìm hiểu về “đội quân chính trị” của quần chúng trong cách mạng miền Nam (1954-1975)”, đăng trên Tạp chí Nghiên cứu lịch sử số 3-1980 đã phản ánh quá trình phát triển lực lượng ĐTCT, đặc điểm và vai trò của lực lượng này trong cách mạng miền Nam. Tác giả khẳng định: ĐTCT không chỉ hạn chế ở chỗ đòi quyền lợi dân sinh, dân chủ thông thường mà còn tấn công, uy hiếp quân VNCH bằng chính trị. ĐTCT, một hình thức đấu tranh cơ bản của bạo lực cách mạng, xuyên suốt các thời kỳ của cách mạng miền Nam.

Về lực lượng chính trị, tác giả cho rằng: Để có thể đưa cách mạng miền Nam đến thắng lợi, điều kiện cơ bản là phải xây dựng được “đội quân chính trị” hùng hậu làm nòng cốt cho ĐTCT, làm cơ sở cho việc xây dựng lực lượng vũ trang, đấu tranh vũ trang. Về tính chất của ĐTCT, tác giả cho rằng, ĐTCT của nhân dân ở miền Nam là đấu tranh trực diện với Mỹ - CQSG, kẻ thù cực kỳ thâm độc và tàn bạo. Do vậy, cuộc đấu tranh đó diễn ra gay go, quyết liệt, phức tạp, đòi hỏi sự dũng cảm, mưu trí 13 như những trận đánh của lực lượng vũ trang. Cho nên để làm nòng cốt trong những cuộc ĐTCT, “đội quân chính trị” phải bao gồm những người có trình độ giác ngộ cách mạng cao, dũng cảm, mưu trí, sẵn sàng hi sinh cho sự nghiệp của cách mạng và được tổ chức chặt chẽ, có kỷ luật đấu tranh nghiêm mật như kỷ luật của quân đội cách mạng.

Trong phạm vi một bài nghiên cứu, tác giả đã khái quát được những đặc điểm và vai trò của lực lượng ĐTCT trong cách mạng miền Nam. Mặc dù, “Đội quân chính trị” mà tác giả đề cập ở đây là lực lượng ĐTCT miền Nam nói chung, nhưng những phân tích, luận giải về lực lượng này đã giúp ích cho tác giả luận án trong quá trình khảo cứu về ĐTCT ở Tây Nguyên.