Chiến Lược Kinh Tế Của Trung Quốc Đối Với Khu Vực Đông Á Ba Thập Niên Đầu Thế Kỷ XXI

Khám phá chiến lược kinh tế của Trung Quốc tại khu vực Đông Á trong ba thập niên đầu thế kỷ XXI và tác động đến phát triển khu vực.

• Tác giả: Hoàng Thị Bích Loan
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hoàng Thị Thanh Nhàn
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Chiến Lược Kinh Tế Của Trung Quốc Đối Với Khu Vực Đông Á Ba Thập Niên Đầu Thế Kỷ XXI
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Về lý luận quan hệ kinh tế đối ngoại của Trung Quốc
• 1.2. Về chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với Đông Bắc Á
• 1.3. Về chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với Đông Nam Á
• 1.4. Về chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với Việt Nam
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ CHIẾN LƯỢC KINH TẾ CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI CÁC NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI
• 2.1. Cơ sở lý luận về chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với các nước trên thế giới
• 2.2. Lý luận của Đặng Tiểu Bình
• 2.3. Lý luận Xã hội hài hòa. Khái luận Mộng Trung Hoa
• 2.4. Cơ sở thực tiễn về chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với các nước trên thế giới
• 2.5. Điều kiện, tình hình kinh tế - xã hội của Trung Quốc từ sau cải cách mở cửa đến nay. Bối cảnh, điều kiện, tình hình kinh tế - chính trị thế giới từ 1978 đến nay
• 2.6. Quan điểm về chiến lược kinh tế
• 2.7. Quan điểm về chiến lược và chiến lược kinh tế nói chung
• 2.8. Quan điểm của tác giả luận án về chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với các nước trên thế giới
• 2.9. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CHIẾN LƯỢC KINH TẾ CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI KHU VỰC ĐÔNG Á
• 3.1. Chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với khu vực Đông Á
• 3.2. Quan điểm định hướng chiến lược
• 3.3. Chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với Đông Nam Á
• 3.4. Chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với khu vực Đông Bắc Á
• 3.5. Xu hướng chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với khu vực Đông Á - tầm nhìn 2030
• 3.6. Xu hướng chiến lược kinh tế đối với Đông Á
• 3.7. Xu hướng chiến lược kinh tế với khu vực Đông Nam Á
• 3.8. Xu hướng chiến lược kinh tế đối với khu vực Đông Bắc Á
• 3.9. Tác động của chiến lược kinh tế đến một số quốc gia Đông Á và cách ứng phó với chiến lược kinh tế của Trung Quốc
• 3.9.1. Trường hợp Myanmar
• 3.9.2. Trường hợp Campuchia
• 3.9.3. Trường hợp Lào
• 3.10. Một số bài học kinh nghiệm
• 3.11. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: CHIẾN LƯỢC KINH TẾ CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 4.1. Chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với Việt Nam
• 4.2. Quan điểm chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với Việt Nam
• 4.3. Thực hiện chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với Việt Nam
• 4.4. Tác động của chiến lược kinh tế Trung Quốc đến Việt Nam
• 4.4.1. Tác động đến thương mại
• 4.4.2. Tác động đến đầu tư
• 4.4.3. Nguyên nhân của những tác động tiêu cực
• 4.5. Một số gợi ý chính sách cho Việt Nam
• 4.5.1. Nhóm chính sách đối ngoại
• 4.5.2. Nhóm chính sách đối nội
• 4.6. Kết luận chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chiến Lược Kinh Tế Trung Quốc Tại Đông Á

Toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế đã tác động mạnh mẽ đến quá trình cải cách mở cửa kinh tế của Trung Quốc, đưa quốc gia này hội nhập sâu rộng vào kinh tế thế giới. Về lý thuyết, trong tiến trình toàn cầu hóa, lợi ích của các quốc gia đang phát triển thu được thường ít hơn so với các nước phát triển. Tuy nhiên, Trung Quốc lại là một trong số ít trường hợp quốc gia đang phát triển được hưởng lợi nhiều nhất. Sau gần 15 năm kể từ khi gia nhập WTO năm 2001, GDP của Trung Quốc đã lần lượt vượt qua nhiều cường quốc kinh tế và chính thức vượt qua Nhật Bản năm 2010 để trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới sau Mỹ. Chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với các nước, đặc biệt là khu vực Đông Á, đóng vai trò quan trọng trong thành tựu phát triển kinh tế xã hội ngoạn mục này.

