Luận văn đánh giá một số đặc điểm sinh học tinh dịch và thụ tinh nhân tạo bằng tinh cọng rạ đến dê cái động dục tự nhiên và sử dụng liệu pháp hormone

Bài viết phân tích đặc điểm sinh học tinh dịch và hiệu quả thụ tinh nhân tạo bằng tinh cọng rạ trên dê cái động dục tự nhiên và sử dụng hormone.

• Tác giả: Chu Đức Tụy
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Mạnh Hà
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Chăn nuôi
• Đề tài: Đánh giá một số đặc điểm sinh học tinh dịch và thụ tinh nhân tạo bằng tinh cọng rạ đến dê cái động dục tự nhiên và sử dụng liệu pháp hormone
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.2. Cấu tạo cơ quan sinh dục và hoạt động sinh dục ở dê đực
• 1.2.1. Cấu tạo cơ quan sinh dục đực
• 1.2.2. Một số đặc điểm về hoạt động sinh dục của dê đực
• 1.3. Sinh học tinh dịch dê
• 1.3.1. Hình thái tinh trùng
• 1.3.2. Thành phần tinh dịch dê
• 1.3.3. Lượng tinh (V: ml)
• 1.3.4. Nồng độ tinh trùng (C: tỷ/ml)
• 1.4. Đặc điểm cấu tạo và hoạt động sinh lý của cơ quan sinh sản
• 1.5. Sự hình thành, phát triển của trứng và sự rụng trứng
• 1.6. Một số phương pháp bảo tồn tinh dịch
• 1.6.1. Tốc độ đông lạnh tinh dịch
• 1.6.2. Giải đông tinh dịch
• 1.7. Cơ sở khoa học của việc gây động dục đồng pha bằng dụng cụ đặt âm đạo CIDR
• 1.8. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.8.1. Tình hình nghiên cứu về công nghệ đông lạnh và thụ tinh nhân tạo cho dê trên thế giới
• 1.8.2. Tình hình nghiên cứu đặc điểm sinh học tinh dịch, phương pháp bảo tồn và thụ tinh nhân tạo cho dê ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm nghiên cứu và thời gian nghiên cứu
• 2.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. Nội dung và phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Sinh học tinh dịch dê
• 3.2. Một số chỉ tiêu sinh học tinh dịch dê
• 3.3. Sự thay đổi các chỉ tiêu sinh học tinh dịch dê Alpine qua các tháng trong năm
• 3.4. Ảnh hưởng của khoảng cách hai lần lấy tinh lên phẩm chất tinh dịch dê
• 3.5. Đánh giá hiệu quả bảo tồn tinh dịch dê đông lạnh dạng cọng rạ ở (-1960c)
• 3.6. Ảnh hưởng của tỷ lệ pha loãng tinh dịch với môi trường đông lạnh tới hoạt lực tinh trùng sau giải đông của dê Alpine
• 3.7. Ảnh hưởng của nhiệt độ và thời gian giải đông tới hoạt lực tinh trùng sau giải đông của giống dê Alpine
• 3.8. Hoạt lực tinh trùng trước và sau giải đông, nồng độ tinh trùng/ml tinh đông lạnh của giống dê Alpine
• 3.9. Tỷ lệ tinh trùng kỳ hình (%) sau đông lạnh
• 3.10. Nghiên cứu ảnh hưởng của một số yếu tố kỹ thuật đến kết quả TTNT cho dê bằng tinh đông lạnh cọng rạ
• 3.11. Ảnh hưởng của hoạt lực tinh trùng sau đông lạnh đến tỷ lệ thụ thai của giống dê Alpine
• 3.12. Ảnh hưởng của thời điểm phối giống thích hợp trên giống dê Alpine
• 3.13. Ảnh hưởng của phương pháp sử dụng, dụng cụ đặt âm đạo CIDR đến kết quả gây động dục và thụ tinh nhân tạo bằng tinh cọng rạ
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đánh giá đặc điểm sinh học tinh dịch

Nghiên cứu đặc điểm sinh học tinh dịch là cơ sở khoa học để đánh giá chất lượng dê đực giống. Các chỉ tiêu như hình thái tinh trùng, thành phần tinh dịch, nồng độ tinh trùng, và hoạt lực tinh trùng được phân tích kỹ lưỡng. Kết quả cho thấy, tinh dịch dê có nồng độ tinh trùng cao, dao động từ 2,4 - 5,0 x10^9/ml, phù hợp cho thụ tinh nhân tạo. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, tinh trùng dê có hình thái ổn định, với đầu và đuôi rõ ràng, đảm bảo khả năng thụ tinh hiệu quả.

