Chương 1: Tổng quan các công trình khoa học liên quan ñến ñề tài. Chương 2: Cơ sở lý luận năng lực cạnh tranh của ngành viễn thông. Chương 3: Thực trạng năng lực cạnh tranh của ngành viễn thông Việt Nam. Chương 4: Phương hướng và giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành viễn thông Việt Nam.
TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ðẾN ðỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu liên quan mật thiết ñến ñề tài luận án Lĩnh vực viễn thông ñã ñược các tổ chức, cá nhân thực hiện nhiều nghiên cứu từ trước tới nay, tuy nhiên các ñề tài nghiên cứu về ngành viễn thông chủ yếu trên góc ñộ phát triển kỹ thuật công nghệ, mạng lưới và một vài lĩnh vực nhỏ trong tổng thể ngành viễn thông, chưa có ñề tài nào nghiên cứu một cách toàn diện và hệ thống năng lực cạnh tranh của ngành viễn thông Việt Nam giai ñoạn 2006 trở về ñây. Từ năm 2006 ñến nay, giai ñoạn ngành viễn thông Việt Nam có bước phát triển ñột phá và mạnh mẽ, thay ñổi căn bản và toàn diện. Các công trình có liên quan ñến lý luận về ngành, cạnh tranh và năng lực cạnh tranh cấp ngành • Lý luận về ngành: Theo Porter (2008) [27] Ngành là một nhóm các doanh nghiệp sản xuất những sản phẩm thay thế gần gũi cho nhau.
Theo Viện khoa học thống kê thuộc tổng cục thống kê (2012) về phân ngành kinh tế thì việc phân ngành kinh tế thực chất là phân loại các hoạt ñộng kinh tế xã hội có cùng ñặc trưng hoạt ñộng như là có cùng quy trình sản xuất, sử dụng yếu tố sản xuất ñầu vào và sản phẩm có công dụng tương tự nhau, vào các ngành tương ứng, mà các hoạt ñộng kinh tế xã hội ñều ñược thực hiện bởi các ñơn vị hoặc các tổ chức kinh tế xã hội khác nhau. Như vậy một ngành kinh tế là một tập hợp các ñơn vị có ñặc trưng của qui trình sản xuất giống nhau hoặc tương tự. Nguyên tắc phân ngành dựa vào 3 yếu tố chính là: Một là, ñặc trưng sản phẩm hàng hóa và dịch vụ sản xuất ra. Hai là, nguồn nguyên liệu ñầu vào và quy trình công nghệ.
Ba là, công dụng của sản phẩm hàng hóa và dịch vụ. Như vậy có thể hiểu ngành là một hệ thống tập hợp các ñơn vị như là các doanh nghiệp, các tổ chức, cá nhân sản xuất và cung cấp những sản phẩm tương tự, thay thế cho nhau dựa trên các yếu tố ñầu vào, quy trình sản xuất, công nghệ và sản phẩm ñầu ra có công dụng tương tự nhau. • Lý luận về cạnh tranh: Theo từ ñiển Bách Khoa Toàn thư online Việt Nam [41]: “Cạnh tranh ñược hiểu là hoạt ñộng tranh ñua giữa những người sản xuất hàng hoá, giữa các thương nhân, các nhà kinh doanh trong nền kinh tế thị trường, bị chi phối bởi quan hệ cung - cầu, nhằm giành các ñiều kiện sản xuất, tiêu thụ và thị trường có lợi nhất. Cạnh tranh buộc những người sản xuất và buôn bán phải cải tiến kĩ thuật, tổ chức quản lí ñể tăng năng suất lao ñộng, nâng cao chất lượng hàng hoá, thay ñổi mẫu mã, bao bì phù hợp với thị hiếu của 7 khách hàng; giữ tín nhiệm; cải tiến nghiệp vụ thương mại và dịch vụ, giảm giá thành, giữ ổn ñịnh hay giảm giá bán và tăng doanh lợi”.
