CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về dịch vụ ngân hàng và chỉ số tổng hợp. Lý luận chung về dịch vụ ngân hàng thương mại bán lẻ 1. Khái niệm chung về dịch vụ ngân hàng thương mại Hiện nay, vẫn chưa có định nghĩa thống nhất về dịch vụ nói chung và dịch vụ ngân hàng nói riêng.
Ở Việt Nam, chưa có văn bản pháp lý nào quy định rõ ràng vấn đề này. Các nghiên cứu về dịch vụ ngân hàng đã đưa ra nhiều cách hiểu khác nhau về dịch vụ ngân hàng, nhưng tựu trung lại có hai quan điểm đáng chú ý như sau: Quan điểm thứ nhất, theo nghĩa hẹp, dịch vụ ngân hàng là một bộ phận nhỏ của hoạt động ngân hàng Luật các tổ chức tín dụng của Việt Nam (2010), chưa có định nghĩa về dịch vụ ngân hàng và phân định rạch ròi giữa hoạt động ngân hàng và dịch vụ ngân hàng. Luật các tổ chức tín dụng có nêu nội dụng hoạt động ngân hàng và hoạt động kinh doanh của NHTM tại Điều 4, Điều 98, Điều 105, Điều 107. Trong đó, hoạt động ngân hàng có thể được hiểu theo nghĩa rộng hơn bao gồm cả các nghiệp vụ nhận tiền gửi, cấp tín dụng, mở tài khoản thanh toán cho khách hàng, cung ứng các phương tiện thanh toán … Thuật ngữ dịch vụ được sử dụng trong một số nghiệp vụ ngân hàng cung ứng cho khách hàng như: dịch vụ thanh toán quốc tế, dịch vụ thanh toán trong nước, dịch vụ tư vấn ngân hàng, tài chính, dịch vụ ngoại hối, dịch vụ quản lý tiền mặt, …Như vậy, tại Luật các tổ chức tín dụng, các hoạt động huy động vốn, hoạt động tín dụng không thuộc lĩnh vực dịch vụ ngân hàng.
Quan điểm thứ hai, theo nghĩa rộng, dịch vụ ngân hàng bao gồm toàn bộ các sản phẩm dịch vụ mà NHTM tạo ra và cung ứng đến các doanh nghiệp và công chúng. Tổ chức thương mại thế giới (WTO) phân định dịch vụ tài chính thành: Bảo hiểm và các dịch vụ liên quan đến bảo hiểm; dịch vụ ngân hàng và các dịch vụ tài chính khác; chứng khoán. Trong đó, theo WTO dịch vụ ngân hàng và các dịch vụ tài chính bao gồm: Nhận tiền gửi và các khoản phải trả khác từ công chúng; cho vay dưới tất cả các hình thức, bao gồm tín dụng tiêu dùng, tín dụng cầm cố thế chấp, bao thanh toán và tài trợ giao dịch thương mại; thuê tài chính; mọi dịch vụ thanh toán và chuyển tiền, bao gồm thẻ tín dụng, thẻ thanh toán và thẻ nợ, séc du lịch và hối phiếu ngân hàng; bảo lãnh và cam kết; kinh doanh trên tài khoản của mình hoặc của khách hàng; môi giới tiền tệ; quản 9 lý tài sản như quản lý tiền mặt hoặc danh mục đầu tư, mọi hình thức quản lý đầu tư tập thể, quản lý quỹ hưu trí, các giao dịch lưu ký và tín thác, các sản phẩm phái sinh và các công cụ chuyển nhượng khác; cung cấp và chuyển thông tin tài chính và xử lý dữ liệu tài chính cũng như các phần mềm liên quan của nhà cung cấp các dịch vụ tài chính khác; các dịch vụ tư vấn trung gian môi giới và các dịch vụ tài chính phụ trợ khác đối với tất cả các hoạt động được nêu trên đây kể cả tham chiếu và phân tích tín dụng, nghiên cứu, tư vấn đầu tư và danh mục đầu tư, tư vấn về mua lại, về tái cơ cấu và chiến lược doanh nghiệp. Theo Hiệp định Thương mại Việt - Mỹ, dịch vụ ngân hàng bao gồm: nhận tiền gửi, thuê mua tài chính, cho vay các loại, bảo lãnh, các giao dịch thanh toán và chuyển tiền, môi giới tiền tệ, quản lý tài sản, tư vấn, cung cấp chuyển giao thông tin tài chính, phát hành chứng khoán.