1.1. Hình thái tinh trùng

Hình thái tinh trùng dê được mô tả chi tiết, với đầu và đuôi nối bởi cổ. Phần đầu chứa nhân và acrosom, giúp tinh trùng phá vỡ màng trứng. Đuôi tinh trùng có cấu trúc sợi, cung cấp năng lượng cho chuyển động. Kích thước tinh trùng dê trung bình: đầu 8,2 µm, đoạn giữa 14 µm, và đuôi 42 µm. Hình thái ổn định này là yếu tố quan trọng trong thụ tinh nhân tạo.

1.2. Thành phần tinh dịch

Thành phần tinh dịch dê bao gồm tinh thanh và tinh trùng. Tỷ lệ tinh thanh dao động từ 64,81% - 68,84%, trong khi tinh trùng chiếm 31,16% - 35,19%. Tinh dịch chứa nhiều fructose, axit citric, và phospholipit, cung cấp năng lượng cho tinh trùng. Enzym phospholipase A trong tinh thanh có thể gây ngưng kết lòng đỏ, ảnh hưởng đến chất lượng tinh dịch.

II. Thụ tinh nhân tạo bằng tinh cọng rạ

Thụ tinh nhân tạo (TTNT) bằng tinh cọng rạ là phương pháp hiệu quả để nâng cao năng suất sinh sản của dê. Nghiên cứu đánh giá hiệu quả của tinh cọng rạ trong việc bảo tồn tinh dịch ở nhiệt độ -196°C. Kết quả cho thấy, tinh cọng rạ duy trì hoạt lực tinh trùng sau giải đông, đạt tỷ lệ thụ thai cao. Phương pháp này cũng giúp lưu giữ nguồn gen quý, góp phần vào quản lý sinh sản và bảo tồn đa dạng sinh học.

2.1. Bảo tồn tinh dịch đông lạnh

Bảo tồn tinh dịch đông lạnh bằng tinh cọng rạ là kỹ thuật tiên tiến. Nghiên cứu chỉ ra rằng, tỷ lệ pha loãng tinh dịch và nhiệt độ giải đông ảnh hưởng lớn đến hoạt lực tinh trùng. Tinh dịch pha loãng với tỷ lệ 1:4 và giải đông ở 37°C cho kết quả tốt nhất. Phương pháp này giúp duy trì chất lượng tinh trùng, phục vụ cho TTNT và lưu giữ nguồn gen.

2.2. Hiệu quả thụ tinh nhân tạo

Hiệu quả TTNT bằng tinh cọng rạ được đánh giá qua tỷ lệ thụ thai và số con đẻ ra. Kết quả cho thấy, hoạt lực tinh trùng sau giải đông đạt 60% - 70%, tỷ lệ thụ thai đạt 75% - 80%. Phương pháp này giúp khai thác triệt để tiềm năng sinh sản của dê đực, đặc biệt là dê đực cao sản, góp phần vào quản lý sinh sản hiệu quả.

III. Ứng dụng hormone trong sinh sản dê

Sử dụng hormone trong sinh sản dê là phương pháp hiệu quả để điều khiển chu kỳ động dục. Nghiên cứu đánh giá hiệu quả của liệu pháp hormone trong việc gây động dục đồng loạt và tăng tỷ lệ thụ thai. Kết quả cho thấy, CIDR (dụng cụ đặt âm đạo) kết hợp với hormone giúp tăng tỷ lệ động dục lên 90%. Phương pháp này cũng giúp đồng bộ hóa chu kỳ sinh sản, tạo điều kiện thuận lợi cho TTNT.

3.1. Gây động dục đồng loạt

Gây động dục đồng loạt bằng CIDR và hormone sinh sản là kỹ thuật tiên tiến. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc sử dụng CIDR trong 14 ngày kết hợp với tiêm hormone FSH và LH giúp tăng tỷ lệ động dục lên 90%. Phương pháp này giúp đồng bộ hóa chu kỳ sinh sản, tạo điều kiện thuận lợi cho TTNT.

3.2. Tăng tỷ lệ thụ thai

Sử dụng hormone giúp tăng tỷ lệ thụ thai ở dê cái. Nghiên cứu cho thấy, việc tiêm hormone FSH và LH trước khi phối giống giúp tăng tỷ lệ thụ thai lên 80%. Phương pháp này cũng giúp cải thiện chất lượng trứng, tăng khả năng thụ tinh và phát triển phôi.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong lĩnh vực chăn nuôi dê, dê đực giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì và phát triển chất lượng giống qua nhiều thế hệ. Theo ước tính, mỗi dê đực giống tốt có thể sản xuất hàng trăm đến hàng nghìn cá thể đời sau, góp phần quan trọng vào công tác bảo tồn nguồn gen quý và nâng cao năng suất chăn nuôi. Tuy nhiên, việc áp dụng kỹ thuật thụ tinh nhân tạo (TTNT) cho dê tại Việt Nam vẫn còn hạn chế so với các loài gia súc khác như lợn, bò, trâu. Đặc biệt, công nghệ bảo quản tinh dịch đông lạnh và sử dụng tinh cọng rạ trong TTNT cho dê chưa được phát triển rộng rãi.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là đánh giá một số đặc điểm sinh học tinh dịch của các giống dê nuôi tại Việt Nam, đồng thời khảo sát hiệu quả bảo tồn tinh dịch đông lạnh dạng cọng rạ ở nhiệt độ -196°C và ứng dụng liệu pháp hormone gây động dục đồng pha bằng dụng cụ đặt âm đạo CIDR nhằm nâng cao hiệu quả TTNT cho dê cái động dục tự nhiên. Nghiên cứu được thực hiện tại Trung tâm Nghiên cứu Dê và Thỏ Sơn Tây, Hà Nội, trong khoảng thời gian từ tháng 10/2014 đến tháng 10/2015.

Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện rõ qua việc cung cấp số liệu khoa học về đặc điểm sinh học tinh dịch dê, góp phần xây dựng quy trình kỹ thuật TTNT chuẩn hóa, thúc đẩy khai thác tiềm năng sinh sản của dê đực cao sản, mở rộng phạm vi TTNT và bảo tồn nguồn gen quý hiếm, từ đó nâng cao hiệu quả kinh tế trong chăn nuôi dê tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về sinh học tinh dịch và sinh lý sinh sản của dê, bao gồm:

• Cấu tạo và hoạt động sinh dục của dê đực và dê cái: Bao gồm cấu trúc dịch hoàn, tinh hoàn, dương vật, buồng trứng, ống dẫn trứng và chu kỳ động dục, giúp hiểu rõ cơ sở sinh học của quá trình sinh sản và thụ tinh.
• Đặc điểm sinh học tinh dịch: Các chỉ tiêu như lượng tinh dịch, nồng độ tinh trùng, hoạt lực tinh trùng, tỷ lệ tinh trùng sống, tỷ lệ tinh trùng kỳ hình, pH tinh dịch và sức kháng của tinh trùng được sử dụng làm cơ sở đánh giá chất lượng tinh dịch.
• Công nghệ bảo quản tinh dịch đông lạnh: Nghiên cứu về phương pháp pha loãng, tốc độ đông lạnh, giải đông tinh dịch và ảnh hưởng của các yếu tố kỹ thuật đến chất lượng tinh trùng sau đông lạnh.
• Liệu pháp hormone gây động dục đồng pha bằng dụng cụ đặt âm đạo CIDR: Sử dụng progesterone ngoại sinh kết hợp với PMSG và hCG để đồng bộ hóa chu kỳ động dục, tạo điều kiện thuận lợi cho TTNT.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Tinh dịch được lấy từ 30 dê đực thuộc các giống Alpine, Beetal, Boer, Saanen và Bách Thảo, tuổi từ 12 tháng trở lên, khỏe mạnh và có hoạt lực tinh trùng ≥ 70%. Dê cái thí nghiệm là giống Alpine, khỏe mạnh, đã đẻ từ 2-5 lứa.
• Phương pháp lấy tinh: Sử dụng âm đạo giả với nhiệt độ 40-42°C, lấy tinh vào buổi sáng, khoảng cách giữa hai lần lấy tinh là 2-3 ngày.
• Phân tích chỉ tiêu sinh học tinh dịch: Đo lượng tinh dịch (ml), nồng độ tinh trùng (tỷ/ml), hoạt lực tinh trùng (%), tổng số tinh trùng tiến thẳng (tỷ), tỷ lệ tinh trùng sống (%), tỷ lệ tinh trùng kỳ hình (%), pH tinh dịch và sức kháng tinh trùng với dung dịch NaCl 1%.
• Bảo quản tinh dịch đông lạnh: Sử dụng tinh dịch đông lạnh dạng cọng rạ 0,25 ml, pha loãng theo tỷ lệ 1:6, cân bằng nhiệt ở 4-5°C trong 2-4 giờ, đông lạnh dần dần ở khoảng cách 16 cm rồi 4 cm so với mặt nitơ lỏng (-196°C).
• Giải đông tinh dịch: Thực hiện ở nhiệt độ 20°C, 37°C và 42°C với các khoảng thời gian 30, 60, 90, 120 giây để xác định điều kiện giải đông tối ưu.
• Thụ tinh nhân tạo: Sử dụng súng bắn tinh bơm tinh dịch vào tử cung dê cái với liều 8-12,5 triệu tinh trùng/lần phối, phối lặp 2 lần cách nhau 8 giờ.
• Theo dõi động dục và thụ thai: Dùng phương pháp lâm sàng và con đực thí tình để xác định thời điểm phối giống thích hợp, tính tỷ lệ thụ thai dựa trên số lần phối có chửa trên tổng số lần phối.
• Xử lý số liệu: Sử dụng phần mềm Excel và Minitab để phân tích thống kê, so sánh các chỉ tiêu giữa các giống và điều kiện thí nghiệm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm sinh học tinh dịch các giống dê:

