Tổng quan nghiên cứu

Theo báo cáo đánh giá lần thứ 6 của Ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu, nhiệt độ bề mặt Trái Đất đã tăng khoảng 1,1 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp và có nguy cơ vượt ngưỡng 1,5 độ C trong giai đoạn 2021 đến 2040. Tại Việt Nam, hiện tượng ấm lên toàn cầu tác động trực tiếp đến an ninh năng lượng; các nghiên cứu thực tế tại Thành phố Hồ Chí Minh chỉ ra rằng khi nhiệt độ tăng thêm 1 độ C, nhu cầu tiêu thụ điện sinh hoạt và làm mát tăng từ 5,3% đến 8,7%. Đồng thời, ngành năng lượng vừa là nguồn phát thải khí nhà kính chủ yếu, vừa chịu rủi ro lớn từ các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão lũ, hạn hán và triều cường ngập mặn.

Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021 đến 2030, tầm nhìn đến năm 2045 (Quy hoạch điện VIII) đóng vai trò định hình cơ cấu năng lượng, hướng tới cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 tại Hội nghị COP26. Tuy nhiên, công tác đánh giá môi trường chiến lược đối với các quy hoạch năng lượng tại Việt Nam thời gian qua vẫn còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn, đặc biệt là việc tách rời giữa đánh giá tác động môi trường thông thường và đánh giá thích ứng biến đổi khí hậu hai chiều.

Đề tài tập trung xây dựng quy trình khung và rà soát thực nghiệm việc lồng ghép biến đổi khí hậu vào đánh giá môi trường chiến lược cho Quy hoạch điện VIII tại địa bàn 19 tỉnh thành vùng Nam Bộ (gồm 6 tỉnh Đông Nam Bộ và 13 tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long). Nghiên cứu cung cấp luận cứ định lượng giúp nâng cao năng lực thẩm định chính sách, hạn chế nguy cơ tổn thất hàng nghìn tỷ đồng do gián đoạn hạ tầng truyền tải và tối ưu hóa chuyển dịch năng lượng tái tạo bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng Chỉ thị 2001/42/EC của Nghị viện Châu Âu về Đánh giá môi trường chiến lược, khung hướng dẫn tích hợp biến đổi khí hậu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế cùng bộ tiêu chuẩn thích ứng khí hậu ISO 14090. Về mặt pháp lý quốc gia, luận văn bám sát các điều khoản trọng tâm của Luật Bảo vệ môi trường 2020: Điều 27 quy định nội dung đánh giá môi trường chiến lược bắt buộc phải có hợp phần biến đổi khí hậu; Điều 90 và 91 quy định về thích ứng và giảm nhẹ phát thải khí nhà kính; Điều 93 và Điều 166 quy định trách nhiệm lồng ghép ứng phó biến đổi khí hậu vào quy hoạch phát triển.

Khung lý thuyết vận dụng 4 khái niệm cốt lõi:

  1. Đánh giá môi trường chiến lược: Công cụ dự báo sớm các tác động tích lũy từ cấp độ chính sách vĩ mô.
  2. Lồng ghép biến đổi khí hậu: Quá trình kết hợp đồng thời hai mục tiêu giảm nhẹ phát thải và thích ứng rủi ro vào mọi giai đoạn lập quy hoạch.
  3. Tính dễ bị tổn thương sinh thái - hạ tầng: Mức độ nhạy cảm của các công trình năng lượng trước tác động khí hậu tiêu cực.
  4. Phát triển các-bon thấp: Chiến lược chuyển đổi cơ cấu nguồn sang năng lượng sạch để đạt mục tiêu trung hòa khí thải.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thực hiện chọn mẫu có chủ đích trên quy mô toàn bộ 19 tỉnh thành phía Nam, tập trung rà soát 11 kịch bản phát triển nguồn điện và lưới điện được xây dựng trong hồ sơ Quy hoạch điện VIII. Lý do lựa chọn toàn bộ địa bàn Nam Bộ và các kịch bản phụ tải cơ sở lẫn phụ tải cao là vì đây là trung tâm phụ tải lớn nhất cả nước, đồng thời là khu vực có độ cao địa hình thấp, chịu mức độ tổn thương nặng nề nhất do xâm nhập mặn và nước biển dâng.