Theo tác giả David Cox (1997): “Hầu hết các hoạt động nghiệp vụ của NHTM gọi là dịch vụ ngân hàng hoặc là cơ sở, điều kiện để mở rộng và phát triển dịch vụ ngân hàng”. Theo ông: “Mọi ngân hàng hoạt động với ba chức năng cơ bản là nhận và giữ các khoản tiền gửi; cho phép rút tiền và vận hành hệ thống chuyển tiền; cho vay và các khoản tiền gửi tới khách hàng có nhu cầu vay vốn”. Theo đó, dịch vụ ngân hàng cũng bao gồm hoạt động huy động vốn để cho vay đối với nền kinh tế nhằm hưởng chênh lệch lãi suất. Thái Bá Cẩn và Nguyễn Nguyên Nam (2004) cho rằng: “Dịch vụ ngân hàng bao gồm 11 loại hình: nhận tiền gửi, cung cấp các tài khoản giao dịch; quản lý tiền mặt; dịch vụ về tín dụng (chiết khấu thương phiếu, cho vay tài trợ dự án, cho vay tiêu dùng); trao đổi ngoại tệ (dịch vụ ngoại hối); tư vấn tài chính; cho thuê tài chính; các dịch vụ bảo hiểm; môi giới đầu tư chứng khoán; dịch vụ ủy thác; dịch vụ quỹ hỗ trợ và trợ cấp”.
Như vậy, theo quan điểm hiện đại, phù hợp với thông lệ quốc tế thì dịch vụ ngân hàng được hiểu theo nghĩa rộng. Dịch vụ ngân hàng bao gồm tất cả các hoạt động nghiệp vụ ngân hàng như huy động vốn, cho vay, thanh toán, ngoại hối… mà thông qua kênh NHTM, các dịch vụ này được cung ứng cho nền kinh tế. Trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế, các NHTM buộc phải tiếp cận các thông lệ và chuẩn mực quốc tế đang được công nhận rộng rãi ngay từ những khái niệm cơ bản nhất. Dịch vụ ngân hàng theo nghĩa rộng bao gồm toàn bộ hoạt động nghiệp vụ do ngân hàng cung ứng cho nền kinh tế.
Quan điểm này phù hợp với xu thế hội nhập kinh tế quốc tế và hiện đang được tổ chức Thương mại thế giới, các tổ chức quốc tế và rất nhiều nước trên thế giới áp dụng. Trong Luận án, dịch vụ ngân hàng được hiểu theo nghĩa này. Khái niệm chung về dịch vụ ngân hàng thương mại bán lẻ Từ điển Tài chính-đầu tư-ngân hàng-kế toán Anh-Việt (1999, trang 156): “Dịch vụ ngân hàng bán lẻ là các dịch vụ ngân hàng được thực hiện với khách hàng là công chúng, thường là quy mô nhỏ và thông qua các chi nhánh”. Với góc nhìn đơn giản hơn, Lê Kiều Anh (2012) đưa ra quan điểm về dịch vụ ngân hàng bán lẻ: “Là các dịch vụ ngân hàng phục vụ nhu cầu hàng ngày của khách hàng cá nhân, doanh nghiệp nhỏ và vừa thông qua giao dịch điện tử như Mobile Banking, Internet banking, SMS và qua các thiết bị di động”.
Một khái niệm tương đối khái quát của học viện công nghệ Châu Á - AIT: “Dịch vụ ngân hàng bán lẻ là việc cung ứng dịch vụ tới từng cá nhân riêng lẻ, các doanh nghiệp vừa và nhỏ thông qua mạng lưới chi nhánh hoặc là việc khách hàng có thể tiếp cận trực tiếp với dịch vụ ngân hàng thông qua các phương tiện công nghệ thông tin, điện tử viễn thông”. Từ điển ngân hàng và tin học - Nhà xuất bản chính trị quốc gia (1996): “Retail banking - hoạt động ngân hàng bán lẻ hay dịch vụ ngân hàng bán lẻ hay nghiệp vụ ngân hàng bán lẻ là dịch vụ ngân hàng dành cho quảng đại quần chúng. Dịch vụ ngân hàng bán lẻ thường là một nhóm các dịch vụ tài chính gồm cho vay thế chấp, cho vay trả dần, nhận tiền gửi và các tài khoản cá nhân, tín dụng chứng khoán”. Theo nghiệp vụ Ngân hàng hiện đại, thuật ngữ “ngân hàng bán lẻ” như một loại hình ngân hàng chia theo tính chất hoạt động.