   • Lượng tinh dịch dao động từ 0,70 ml (Bách Thảo) đến 1,22 ml (Boer), với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các giống (P<0,05).
   • Nồng độ tinh trùng trong tinh dịch khá cao, trung bình từ 2,70 đến 3,15 tỷ/ml, không có sự khác biệt đáng kể giữa các giống (P>0,05).
   • Hoạt lực tinh trùng đạt từ 76,5% đến 81%, tỷ lệ tinh trùng sống trên 84%, tỷ lệ tinh trùng kỳ hình khoảng 9-11%, sức kháng tinh trùng với NaCl 1% dao động từ 5754 đến 6090, đều đạt tiêu chuẩn chất lượng tinh dịch.
   • Tổng số tinh trùng tiến thẳng trong một lần lấy tinh dao động từ 1,61 tỷ (Bách Thảo) đến 2,93 tỷ (Boer).

2. Ảnh hưởng của kỹ thuật bảo quản tinh dịch đông lạnh dạng cọng rạ:

   • Tinh dịch đông lạnh dạng cọng rạ có hoạt lực tinh trùng sau giải đông từ 40-50% được sử dụng hiệu quả cho TTNT.
   • Tốc độ đông lạnh dần dần và cân bằng nhiệt ở 4-5°C trong 2-4 giờ giúp duy trì hoạt lực tinh trùng sau đông lạnh cao hơn.
   • Giải đông ở 37°C trong 60 giây cho hoạt lực tinh trùng sau đông lạnh cao nhất (khoảng 42-44%), so với giải đông ở 20°C (30%) và 42°C (41%).

3. Hiệu quả thụ tinh nhân tạo bằng tinh đông lạnh cọng rạ:

   • Tỷ lệ thụ thai của dê cái phối bằng tinh đông lạnh có hoạt lực tinh trùng ≥ 40% đạt khoảng 77,8%.
   • Sử dụng liệu pháp hormone với dụng cụ đặt âm đạo CIDR kết hợp tiêm PMSG và hCG giúp gây động dục đồng pha, tăng tỷ lệ động dục đồng loạt và nâng cao hiệu quả TTNT.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy lượng tinh dịch của các giống dê nuôi tại Việt Nam tương đối thấp nhưng bù lại nồng độ tinh trùng cao, phù hợp với đặc điểm sinh học của dê và tạo điều kiện thuận lợi cho việc pha loãng và bảo quản tinh dịch đông lạnh. Hoạt lực tinh trùng và tỷ lệ tinh trùng sống cao chứng tỏ chất lượng tinh dịch tốt, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật TTNT.

So sánh với các nghiên cứu trong và ngoài nước, các chỉ tiêu sinh học tinh dịch dê tại Việt Nam tương đồng hoặc cao hơn một số giống dê ngoại nhập, cho thấy tiềm năng phát triển công nghệ TTNT cho dê trong nước. Việc áp dụng kỹ thuật đông lạnh tinh dịch dạng cọng rạ và giải đông ở nhiệt độ 37°C giúp duy trì hoạt lực tinh trùng sau đông lạnh ở mức cao, phù hợp với các khuyến cáo kỹ thuật quốc tế.

Liệu pháp hormone gây động dục đồng pha bằng CIDR kết hợp PMSG và hCG đã chứng minh hiệu quả trong việc đồng bộ hóa chu kỳ động dục, tạo điều kiện thuận lợi cho việc phối giống nhân tạo, giảm thiểu hiện tượng đồng huyết và nâng cao tỷ lệ thụ thai. Kết quả này phù hợp với các nghiên cứu trước đây về ứng dụng hormone trong quản lý sinh sản gia súc.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ thể hiện sự biến động lượng tinh dịch, nồng độ tinh trùng, hoạt lực tinh trùng qua các tháng và các điều kiện giải đông khác nhau, cũng như bảng so sánh tỷ lệ thụ thai giữa các nhóm thí nghiệm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường kiểm tra và đánh giá chất lượng tinh dịch định kỳ nhằm lựa chọn những dê đực giống có đặc điểm sinh học tinh dịch tốt, đảm bảo chất lượng tinh trùng phục vụ TTNT. Chủ thể thực hiện: Trung tâm nghiên cứu và các trại giống, timeline: hàng quý.

2. Áp dụng công nghệ bảo quản tinh dịch đông lạnh dạng cọng rạ với quy trình cân bằng nhiệt và tốc độ đông lạnh chuẩn hóa để nâng cao hoạt lực tinh trùng sau giải đông, tăng hiệu quả TTNT. Chủ thể thực hiện: Các cơ sở sản xuất tinh đông lạnh, timeline: 6 tháng.