1.1. Ảnh Hưởng Kinh Tế Trung Quốc đối với Khu Vực

Việc Trung Quốc tận dụng triệt để tư cách thành viên WTO đã tạo ra nhiều cơ hội và thách thức cho kinh tế toàn cầu và khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Chiến lược kinh tế “Go out” được thực thi, với Đông Á là một trong những điểm đến quan trọng nhất. Sự hiện diện của Trung Quốc mang lại lợi ích kinh tế rõ rệt, đồng thời ảnh hưởng lớn đến sự phát triển kinh tế - xã hội của các nước, đặc biệt là khu vực Đông Á.

1.2. Tầm Quan Trọng của Đông Á trong Chiến Lược của TQ

Đông Á là khu vực láng giềng không chỉ có vai trò rất quan trọng về địa chính trị mà còn có ý nghĩa quan trọng về địa kinh tế. Khu vực này có quan hệ ngoại giao phức hợp và nhiều điểm tương đồng về văn hóa với Trung Quốc. Do đó, chiến lược kinh tế của Trung Quốc nhắm đến Nhật Bản, Hàn Quốc và ASEAN, những chủ thể quan trọng trong cuộc chơi mà Trung Quốc kỳ vọng kiếm lợi về công nghệ, tài nguyên thiên nhiên và cả sức mua của thị trường tiêu dùng.

II. Thách Thức và Vấn Đề Của Chiến Lược Kinh Tế TQ

Việt Nam và Trung Quốc là hai quốc gia láng giềng liền kề có lịch sử quan hệ song phương lâu dài và đã trải qua nhiều thăng trầm, phức tạp. Trong điều kiện là một trong các thành viên ASEAN kém phát triển hơn, Việt Nam đã và đang chịu tác động bởi chiến lược kinh tế của Trung Quốc trên nhiều phương diện khác nhau. Việc thay đổi chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với khu vực Đông Á ít nhiều tác động đến nền kinh tế các nước trong khu vực, trong đó có Việt Nam, trên cả hai khía cạnh tích cực và tiêu cực. Vì lẽ đó, Việt Nam cần đưa ra các biện pháp, chính sách để ứng phó với tác động của chiến lược này trên cơ sở các chính sách có sự liên kết, phối hợp với các quốc gia trong khu vực để đảm bảo lợi ích chung.

2.1. Tác Động Tiêu Cực của Chiến Lược đến Các Nước Đông Á

Các nước Đông Á, đặc biệt là các nước đang phát triển như Việt Nam, có thể phải đối mặt với các thách thức từ chiến lược kinh tế của Trung Quốc. Điều này bao gồm sự phụ thuộc vào thương mại Trung Quốc, áp lực cạnh tranh từ hàng hóa Trung Quốc, và các vấn đề liên quan đến đầu tư không bền vững.

2.2. Rủi Ro và Cơ Hội từ Đầu Tư Của Trung Quốc Vào Đông Á

Đầu tư của Trung Quốc vào Đông Á mang lại cơ hội phát triển hạ tầng và tạo việc làm, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro về nợ công, ảnh hưởng đến môi trường, và các vấn đề xã hội khác. Các nước cần có chính sách quản lý chặt chẽ để tối đa hóa lợi ích và giảm thiểu rủi ro.