Hệ thống phương pháp phân tích đa ngành bao gồm:

  • Phương pháp phân tích dữ liệu thứ cấp và rà soát chính sách pháp luật từ tháng 9/2022 đến tháng 2/2023.
  • Phương pháp chuyên gia và điều tra liên ngành nhằm xác định các yếu tố môi trường cốt lõi.
  • Phương pháp kiểm kê phát thải khí nhà kính theo hệ số phát thải chuẩn quốc tế, tính toán lượng phát thải CO2 tương đương cho từng kịch bản phát triển điện khí LNG, nhiệt điện than và năng lượng tái tạo.
  • Phương pháp so sánh ma trận và phân tích chồng lớp không gian GIS nhằm đánh giá nguy cơ ngập lụt cực đoan ảnh hưởng đến vị trí các nhà máy, trạm biến áp 220kV và 500kV đến năm 2050.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kết quả sàng lọc và rà soát báo cáo đánh giá môi trường chiến lược hiện hữu của Quy hoạch điện VIII cho thấy yếu tố biến đổi khí hậu mới chỉ được xem xét như một hợp phần mô tả tĩnh, đơn lẻ về giảm phát thải khí nhà kính, hoàn toàn thiếu vắng phân tích chiều ngược lại về tác động của rủi ro khí hậu cực đoan đến tính an toàn của chính các công trình điện.

Thứ hai, mô phỏng không gian ngập lụt cực đoan dự báo đến năm 2050 tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long chỉ ra rằng: nếu không có hệ thống đê bao và cống kiểm soát triều đồng bộ, có khoảng trên 35% các trạm biến áp và các tuyến đường dây truyền tải điện ven biển đối mặt với nguy cơ ngập từ 0,5 đến 1,2 mét, làm gia tăng nguy cơ sự cố chập cháy và xói lở móng cột truyền tải.

Thứ ba, phân tích phát thải khí nhà kính giữa các phương án phát triển tại Nam Bộ cho thấy sự phân hóa rõ rệt: ở kịch bản ưu tiên năng lượng tái tạo cao kết hợp giảm dần nhiệt điện than, tổng lượng phát thải CO2 ước tính giảm từ 18% đến 27% so với kịch bản phụ tải cao sử dụng tỷ trọng nhiên liệu hóa thạch truyền thống.

Thứ tư, nhu cầu chuyển đổi mục đích sử dụng đất tại 19 tỉnh Nam Bộ dành cho các dự án điện mặt trời mặt đất và điện gió trên bờ đến năm 2030 chiếm quy mô hàng chục nghìn hecta, tạo ra xung đột cục bộ về đất sản xuất nông nghiệp và gây suy giảm diện tích rừng phòng hộ ven biển nếu không được giám sát chặt chẽ.

Thảo luận kết quả

Thực trạng đánh giá môi trường chiến lược tại Việt Nam trong giai đoạn 2020 đến 2022 cho thấy thời gian thẩm định trung bình mỗi hồ sơ quy hoạch kéo dài trên 12 tháng, song chất lượng báo cáo còn mang nặng tính đối phó thủ tục hành chính. Nguyên nhân chính là do thiếu một quy trình kỹ thuật chuẩn hóa hướng dẫn lồng ghép các kịch bản khí hậu vào tính toán kỹ thuật điện lực.