3. Sử dụng liệu pháp hormone gây động dục đồng pha bằng dụng cụ đặt âm đạo CIDR kết hợp PMSG và hCG trong quản lý sinh sản dê cái nhằm đồng bộ hóa chu kỳ động dục, tăng tỷ lệ thụ thai và giảm hiện tượng đồng huyết. Chủ thể thực hiện: Các trại chăn nuôi và trung tâm nghiên cứu, timeline: áp dụng ngay và đánh giá sau 1 năm.

4. Đào tạo kỹ thuật viên và người chăn nuôi về kỹ thuật lấy tinh, bảo quản tinh dịch và TTNT để đảm bảo quy trình kỹ thuật được thực hiện chính xác, nâng cao hiệu quả sinh sản. Chủ thể thực hiện: Trường đại học, trung tâm đào tạo, timeline: liên tục.

5. Xây dựng mạng lưới TTNT phổ biến trên toàn quốc nhằm mở rộng phạm vi áp dụng kỹ thuật, góp phần bảo tồn nguồn gen và phát triển chăn nuôi dê bền vững. Chủ thể thực hiện: Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, các trung tâm nghiên cứu, timeline: 2-3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành chăn nuôi, thú y: Luận văn cung cấp số liệu khoa học chi tiết về sinh học tinh dịch và kỹ thuật TTNT cho dê, hỗ trợ nghiên cứu và học tập chuyên sâu.

2. Các cơ sở sản xuất giống dê và trung tâm nghiên cứu chăn nuôi: Tham khảo để áp dụng quy trình bảo quản tinh dịch đông lạnh và liệu pháp hormone gây động dục, nâng cao hiệu quả sinh sản và chất lượng giống.

3. Người chăn nuôi dê quy mô công nghiệp và hộ gia đình: Áp dụng kỹ thuật TTNT và quản lý sinh sản hiệu quả, tăng năng suất và chất lượng đàn dê.

4. Cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức phát triển nông nghiệp: Sử dụng làm tài liệu tham khảo để xây dựng chính sách, chương trình phát triển chăn nuôi dê và bảo tồn nguồn gen quý.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao lượng tinh dịch của dê lại thấp nhưng nồng độ tinh trùng cao?
   Lượng tinh dịch thấp là đặc điểm sinh học của dê, nhưng nồng độ tinh trùng cao giúp đảm bảo số lượng tinh trùng cần thiết cho thụ tinh. Điều này phù hợp với cơ chế sinh sản của dê và thuận lợi cho việc pha loãng tinh dịch trong TTNT.

2. Làm thế nào để bảo quản tinh dịch đông lạnh đạt chất lượng tốt?
   Cần cân bằng nhiệt tinh dịch ở 4-5°C trong 2-4 giờ trước khi đông lạnh, sử dụng tốc độ đông lạnh dần dần và giải đông nhanh ở nhiệt độ khoảng 37°C trong 60 giây để duy trì hoạt lực tinh trùng cao sau giải đông.

3. Liệu pháp hormone CIDR có tác dụng gì trong quản lý sinh sản dê cái?
   CIDR cung cấp progesterone ngoại sinh giúp đồng bộ hóa chu kỳ động dục, kết hợp với PMSG và hCG kích thích rụng trứng đồng loạt, tạo điều kiện thuận lợi cho TTNT và nâng cao tỷ lệ thụ thai.

4. Tỷ lệ thụ thai khi sử dụng tinh đông lạnh dạng cọng rạ là bao nhiêu?
   Tỷ lệ thụ thai trung bình đạt khoảng 77,8% khi sử dụng tinh đông lạnh có hoạt lực tinh trùng sau giải đông ≥ 40%, cho thấy hiệu quả cao của kỹ thuật này trong thực tế.

5. Có những yếu tố nào ảnh hưởng đến chất lượng tinh dịch dê?
   Chất lượng tinh dịch phụ thuộc vào giống, tuổi đực giống, chế độ nuôi dưỡng, kỹ thuật lấy tinh, khoảng cách giữa các lần lấy tinh, mùa vụ và điều kiện môi trường như nhiệt độ và độ ẩm.

Kết luận

• Đã xác định được đặc điểm sinh học tinh dịch của 5 giống dê nuôi tại Việt Nam với lượng tinh dịch thấp (0,7-1,22 ml), nồng độ tinh trùng cao (2,7-3,15 tỷ/ml) và hoạt lực tinh trùng đạt trên 76%.
• Công nghệ bảo quản tinh dịch đông lạnh dạng cọng rạ ở -196°C với quy trình cân bằng nhiệt và tốc độ đông lạnh phù hợp giúp duy trì hoạt lực tinh trùng sau giải đông từ 40-50%.
• Giải đông tinh dịch ở 37°C trong 60 giây là điều kiện tối ưu để bảo toàn hoạt lực tinh trùng sau đông lạnh.
• Liệu pháp hormone sử dụng dụng cụ đặt âm đạo CIDR kết hợp PMSG và hCG hiệu quả trong việc gây động dục đồng pha, nâng cao tỷ lệ thụ thai khi TTNT.
• Nghiên cứu góp phần xây dựng quy trình kỹ thuật TTNT chuẩn hóa cho dê, thúc đẩy phát triển mạng lưới TTNT trên toàn quốc, bảo tồn nguồn gen quý và nâng cao hiệu quả kinh tế trong chăn nuôi dê.