2.3 Cạnh Tranh Kinh Tế Trung Quốc và các quốc gia khác.

Trong bối cảnh cạnh tranh kinh tế Trung Quốc - Nhật Bản - Hàn Quốc diễn ra gay gắt, các quốc gia Đông Á cần phải xác định rõ lợi thế cạnh tranh của mình và xây dựng các chính sách phù hợp để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và hội nhập khu vực.

III. Sáng Kiến Vành Đai và Con Đường Tác Động Đông Á

Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) là một yếu tố then chốt trong chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với Đông Á. BRI có thể thúc đẩy kết nối hạ tầng, tăng cường thương mại và đầu tư, và tạo ra các cơ hội phát triển mới cho khu vực. Tuy nhiên, BRI cũng gây ra các lo ngại về nợ công, ảnh hưởng đến môi trường, và các vấn đề địa chính trị.

3.1. Cơ Hội Phát Triển Hạ Tầng từ Sáng Kiến BRI

Sáng kiến BRI có thể giúp các nước Đông Á cải thiện hạ tầng giao thông, năng lượng và viễn thông, từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và nâng cao khả năng cạnh tranh. Tuy nhiên, các dự án BRI cần được thực hiện một cách minh bạch, bền vững và phù hợp với lợi ích của các nước sở tại.

3.2. Thách Thức và Rủi Ro từ Sáng Kiến Vành Đai và Con Đường

Các nước Đông Á cần cẩn trọng với các khoản vay từ Trung Quốc trong khuôn khổ BRI, đảm bảo rằng các dự án mang lại lợi ích kinh tế thực sự và không gây ra gánh nặng nợ nần quá lớn. Cần có các biện pháp bảo vệ môi trường và giải quyết các vấn đề xã hội liên quan đến các dự án BRI.

IV. Cách Các Nước Đông Á Ứng Phó Với Chiến Lược TQ

Các nước Đông Á đang tìm cách ứng phó với chiến lược kinh tế của Trung Quốc bằng cách đa dạng hóa quan hệ kinh tế, tăng cường hợp tác khu vực, và thúc đẩy cải cách trong nước. Điều này bao gồm việc phát triển các đối tác thương mại và đầu tư mới, tham gia vào các hiệp định thương mại tự do, và cải thiện môi trường kinh doanh.

4.1. Đa Dạng Hóa Quan Hệ Kinh Tế để Giảm Phụ Thuộc TQ

Các nước cần giảm sự phụ thuộc vào thương mại Trung Quốc bằng cách tìm kiếm các thị trường xuất khẩu mới và khuyến khích đầu tư từ các quốc gia khác. Tham gia vào các hiệp định thương mại tự do với các đối tác khác nhau sẽ giúp mở rộng thị trường và giảm thiểu rủi ro.

4.2. Tăng Cường Hợp Tác Khu Vực Thông Qua ASEAN và RCEP

Hợp tác khu vực thông qua ASEAN và RCEP có thể giúp các nước Đông Á tăng cường sức mạnh đàm phán và đối phó với các thách thức từ Trung Quốc. Các nước cần thúc đẩy hội nhập kinh tế khu vực, giảm thiểu các rào cản thương mại, và xây dựng các cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả.

4.3 Cải Cách Kinh Tế để Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh

Cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, và thúc đẩy đổi mới sáng tạo là những yếu tố then chốt để tăng cường khả năng cạnh tranh của các nước trong khu vực. Cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp, khuyến khích đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, và tạo điều kiện thuận lợi cho các ngành công nghiệp mới nổi.

V. Chiến Lược của Trung Quốc đối với Việt Nam Hàm Ý Chính Sách

Chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với Việt Nam có tác động lớn đến nền kinh tế nước ta, cả về thương mại, đầu tư và các lĩnh vực khác. Việt Nam cần có các chính sách phù hợp để tận dụng các cơ hội và giảm thiểu các rủi ro từ quan hệ kinh tế với Trung Quốc. Điều này bao gồm việc tăng cường năng lực cạnh tranh, đa dạng hóa thị trường, và bảo vệ lợi ích quốc gia.