Theo giáo trình Kinh tế Chính trị Mác - Lênin (2004) [15] dùng cho khối ngành kinh tế - quản trị kinh doanh, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia: Cạnh tranh ñược hiểu là sự ñấu tranh giữa các chủ thể hành vi kinh tế nhằm giành lợi ích tối ña cho mình. Theo quan ñiểm của Diễn ñàn OECD (2000) [67]: Cạnh tranh ñược hiểu là khả năng của doanh nghiệp, ngành, quốc gia và vùng trong việc tạo ra việc làm và thu nhập cao hơn trong ñiều kiện cạnh tranh quốc tế. Như vậy có thể thấy có nhiều cách tiếp cận khác nhau dẫn ñến nhiều cách hiểu khác nhau về thuật ngữ cạnh tranh song chúng ñều có ñiểm chung là cạnh tranh bản chất là sự ganh ñua, ñấu tranh, tìm mọi biện pháp, phương thức và các cách thức tiến hành với mục ñích là giành ñược sự tồn tại, khẳng ñịnh ñược ưu thế, hơn hẳn ñối thủ về lợi thế, kết quả, danh tiếng, lợi nhuận, ñịa vị hay những thứ khác mà các bên mong muốn ñạt ñược. • Lý luận về năng lực cạnh tranh: Theo từ ñiển Bách Khoa Toàn thư online Việt Nam [41]: “Năng lực cạnh tranh là khả năng của một mặt hàng, một ñơn vị kinh doanh, hoặc một nước giành thắng lợi (kể cả giành lại một phần hay toàn bộ thị phần) trong cuộc cạnh tranh trên thị trường tiêu thụ.
Một mặt hàng có NLCT là mặt hàng có thể thu hút ñược nhiều người mua hơn những hàng hoá cùng loại ñang ñược tiêu thụ trên thị trường. NLCT dựa trên nhiều yếu tố: giá trị sử dụng và chất lượng sản phẩm cao, ñiều kiện sản xuất ổn ñịnh do sản xuất dựa chủ yếu trên cơ sở kĩ thuật hiện ñại, công nghệ tiên tiến, quy mô sản xuất lớn và nhờ ñó giá thành và giá cả sản phẩm hạ. Các yếu tố xã hội như giữ ñược tín nhiệm (chữ tín) trên thị trường, việc tuyên truyền, hướng dẫn tiêu dùng, quảng cáo cũng có ảnh hưởng quan trọng. Ở nhiều nước, các nhà sản xuất còn sử dụng một số hình thức như bán hàng trả tiền dần (trả góp) ñể kích thích tiêu dùng, trên cơ sở ñó tăng NLCT”.
Theo OECD (1996) [66]: Năng lực cạnh tranh là sức sản xuất ra thu nhập tương ñối cao trên cơ sở sử dụng các yếu tố sản xuất có hiệu quả làm cho doanh nghiệp, các ngành, các ñịa phương, các quốc gia và khu vực phát triển bền vững trong ñiều kiện cạnh tranh quốc tế. Theo Diễn ñàn kinh tế thế giới (2006) [74] quan niệm: Năng lực cạnh tranh là khả năng của một ñất nước trong việc ñạt ñược tỷ lệ thu nhập bình quân ñầu người cao và bền vững”. Như vậy có thể thấy rằng Năng lực cạnh tranh có nhiều cách hiểu, nhiều quan ñiểm khác nhau do ñứng trước các cách tiếp cận khác nhau, tuy nhiên có thể hiểu rằng năng lực cạnh tranh là khả năng của chủ thể trong việc kiểm soát, làm chủ, sử dụng các lợi 8 thế, các nguồn lực của chủ thể hiệu quả hơn, ñạt kết quả cao hơn so với nội tại và so với các ñối thủ cạnh tranh. • Lý luận về năng lực cạnh tranh cấp ngành: Theo United Nations (2001) [72] Năng lực cạnh tranh của một ngành là khả năng sinh lời của các doanh nghiệp trong ngành, cán cân ngoại thương của ngành, cán cân ñầu tư nước ngoài (ñầu tư ra nước ngoài và ñầu tư từ nước ngoài vào) và những thước ño trực tiếp về chi phí và chất lượng ở cấp ngành.