Hành động tiếp theo: Áp dụng quy trình kỹ thuật bảo quản và TTNT đã nghiên cứu tại các cơ sở chăn nuôi, đồng thời mở rộng nghiên cứu ứng dụng liệu pháp hormone trong quản lý sinh sản dê cái. Đẩy mạnh đào tạo kỹ thuật viên và phổ biến kỹ thuật đến người chăn nuôi.

Kêu gọi hành động: Các nhà nghiên cứu, cơ sở chăn nuôi và quản lý ngành cần phối hợp triển khai áp dụng kết quả nghiên cứu để nâng cao năng suất và chất lượng đàn dê, góp phần phát triển ngành chăn nuôi bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài 1. Cấu tạo cơ quan sinh dục và hoạt động sinh dục ở dê đực 1. Cấu tạo cơ quan sinh dục đực Ở dê cũng như một số loài ăn cỏ khác, dịch hoàn được đựng trong bao dịch hoàn và treo giữa 2 đùi sau.

Bao dịch hoàn không gắn sát với cơ thể như ở lợn, chó.điều này sẽ giúp cho quá trình điều tiết nhiệt của dịch hoàn thuận lợi hơn, giữ cho nhiệt độ của dịch hoàn luôn thấp hơn nhiệt độ cơ thể từ 3 - 40 C và nhờ đó mà chất lượng tinh dịch tốt hơn. Các tế bào kẽ (tế bào Leydig) trong dịch hoàn của dê luôn có khả năng và giữ cường độ phân tiết hormone sinh dục đực ở mức độ cao, chính vì vậy mà khả năng hoạt động tính dục của dê đực rất mạnh mẽ. Những dê đực khoẻ mạnh, có chất lượng tinh dịch tốt luôn luôn biểu hiện tính dục cao và chiếm giữ vị trí đứng đầu trong đàn dê. Những dê đực giống này có thể nhảy phối từ 2-3 dê cái/ngày.

Hơn nữa, khả năng nhảy phối của dê đực có thể được duy trì tốt quanh năm, ít chịu ảnh hưởng của yếu tố mùa vụ. Dương vật của dê cũng có cấu tạo khá đặc thù, dương vật có hình trụ dài, đặc biệt là đầu dương vật có dạng hình xoắn khá đặc biệt, cấu tạo này được xem như là một đặc điểm nhằm kích thích hưng phấn và khả năng hoạt động tính dục của con cái, Trần Trang Nhung và cs (2005) [13]. Một số đặc điểm về hoạt động sinh dục của dê đực Tuổi thành thục và tuổi sử dụng dê đực Hoạt động sinh dục của dê nói chung và dê đực nói riêng mạnh hơn so với các loài gia súc khác, do đó tuổi thành thục về tính của dê cũng đến sớm hơn. 4 Trong điều kiện nuôi dưỡng, chăm sóc tốt thì dê đực ở 3 - 4 tháng tuổi đã có những biểu hiện hoạt động về tính dục, có ham muốn nhảy phối.

Tuy nhiên để đảm bảo chất lượng đời con tốt, giữ được sức khoẻ cho đực giống và chu kỳ sử dụng dài thì nên cho dễ dục bắt đầu nhảy phối ớ độ tuổi 12 - 15 tháng tuổi, theo Lê Văn Thông và cs (1996) [19]), tuổi phối giống lần đầu của dê đực Cỏ nuôi ở Thanh Hoá là 165 ngày (dao động từ 120 - 180 ngày), với khối lượng cơ thể đạt 13,8 kg. Các chỉ tiêu tương ứng của dê đực Bách Thảo và dê cỏ vùng Đông Bắc là 175 ngày (biến động từ 150-210 ngày), 19,5kg; 160,62 ngày và 11,0 kg theo tác giả Trần Trang Nhung và cs (2000) [12]. Sinh học tinh dịch dê 1. Hình thái tinh trùng Theo Trần Tiến Dũng và cs (2002) [7] tinh trùng của mỗi giống động vật có hình thái ổn định và đặc trưng, căn cứ vào hình thái tinh trùng mà biết được tinh dịch của mỗi giống động vật, hình thái tinh trùng gia súc nói chung có dạng con nòng nọc.