5.1. Tác Động của Thương Mại Trung Quốc đến Việt Nam

Việt Nam nhập siêu lớn từ Trung Quốc, điều này gây áp lực lên cán cân thương mại và làm suy yếu các ngành công nghiệp trong nước. Cần có các biện pháp kiểm soát nhập khẩu, thúc đẩy xuất khẩu, và nâng cao chất lượng sản phẩm để giảm sự phụ thuộc vào thương mại Trung Quốc.

5.2. Quản Lý Đầu Tư Của Trung Quốc vào Việt Nam

Đầu tư của Trung Quốc vào Việt Nam có thể mang lại lợi ích kinh tế, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro về môi trường, lao động, và an ninh quốc gia. Cần có các quy định chặt chẽ để kiểm soát chất lượng dự án, bảo vệ môi trường, và đảm bảo lợi ích của người lao động.

5.3. Gợi Ý Chính Sách Đối Ngoại và Đối Nội cho Việt Nam

Việt Nam cần tăng cường quan hệ kinh tế với các đối tác khác ngoài Trung Quốc, tham gia vào các hiệp định thương mại tự do, và thúc đẩy hội nhập khu vực. Đồng thời, cần cải cách kinh tế trong nước, nâng cao năng lực cạnh tranh, và xây dựng một nền kinh tế tự chủ và bền vững.

VI. Kết Luận Tương Lai Chiến Lược Kinh Tế Trung Quốc Đông Á

Chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với Đông Á sẽ tiếp tục định hình cục diện kinh tế khu vực trong những năm tới. Các nước cần có các chính sách linh hoạt và chủ động để đối phó với các thách thức và tận dụng các cơ hội. Hợp tác khu vực và cải cách trong nước là những yếu tố then chốt để đảm bảo sự phát triển bền vững và thịnh vượng của Đông Á.

6.1. Dự Báo Xu Hướng Phát Triển Chiến Lược

Chiến lược kinh tế của Trung Quốc có thể sẽ tập trung hơn vào công nghệ, đổi mới sáng tạo, và phát triển bền vững. Trung Quốc cũng có thể tăng cường ảnh hưởng của mình trong các tổ chức quốc tế và khu vực.

6.2. Tầm Quan Trọng của Hợp Tác Khu Vực trong Tương Lai

Hợp tác khu vực thông qua ASEAN và RCEP sẽ ngày càng quan trọng trong việc đối phó với các thách thức chung và thúc đẩy sự phát triển bền vững của Đông Á. Các nước cần tăng cường phối hợp chính sách, chia sẻ thông tin, và xây dựng các cơ chế hợp tác hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình “Chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với khu vực Đông Á ba thập niên đầu thế kỷ XXI” của nghiên cứu sinh Hoàng Thị Bích Loan được thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (chuyên ngành Kinh tế quốc tế, mã số: 62 31 01 06) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Hoàng Thị Thanh Nhàn và TS. Nguyễn Duy Lợi.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Sau gần 15 năm kể từ khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2001, Trung Quốc đã lần lượt vượt qua Anh, Pháp, Đức và vượt qua Nhật Bản vào năm 2010 để trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Năm 2014, kim ngạch xuất khẩu của Trung Quốc đứng đầu thế giới, nhập khẩu đứng thứ hai thế giới, thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đứng thứ hai sau Mỹ và sở hữu quy mô dự trữ ngoại tệ lớn nhất toàn cầu. Cùng với chiến lược phát triển nội địa, chiến lược "Đi ra thế giới" (Go out) hướng trọng tâm vào khu vực láng giềng Đông Á – nơi tiếp giáp thị trường các nước công nghiệp phát triển (Nhật Bản, Hàn Quốc) và thị trường ASEAN đang nổi với gần 800 triệu dân tiêu dùng.