Loại hình ngân hàng đó chủ yếu cung cấp dịch vụ trực tiếp cho doanh nghiệp, hộ gia đình và các cá nhân với các khoản tín dụng nhỏ. Như vậy, từ các cách hiểu trên, có thể khái quát về dịch vụ ngân hàng bán lẻ (NHBL) là: Dịch vụ ngân hàng bán lẻ là việc cung ứng dịch vụ tới từng cá nhân riêng lẻ, các doanh nghiệp vừa và nhỏ thông qua mạng lưới chi nhánh hoặc là việc khách hàng có thể tiếp cận trực tiếp với dịch vụ ngân hàng thông qua các phương tiện công nghệ thông tin, điện tử viễn thông. Các loại dịch vụ ngân hàng bán lẻ Số lượng các sản phẩm bán lẻ của NHTM có thể lên tới hàng trăm, thậm chí hàng ngàn sản phẩm, dịch vụ. Chúng được xây dựng và tùy chỉnh theo từng đối tượng khách hàng khác nhau.
Tuy nhiên, tựu chung lại, các dịch vụ NHBL có thể nhóm thành các nhóm lớn bao gồm: huy động vốn, tín dụng, thanh toán và các dịch vụ NHBL khác. 11 Dịch vụ huy động vốn Hoạt động huy động vốn là một trong những hoạt động chủ yếu và quan trọng nhất của NHTM. Hoạt động này mang lại nguồn vốn để ngân hàng có thể thực hiện các hoạt động khác như cấp tín dụng và cung cấp dịch vụ ngân hàng cho khách hàng. Huy động vốn có các hình thức chính sau: • Huy động vốn qua tài khoản tiền gửi thanh toán: Tiền gửi thanh toán là hình thức huy động vốn của NHTM thông qua việc mở tài khoản tiền gửi thanh toán dành cho khách hàng.
Đối với khách hàng, việc gửi tiền vào tài khoản này với mục đích chủ yếu là thanh toán, chi trả cho các hoạt động kinh doanh, các hoạt động dịch vụ phát sinh một cách thường xuyên. Khách hàng có thể chuyển tiền hoặc rút tiền bất cứ thời điểm nào mà không phải thông báo cho ngân hàng. Do đó, các ngân hàng gặp khó khăn cho việc lập kế hoạch sử dụng nguồn vốn này. Vì vậy, các NHTM thường xây dựng mức lãi suất rất thấp cho hình thức huy động vốn qua tài khoản tiền gửi thanh toán.
Nguồn vốn huy động này là khoản vốn có sự biến động lớn, số dư của khoản vốn này tăng giảm phụ thuộc vào tình hình sản xuất kinh doanh của người gửi tiền. Do vậy, NHTM chỉ có thể sử dụng hiệu quả nguồn vốn này khi và chỉ khi đưa ra được các dự đoán về sự biến động số dư trên tài khoản tiền gửi này một cách chính xác. • Huy động vốn qua tài khoản tiết kiệm: Tiền gửi tiết kiệm là công cụ huy động vốn truyền thống của các NHTM. Vốn huy động từ tiền gửi tiết kiệm thường chiếm một tỷ trọng tương đối trong cơ cấu tiền gửi vào ngân hàng.
Lãi suất huy động tiền gửi tiết kiệm của các ngân hàng tỷ lệ thuận với thời gian gửi tiền của khách hàng. Điều này khuyến khích khách hàng gửi tiền với thời hạn dài hơn. Tiền gửi tiết kiệm thường có 2 loại - Tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn Sản phẩm tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn được thiết kế dành riêng cho đối tượng khách hàng cá nhân.