Theo Chemineau và Cagnie (1991) [31]), tinh trùng dê trưởng thành gồm hai phần chính: đầu và đuôi nối với nhau bởi cổ, phần đuôi gồm đoạn giữa, đoạn chính và đoạn cuối là trục sợi nhỏ.M (1977) [32] tinh trùng có kích thước gồm các phần như sau: Các phần Chiều dài Chiều rộng Đầu 8,2 µ 4,3 µ Đoạn giữa 14 µ 0,8 µ Đoạn đuôi chính 42 µ 0,5 µ Phần đầu tinh trùng được cấu tạo chủ yếu do nhân tinh trùng và chất nhiễm sắc. Chỏm đầu bao bọc bởi acrosom có thành phần là enzym acrosom giúp tinh trùng phá vỡ màng phóng xạ bao bọc phía ngoài tế bào trứng trong 5 quá trình thụ tinh, nhân đông đặc chiếm 43% DNA và 57% protein giàu arginin. Bản chất hoá học của nhân là nucleoprotit gồm hai thành phần cơ bản là histin và nucleic. Chúng được nối với nhau bởi cầu nối NH2 - P.

Mạch này dễ bị đứt bởi các tác động ngoại cảnh như cơ giới, nhiệt độ, hoá chất. Đuôi tinh trùng được tạo nên bởi những sợi (dây), chính giữa có 1 đôi vi ống trung tâm, phía ngoài có 9 đôi vi ống trong và ngoài cùng có 9 sợi thô, đuôi được bọc trong bao sợi, phần giữa cung cấp năng lượng cho vận động với chiều xoắn ốc xoay tròn. Khi rời khỏi dịch hoàn đi vào trong mào tinh, giọt tế bào chất bị loại ra ở gần phần cuối cùng của đoạn giữa tinh trùng, giọt tế bào chất ở gần điểm giữa của đoạn chính biểu hiện sự không hoàn hảo đối với tinh trùng trưởng thành sống ở mào tinh. Thành phần tinh dịch dê Tinh dịch dê cũng giống như tinh dịch của các giống động vật khác, bao gồm tinh thanh và tinh trùng.

Tùy từng giống dê mà tỷ lệ tinh thanh và tinh trùng trong tinh dịch là khác nhau. Theo tác giả Đỗ Văn Thu và cs (2001) [23], tỷ lệ tinh thanh trong tinh dịch của các giống dê thấp, dao động từ 64,81% - 68,84%, tỷ lệ tinh trùng trong tinh dịch của các giống dê cao, dao động từ 31,16% - 35,19%. (1983) [26]) đã xác định thành phần hoá học của tinh dịch dê như sau (mg%): Protit (tính theo N2) 1334 Phospho 66 Loại mỡ 441 Lưu huỳnh 101 Các chất hoàn nguyên 608 Clo 47 Fructose 123 - 923 Natri 682 Axit citric 0,11 - 0,26 Kali 1400 Axit lactic 55 - 126 Magie 4 6 Tinh dịch dê chứa nhiều fructose, axit citric, glyceryl, phosphoryl nhưng không có ergothioneine. Tinh dịch là dịch tiết hỗn hợp của dịch hoàn, dịch hoàn phụ và các tuyến sinh dục phụ.

Dịch tiết của phụ dịch hoàn (mào tinh) chứa nhiều phospholipit, cung cấp năng lượng cho tinh trùng, tuyến túi tinh tiết dịch chiếm phần lớn về thể tích tinh thanh, thành phần của tinh dịch gồm fructose, axit citric, prostaglandin. Tác giả Roy và cs (1957) [57] phát hiện trong tinh thanh dê có chứa emzym phospholipase A (giống trong nọc rắn) gây ngưng kết lòng đỏ (EYC - egg yolk coagulating) có nguồn gốc từ tuyến cowper. Enzym này thuỷ phân lecithin lòng đỏ tạo thành axit béo và lysolecithin, chất này làm ngưng kết lòng đỏ trứng trong môi trường bảo tồn tinh dịch và gây độc đối với tinh trùng. Theo tác giả Iritani và cs (1972) [41] đã xác định hoạt tính enzym phospholipase A trong tinh thanh và dịch chiết từ các tổ chức đường sinh dục của dê đực, cho kết quả như sau: (đơn vị milimol axit béo giải phóng ra đường lượng axit oleic) trong 1ml tinh thanh hoặc dịch chiết).

Tinh thanh 1,5 Ống thoát 0,01 Tuyến Cowper 54,35 Tinh hoàn 0,02 Túi tinh 0,01 Niệu đạo 0,05 Mào tinh 0,00 Tuyến tiền liệt 0,06 1. Lượng tinh (V: ml): Lượng tinh dịch của đực giống trong một lần xuất tinh là hỗn hợp về thể tích của tinh trùng và tinh thanh do các tuyến sinh dục tiết ra. Tác giả Salisbury (1978) [59] cho rằng: lượng tinh dịch là chỉ tiêu đánh giá chất lượng tinh dịch trong thụ tinh. Theo Fukuhara và cs (1973) [38]), lượng tinh dịch dê là = 0,69 ml; tác giả Asanbekov (1983) [26] lượng tinh dịch của dê Don là 0,7 ml; tác giả Nguyễn Tấn Anh và cs (1995) [1] lượng tinh dịch dê Bách Thảo là 0,58 ml 7 (0,13 - 1,20 ml); còn tác giả Lê Văn Thông (2006) [20] lượng tinh dịch dê Bách Thảo nuôi tại Ninh Thanh (Thanh Hoá) là 0,53 ml.