Trong bối cảnh Trung Quốc coi Đông Á là “không gian sinh tồn” và áp dụng chính sách đối ngoại dựa trên chủ nghĩa hiện thực tấn công, việc nghiên cứu có hệ thống bản chất chiến lược kinh tế của Bắc Kinh, phân tích tác động và phản ứng chính sách của các nước trong khu vực là nhu cầu cấp thiết nhằm giúp Việt Nam nhận diện thách thức và hoạch định đối sách kinh tế trung hạn.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là phân tích tác động và phản ứng chính sách của một số quốc gia Đông Á trước chiến lược kinh tế của Trung Quốc, thông qua đó rút ra bài học kinh nghiệm và đưa ra một số gợi ý chính sách cho Việt Nam.

Luận án xác định 5 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn về chiến lược kinh tế của Trung Quốc với các nước trên thế giới.
2. Phân tích nội dung chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với khu vực Đông Á; làm rõ mục tiêu, công cụ, biện pháp thực hiện, đánh giá kết quả và dự báo xu hướng chiến lược tầm trung hạn.
3. Phân tích tác động và phản ứng chính sách của một số nước Đông Á, qua đó rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.
4. Làm rõ chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với Việt Nam và tác động của chiến lược đến nền kinh tế Việt Nam.
5. Đề xuất các gợi ý chính sách cho Việt Nam trong quan hệ kinh tế với Trung Quốc.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với khu vực Đông Á ba thập niên đầu thế kỷ XXI, bao gồm cả chiến lược kinh tế đối với Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào 3 lĩnh vực kinh tế đối ngoại chủ chốt gồm thương mại, đầu tư và viện trợ phát triển (không nghiên cứu sâu về tài chính tiền tệ và sở hữu trí tuệ ngoài khuôn khổ các hiệp định thương mại tự do).
• Phạm vi không gian: Khu vực Đông Á gồm Đông Nam Á (10 quốc gia ASEAN: nhóm ASEAN-6 và nhóm ASEAN-4) và Đông Bắc Á (Trung Quốc đại lục, Nhật Bản, Hàn Quốc; không bao gồm Triều Tiên do quy mô kinh tế nhỏ và tính chất khép kín, loại trừ vùng lãnh thổ Đài Loan, Hồng Kông và Ma Cao vì có chính sách kinh tế độc lập với đại lục).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn trọng tâm từ năm 2001 (thời điểm gia nhập WTO) đến năm 2015, tầm nhìn đến năm 2030; mở rộng khảo cứu tư liệu nền tảng từ mốc cải cách mở cửa năm 1978.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng thuật các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo 4 nhóm chủ đề chính:

                              TỔNG QUAN TÀI LIỆU
 Lý luận KT đối ngoại  Chiến lược với        Chiến lược với      Chiến lược với
     Trung Quốc           Đông Bắc Á            Đông Nam Á           Việt Nam