Khi so sánh với kinh nghiệm thực tiễn của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Scotland hay hướng dẫn ĐMC của Liên minh Châu Âu, việc lồng ghép cần được lượng hóa qua các bảng ma trận tác động chéo và hệ thống bản đồ số. Dữ liệu nghiên cứu cho thấy hoàn toàn có thể trình bày trực quan hóa mối tương quan này: lượng phát thải CO2 qua các mốc thời gian 2025, 2030, 2045 nên được thể hiện qua các biểu đồ đường so sánh tương tác giữa 11 kịch bản; nguy cơ tổn thương hạ tầng cần được số hóa thành bảng kiểm kê định lượng và bản đồ GIS thể hiện vùng ngập lụt phân cấp theo chu kỳ triều 50 năm và 100 năm. Cách tiếp cận này giúp các nhà quản lý chuyển đổi từ tư duy phản ứng thụ động sang chủ động thích ứng an toàn.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Chuẩn hóa quy trình kỹ thuật lồng ghép 5 bước: Ban hành khung hướng dẫn quốc gia bắt buộc áp dụng cho đánh giá môi trường chiến lược quy hoạch năng lượng, bao gồm: Sàng lọc; Xác định phạm vi; Đánh giá các phương án phát triển và giải pháp thích ứng; Lập báo cáo và tham vấn cộng đồng; Giám sát và đánh giá. Mục tiêu rút ngắn 30% thời gian thẩm định và đảm bảo 100% các quy hoạch ngành năng lượng tích hợp đầy đủ kịch bản ngập mặn trước năm 2025 (Chủ thể: Bộ Tài nguyên và Môi trường chủ trì, phối hợp Bộ Công Thương).

  2. Xây dựng và áp dụng bộ chỉ số KPIs giám sát định lượng: Thiết lập hệ thống tiêu chí giám sát định kỳ gồm: cường độ phát thải carbon trên mỗi kilowatt-giờ điện sản xuất (gCO2/kWh), tỷ lệ diện tích đất sinh thái hoàn trả sau khi lắp đặt pin mặt trời và tuabin gió, tỷ lệ hạ tầng điện đạt chuẩn cốt nền chống chịu bão cấp 12 và ngập triều 100 năm. Áp dụng cho toàn bộ các trung tâm điện lực tại Nam Bộ trong giai đoạn 2023 đến 2025 (Chủ thể: Tập đoàn Điện lực Việt Nam và Sở Tài nguyên và Môi trường 19 tỉnh).

  3. Điều chỉnh quy hoạch cốt cao độ hạ tầng lưới điện: Nâng tiêu chuẩn thiết kế móng cột, trạm biến áp 220kV và 500kV tại các vùng trũng thấp ven biển Tây Nam Bộ thêm từ 0,3 đến 0,5 mét so với mực nước đỉnh triều lịch sử, hoàn thành rà soát trước năm 2026 (Chủ thể: Tổng công ty Truyền tải điện Quốc gia).

  4. Thiết lập quỹ tài chính bù đắp sinh thái năng lượng: Trích tối thiểu 10% chi phí môi trường từ các dự án năng lượng tái tạo quy mô lớn để tái đầu tư phục hồi các dải rừng ngập mặn xung quanh dự án điện gió ven bờ trong giai đoạn 2026 đến 2030 (Chủ thể: Bộ Tài chính phối hợp UBND các tỉnh ven biển).

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Cơ quan hoạch định chính sách và quản lý nhà nước: Các chuyên viên, nhà quản lý thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Công Thương, Sở Tài nguyên và Môi trường tại 19 tỉnh thành Nam Bộ cần nghiên cứu để cụ thể hóa Điều 93 Luật Bảo vệ môi trường 2020 thành các văn bản quy chuẩn hướng dẫn nghiệp vụ.

  2. Các viện nghiên cứu và đơn vị tư vấn lập quy hoạch: Các kỹ sư, chuyên gia môi trường trực tiếp xây dựng báo cáo đánh giá môi trường chiến lược cho các quy hoạch phát triển vùng, quy hoạch năng lượng tái tạo và hạ tầng kỹ thuật đô thị.

  3. Tập đoàn năng lượng và chủ đầu tư dự án: Ban quản lý dự án thuộc EVN, PVN và các doanh nghiệp đầu tư năng lượng sạch nhằm nhận diện trước các rủi ro khí hậu cực đoan, giúp tiết kiệm từ 15% đến 20% chi phí sửa chữa khắc phục sự cố thiên tai trong suốt vòng đời dự án.