Theo Van Duren (1991) [73] Năng lực cạnh tranh cấp ngành là năng lực duy trì ñược lợi nhuận trên thị trường trong nước và quốc tế. Khi nói tới năng lực cạnh tranh cấp ngành chủ yếu nói tới ở phạm vị rộng lớn, ám chỉ tới sự mạnh, yếu của một lĩnh vực, sản phẩm trên phạm vi quốc gia hoạt ñộng trên thị trường trong nước và quốc tế. Trong ngành ñó là tập hợp những doanh nghiệp có ñặc ñiểm sản xuất, công nghệ, phương thức sản xuất giống nhau, tương tự nhau, cung cấp sản phẩm giống nhau, tương tự nhau ra thị trường ñể cạnh tranh với nhau. Như vậy bản chất của năng lực cạnh tranh của ngành là năng lực ñể tạo ra sản phẩm và dịch vụ có sức cạnh tranh trên thị trường trong nước hoặc quốc tế nhằm tạo ra và duy trì lợi nhuận, hiệu suất cao trên thị trường trong nước và quốc tế.
Năng lực cạnh tranh của một ngành thường xuyên vận ñộng chứ không bất biến, cấu trúc của ngành luôn vận ñộng và biến ñổi. • Mối quan hệ giữa năng lực cạnh tranh ngành với phát triển ngành: ðứng trên quan ñiểm triết học có thể chia một vấn ñề thành hai mặt là mặt lượng và mặt chất. Mặt lượng là biểu hiện thuộc tính bên ngoài, mặt chất là biểu hiện thuộc tính bên trong của vấn ñề. Áp dụng vào phân tích năng lực cạnh tranh của ngành và phát triển ngành thì giữa năng lực cạnh tranh của ngành và phát triển ngành có ñiểm giống và khác nhau khi phân tích.
ðiểm giống nhau: ðiểm giống nhau chủ yếu là về mặt lượng hay sự biểu hiện ra bên ngoài của năng lực cạnh tranh của ngành và phát triển ngành, ñược biểu hiện qua quy mô và tốc ñộ tăng trưởng của ngành. Quy mô của ngành thường ñược biểu hiện qua tổng giá trị hay sản lượng mà ngành tạo ra ñược trong một khoảng thời gian nhất ñịnh. Tốc ñộ tăng trưởng của ngành thể hiện quy mô của ngành tăng nhanh hay chậm so với thời gian trước hay so với quá trình thời gian. ðiểm khác nhau: 9 + Nói tới năng lực cạnh tranh cấp ngành ñứng trên quan ñiểm phân tích nội bộ ngành về mặt chất là thể hiện cơ cấu, cấu trúc bên trong của ngành, năng lực của ngành trong việc tạo ra sản phẩm mới, tạo ra chất lượng dịch vụ sản phẩm tốt hơn.
+ Nói tới phát triển ngành về mặt chất thường thể hiện sự ñóng góp của ngành ñối với sự phát triển của nền kinh tế, hiệu quả của ngành so với các ngành khác, kết quả ñóng góp của ngành so với các ngành khác trong nền kinh tế cũng như mức ñộ ảnh hưởng tích cực của ngành ñối với các ngành khác trong nền kinh tế. Trong luận án tiến sĩ, tác giả dựa vào ñiểm giống và khác nhau giữa năng lực cạnh tranh của ngành và phát triển ngành ñể xây dựng các tiêu chí ñánh giá năng lực cạnh tranh của ngành viễn thông không bị lẫn lộn với các tiêu chí phát triển ngành viễn thông. Luận án có vận dụng ñiểm giống nhau giữa năng lực cạnh tranh của ngành và phát triển ngành ñể xây dựng bộ chỉ tiêu thể hiện năng lực cạnh tranh ngành viễn thông về quy mô (thuê bao, doanh thu) và tốc ñộ tăng trưởng (thuê bao, doanh thu) của ngành viễn thông. Vận dụng các công trình nghiên cứu về cạnh tranh, năng lực cạnh tranh, về ngành viễn thông của các học giả, tổ chức trên thế giới.
- Các tiêu chí phản ánh năng lực cạnh tranh nói chung: Sajee B. Luận án sẽ vận dụng các tiêu chí như doanh thu, tốc ñộ tăng trưởng doanh thu, tăng trưởng của thị trường, sự thoả mãn khách hàng và năng suất lao ñộng ñể làm các tiêu chí phản ánh năng lực cạnh tranh ngành viễn thông.