1. Về lý luận quan hệ kinh tế đối ngoại của Trung Quốc: Tiêu Thi Mỹ (1996) phân tích mưu lược Đặng Tiểu Bình với phương châm “cải cách bên trong, mở cửa với bên ngoài” và phương lược “giấu mình chờ thời”. Hồ An Cương (2003) phân tích cục diện đa cực tại châu Á - Thái Bình Dương và tam giác quan hệ Trung - Mỹ - Nhật. Nguyễn Kim Bảo (2002, 2004, 2006) làm rõ thể chế kinh tế thị trường đặc sắc Trung Quốc cùng những thời cơ, thách thức hậu gia nhập WTO. Razeen Sally (2010) đánh giá 10 năm chính sách thương mại của Trung Quốc tại WTO; Shulan Ye (2010) phân tích chính sách mở cửa tận dụng vốn, công nghệ từ các nước phát triển và khai thác nguyên liệu thô từ các nước đang phát triển. Báo cáo “Trung Quốc 2030” của Ngân hàng Thế giới và Trung Quốc (2012) phác thảo 6 lĩnh vực cải cách trọng điểm nhằm vượt qua bẫy thu nhập trung bình và nâng cao chất lượng tăng trưởng.
2. Về chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với Đông Bắc Á: Lam Peng Er, Narayanan Ganesan, Colin Durkop (2010) và Phạm Thái Quốc (2013) chỉ ra sự trỗi dậy của Trung Quốc trong bối cảnh tồn tại cục diện “chính trị lạnh, kinh tế nóng” với Nhật Bản và Hàn Quốc. Ronald McKinnon và Gunther Schnabl (2003) phân tích xu hướng đa dạng hóa thị trường sau khủng hoảng 1997-1998. Camila T. N. Sorensen (2010) và Soogil Young (2010) nhấn mạnh việc Trung Quốc sử dụng các hiệp định thương mại tự do làm công cụ tiếp thu công nghệ, vốn quản lý từ Đông Bắc Á để vươn ra thị trường toàn cầu.
3. Về chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với Đông Nam Á: Aileen Baviera (1999) điểm lại chính sách đối ngoại kinh tế từ thời Lý Bằng; Zhu Zhenming (2008) phân tích sự đảo chiều dòng vốn đầu tư sau năm 2003 và vai trò cầu nối của tỉnh Vân Nam với tiểu vùng Mê Kông. Nguyễn Văn Lịch (2008) và Phạm Sỹ Thành (2013) làm rõ sáng kiến “Một trục hai cánh” (trục Nam Ninh - Singapore, cánh Mê Kông mở rộng và cánh Vịnh Bắc Bộ mở rộng). Trương Minh Huy Vũ và Phạm Sỹ Thành (2015) cùng Xue Li và Xu Yanzhou (2015) phân tích sáng kiến “Một vành đai, Một con đường” (Nhất lộ, nhất đới) cùng vai trò cung ứng vốn của Quỹ Con đường tơ lụa và Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng châu Á (AIIB).
4. Về chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với Việt Nam: Trần Đình Thiên (2007) cùng Đỗ Tiến Sâm và Kuruhara Hirohide (2012) phân tích khuôn khổ hợp tác “Hai hành lang, một vành đai kinh tế” gắn với chiến lược đại khai phát miền Tây Nam Trung Quốc. Nguyễn Văn Lịch (2004) đánh giá hành lang kinh tế Hải Phòng - Lào Cai - Côn Minh dưới tác động của Hiệp định Khung Thương mại Tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA). Các nghiên cứu về kinh tế biên mậu và nhập siêu của Phạm Văn Linh (2001), Lương Đăng Ninh (2004), Nguyễn Tiến Hiệp (2004), Phạm Bích Ngọc (2014), Bùi Minh Hương và Vũ Anh Trọng (2013) chỉ rõ rủi ro mất cân bằng cán cân thương mại và vấn đề phụ thuộc kỹ thuật.

Khoảng trống nghiên cứu luận án xác định giải quyết: Hầu hết các công trình trước đây chỉ phân tích riêng rẽ từng tiểu vùng (Đông Bắc Á hoặc Đông Nam Á) hoặc tập trung vào khía cạnh chính trị - ngoại giao thuần túy. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống về việc nghiên cứu tổng thể, liên hoàn chiến lược kinh tế đối ngoại của Trung Quốc trên toàn không gian Đông Á trong ba thập niên đầu thế kỷ XXI, làm rõ sự chuyển đổi từ giai đoạn “giấu mình chờ thời” sang “Mộng Trung Hoa”, từ đó lượng hóa tác động và đề xuất các nhóm giải pháp chính sách ứng phó cho Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm

Luận án kết hợp các lý thuyết kinh tế thương mại quốc tế cổ điển và hiện đại với các học thuyết chính trị - kinh tế đặc thù của Trung Quốc:

Nhóm lý thuyết	Tác giả / Nguồn	Nội dung vận dụng trong luận án
Chủ nghĩa trọng thương	Kinh tế chính trị học cổ điển	Giải thích chiến lược tích lũy dự trữ ngoại tệ thông qua đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa và kiểm soát nhập khẩu của Trung Quốc.
Lý thuyết lợi thế so sánh	David Ricardo	Phân tích cơ chế chuyên môn hóa sản xuất dựa trên chi phí lao động tương đối trong phân công lao động quốc tế.
Mô hình Kim cương (Lợi thế cạnh tranh)	Michael Porter (1990)	Đánh giá 4 đỉnh cấu thành năng lực cạnh tranh: nhu cầu thị trường, yếu tố sản xuất, ngành công nghiệp phụ trợ và cấu trúc doanh nghiệp.
Lý luận cải cách & ngoại giao	Đặng Tiểu Bình	Vận dụng luận điểm “cải cách bên trong, mở cửa với bên ngoài”, triết lý “Mèo trắng - Mèo đen”, chiến lược “Đông Tây - Nam Bắc”, “Điệu nhảy ba bước”, “Thế giới thứ ba” và phương châm “Giấu mình chờ thời”.
Thuyết Ba đại diện & Xã hội hài hòa	Giang Trạch Dân, Hồ Cẩm Đào, Ôn Gia Bảo	Khung định hướng phát triển bền vững và chính sách ngoại giao láng giềng “Mục lân, an lân, phú lân” (2003).
Khái luận Mộng Trung Hoa	Tập Cận Bình (2012-2013)	Định vị 4 trụ cột (hùng mạnh, văn minh, hài hòa, sạch đẹp) và các công cụ thực thi như sáng kiến “Nhất lộ, nhất đới”, AIIB, NDB, CRF.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án thực hiện theo hướng nghiên cứu định tính, sử dụng phương pháp luận quan hệ quốc tế và kinh tế chính trị học, phối hợp với các phương pháp liên ngành:

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp tại chỗ: Tổng hợp số liệu thống kê công khai từ Ngân hàng Thế giới (WB), Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Tổng cục Thống kê Việt Nam, Tổng cục Thống kê Trung Quốc và Ngân hàng Trung ương các nước Đông Á.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp và so sánh: Đối chiếu cơ cấu dòng vốn đầu tư, cán cân thương mại giữa Trung Quốc với các nhóm nước Đông Bắc Á (phát triển) và Đông Nam Á (đang phát triển).
• Phương pháp lịch sử - logic, địa kinh tế và địa chính trị: Khảo sát sự dịch chuyển định hướng đối ngoại của Bắc Kinh từ năm 1978 đến năm 2015 và dự báo xu thế đến năm 2030.

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Chương 1 hệ thống hóa và phân loại các công trình nghiên cứu học thuật trong và ngoài nước thành 4 hướng tiếp cận chính:

• Hệ thống lý luận về kinh tế đối ngoại của Trung Quốc qua các thời kỳ lãnh đạo.
• Chiến lược kinh tế của Trung Quốc tại Đông Bắc Á, tập trung vào đối tác Nhật Bản và Hàn Quốc.
• Chiến lược kinh tế đối với ASEAN, đặc biệt là các sáng kiến kết nối tiểu vùng và chương trình hợp tác hạ tầng.
• Tác động đa chiều của kinh tế Trung Quốc đối với Việt Nam thông qua các tuyến hành lang kinh tế và thương mại biên mậu.

Chương này chỉ rõ luận án không nhằm tranh luận về mặt thuật ngữ mà tập trung phân tích bản chất chiến lược kinh tế đối ngoại của Trung Quốc trên 3 trụ cột (thương mại, đầu tư, viện trợ phát triển) trong không gian Đông Á.