  4. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Giới học thuật thuộc các chuyên ngành Quản lý Môi trường, Biến đổi khí hậu, Năng lượng bền vững sử dụng làm tài liệu tham khảo phương pháp luận và dữ liệu thực chứng 11 kịch bản quy hoạch.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tại sao đánh giá môi trường chiến lược bắt buộc phải lồng ghép biến đổi khí hậu thay vì chỉ thực hiện ở bước đánh giá tác động môi trường cấp dự án? Đánh giá môi trường chiến lược xem xét bài toán tổng thể ở cấp độ quy hoạch vĩ mô trước khi các dự án riêng lẻ được phê duyệt. Việc lồng ghép sớm giúp định hình cơ cấu nguồn điện hợp lý, phòng ngừa rủi ro phát thải khí nhà kính diện rộng và tránh bố trí sai lệch các công trình tại những vùng ngập lụt nguy cơ cao.

  2. Quy trình lồng ghép biến đổi khí hậu vào đánh giá môi trường chiến lược gồm những giai đoạn nào? Quy trình chuẩn hóa gồm 5 bước logic: Sàng lọc quy hoạch; Xác định phạm vi vấn đề khí hậu trọng tâm; Rà soát, so sánh các kịch bản nguồn điện và giải pháp giảm nhẹ; Lập báo cáo kèm tham vấn đa bên; Giám sát liên tục quá trình triển khai bằng hệ thống chỉ số KPIs cụ thể.

  3. Tác động của biến đổi khí hậu ảnh hưởng ngược lại đến hệ thống điện lực vùng Nam Bộ như thế nào? Hiện tượng nhiệt độ tăng cao làm tăng phụ tải tiêu thụ điện làm mát từ 5,3% đến 8,7% cho mỗi độ C tăng thêm, đồng thời làm giảm hiệu suất phát điện của các tấm pin và đường dây; triều cường và nước biển dâng đe dọa ngập úng hơn 35% cơ sở truyền tải tại các khu vực trũng thấp.

  4. Làm thế nào để giải quyết mâu thuẫn giữa nhu cầu sử dụng đất cho năng lượng tái tạo và bảo tồn sinh thái? Quy hoạch điện cần tích hợp phân tích đa chỉ tiêu không gian, ưu tiên phát triển điện mặt trời mái nhà, kết hợp mô hình nông nghiệp công nghệ cao và điện gió ngoài khơi cách bờ, hạn chế tối đa việc chiếm dụng đất rừng ngập mặn và đất canh tác lúa chất lượng cao.

  5. Hệ thống giám sát môi trường sau khi phê duyệt quy hoạch năng lượng cần những chỉ số định lượng nào? Hệ thống cần theo dõi định kỳ: tỷ trọng phát thải CO2 tương đương trên mỗi đơn vị sản lượng điện, tỷ lệ diện tích cây xanh bù đắp tại các trung tâm năng lượng, số lượng sự cố lưới điện do thiên tai và mức độ tuân thủ cốt nền xây dựng chống ngập thích ứng khí hậu.

Kết luận

  • Luận văn đã chuẩn hóa thành công khung quy trình 5 bước lồng ghép đánh giá tác động biến đổi khí hậu vào đánh giá môi trường chiến lược cho quy hoạch năng lượng tại Việt Nam.
  • Kết quả rà soát thực chứng trên 19 tỉnh thành Nam Bộ đã chỉ ra những khoảng trống lớn trong Quy hoạch điện VIII khi chưa tính toán toàn diện tính dễ bị tổn thương của hạ tầng trước nguy cơ ngập lụt cực đoan đến năm 2050.
  • Nghiên cứu đã cung cấp bộ dữ liệu tính toán phát thải CO2 và nhu cầu chiếm dụng đất chi tiết qua các kịch bản phụ tải, làm cơ sở khoa học tin cậy cho việc điều chỉnh cơ cấu nguồn điện sạch.
  • Các giải pháp và bộ chỉ số KPIs được đề xuất có tính ứng dụng cao, hỗ trợ đắc lực cho các cơ quan quản lý nhà nước triển khai hiệu quả Luật Bảo vệ môi trường 2020 trong lộ trình 2023 đến 2030.
  • Để hiện thực hóa mục tiêu Net Zero vào năm 2050, các nhà hoạch định chính sách cần nhanh chóng ban hành hướng dẫn kỹ thuật bắt buộc và áp dụng rộng rãi mô hình đánh giá lồng ghép khí hậu cho tất cả các quy hoạch ngành quốc gia ngay từ hôm nay.