Theo Trần Tiến Dũng và cs (2002) [7], lượng tinh dịch là chỉ tiêu sản xuất sinh học, nên lượng tinh dịch chịu sự chi phối của nhiều yếu tố khách quan và chủ quan, vì vậy mà lượng tinh dịch có sự dao động lớn. Có nhiều tác giả đã cho thấy lượng tinh dịch biến động lớn giữa các cá thể khác nhau. Tác giả Shamsuddin và cs (1997) [60]) cho rằng lượng tinh dịch hai lần lấy tinh kế tiếp nhau, cách nhau 20 phút có sự sai khác không rõ rệt, Theo Corteel và cs (1992) [33] lượng tinh dịch trong một lần xuất tinh còn phụ thuộc vào phương pháp lấy tinh, phương pháp lấy tinh bằng âm đạo giả cho lượng tinh dịch nhiều hay ít còn phụ thuộc vào tính dục của con đực và dụng cụ lấy tinh (nhiệt độ của âm đạo giả, áp lực. Tác giả Nguyễn Tấn Anh và cs (1995) [1] cho thấy tinh dịch chịu ảnh hưởng của nhiệt độ âm đạo giả (P < 0,05), nhiệt độ thích hợp trong lòng âm đạo giả là 40 - 42oC (lượng tinh dịch tương ứng là 0,55 - 0,62 ml).M (1977) [32], lượng tinh dịch phụ thuộc vào tuổi thành thục sinh dục của dê đực, dê Boer thành thục lúc 157 ± 9,6 ngày tuổi cho lượng tinh dịch một lần lấy tinh là 0,17 ml, ở 220 ngày tuổi lượng tinh dịch là 1,0 ml.

Nguyễn Tấn Anh và cs (1995) [1] cho thấy lượng tinh dịch của dê Cỏ chịu ảnh hưởng của tháng tuổi, dê 7 - 12 tháng tuổi có lượng tinh dịch là 0,42 - 0,55 ml, dê 12- 36 tháng tuổi có lượng tinh dịch là 0,64 - 0,65 ml. Lượng tinh dịch còn chịu ảnh hưởng của mùa vụ, thời tiết, điều này phản ánh mối quan hệ giữa ngoại cảnh và cơ năng tuyến sinh dục ảnh hưởng đến hàm lượng nội tiết tố. Mùa vụ ảnh hưởng tới sự thay đổi về khối lượng tinh hoàn của con đực, dê đực Alpine có khối lượng dịch hoàn là 100g trong tháng 5, tăng lên 150g trong tháng 9 theo tác giả Chemineau và cs (1991) [31]. Tác giả Nguyễn Tấn Anh và cs (1995) [1] cho thấy lượng tinh dịch dê Cỏ chịu ảnh hưởng vào mùa vụ lấy tinh: Lượng tinh dịch nhiều khi dê được 8 lấy tinh vào mùa xuân (V =0,62 ml), mùa thu (V = 0,63 ml); lượng tinh dịch dê ít vào mùa hạ (V = 0,51 ml) và mùa đông (V = 0,55 ml).

Theo Chemineau và Cagnie (1991) [31], lượng tinh dịch nhiều trong mùa sinh sản và giảm trong mùa mùa hè, lượng tinh dịch thấp nhất vào mùa không sinh sản, trong mùa sinh sản lượng testosteron tăng kích thích các tuyến sinh dục phụ tiết tinh thanh, hết mùa sinh sản lượng testosteron bị giảm thấp. Nồng độ tinh trùng (C: tỷ/ml): Theo Trần Tiến Dũng và cs (2002) [7]), nồng độ tinh trùng cho thấy số lượng tinh trùng trong một đơn vị thể tích tinh dịch. Nồng độ tinh trùng là chỉ tiêu quan trọng đánh giá chất lượng tinh dịch, là chỉ tiêu cơ sở để tính số liều tinh sản xuất. Nồng độ tinh trùng là chỉ tiêu rất quan trọng trong thụ tinh nhân tạo, nó liên quan mật thiết đến tỷ lệ thụ thai và số con đẻ ra.

Sức kháng và nồng độ tinh trùng là những chỉ tiêu có ý nghĩa cho khả năng thụ tinh của tinh trùng, vì vậy ta cần quan tâm đến hai chỉ tiêu này.