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ CHIẾN LƯỢC KINH TẾ CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI CÁC NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI

Chương 2 làm rõ nền tảng tư tưởng chỉ đạo và bối cảnh thực tiễn hình thành chính sách kinh tế đối ngoại của Trung Quốc:

• Cơ sở lý luận: Phân tích sự kế thừa tư tưởng qua các thế hệ lãnh đạo từ lý luận cải cách mở cửa, “Mèo trắng - Mèo đen”, sách lược “Giấu mình chờ thời” của Đặng Tiểu Bình; học thuyết “Ba đại diện” của Giang Trạch Dân; tư tưởng “Xã hội hài hòa” và phương châm “Mục lân, an lân, phú lân” của Hồ Cẩm Đào - Ôn Gia Bảo; đến khái luận “Mộng Trung Hoa” của Tập Cận Bình với tham vọng khôi phục vị thế cường quốc.
• Cơ sở thực tiễn: Khảo sát các điều kiện bên trong (dân số 1,36 tỷ người, nhu cầu an ninh năng lượng/nguyên liệu thô, duy trì tăng trưởng GDP 8-10%/năm trong thập niên đầu thế kỷ XXI) và bối cảnh quốc tế từ sau năm 1978.

TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN LÝ LUẬN KINH TẾ ĐỐI NGOẠI TRUNG QUỐC

Chương 2 lập luận rằng Trung Quốc đang ở giai đoạn giao thoa chiến lược "vừa ẩn - vừa hiện", bắt đầu chủ động thiết lập các định chế tài chính đa phương mới (AIIB, NDB, Quỹ Con đường tơ lụa) nhằm định hình luật chơi quốc tế.

CHƯƠNG 3: CHIẾN LƯỢC KINH TẾ CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI KHU VỰC ĐÔNG Á

Chương 3 phân tích nội dung thực thi chiến lược phân hóa rõ nét giữa hai tiểu vùng:

• Đối với Đông Bắc Á (Nhật Bản, Hàn Quốc): Trọng tâm nhằm khai thác, chuyển giao công nghệ nguồn, thu hút vốn đầu tư chất lượng cao và kỹ năng quản lý hiện đại; đồng thời sử dụng thị trường Đông Bắc Á làm bàn đạp hội nhập kinh tế toàn cầu. Quan hệ kinh tế duy trì tốc độ phát triển cao dù chịu sự chi phối của các bất đồng lịch sử và chính trị.
• Đối với Đông Nam Á (ASEAN): Thực hiện mục tiêu kép: biến ASEAN thành thị trường tiêu thụ hàng hóa công nghiệp và thâm nhập kiểm soát nguồn cung cấp tài nguyên, dầu khí, nông sản thô; thúc đẩy các sáng kiến “Một trục hai cánh” và “Một vành đai, một con đường”.
• Tác động và ứng phó của một số quốc gia: Phân tích tình huống thực tế tại Myanmar, Campuchia và Lào, làm rõ mức độ phụ thuộc kinh tế, rủi ro nợ và bài học kinh nghiệm về việc đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại.

Luận án xây dựng các bảng tổng hợp khung khổ chiến lược và số liệu thương mại thực tế:

Khung phân tích	Tiểu vùng Đông Bắc Á (Nhật Bản, Hàn Quốc)	Tiểu vùng Đông Nam Á (ASEAN)
Mục tiêu ưu tiên	Tiếp thu công nghệ cao, vốn đầu tư, trình độ quản lý; mở rộng thị trường mậu dịch toàn cầu.	Khai thác tài nguyên, dầu khí, nguyên liệu thô; mở rộng thị trường tiêu thụ hàng hóa; kết nối chuỗi cung ứng.
Công cụ chủ yếu	Thỏa thuận tự do hóa thương mại (FTA), hợp tác nghiên cứu khoa học - công nghệ, đẩy mạnh đầu tư ra nước ngoài.	Khu vực mậu dịch tự do ACFTA, sáng kiến “Một trục hai cánh”, vốn vay ODA, tín dụng ưu đãi, các dự án hạ tầng lớn.
Số liệu phân tích	Bảng 3.3, 3.4, 3.5 (Trung - Hàn 2001-2014), Bảng 3.6 (Trung - Nhật 2001-2014), Hình 3.1, 3.2.	Bảng 3.1, 3.2 (Trung Quốc - ASEAN 2003-2014), Bảng 3.7 (Myanmar), Bảng 3.8 (Campuchia).

CHƯƠNG 4: CHIẾN LƯỢC KINH TẾ CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ HÀM Ý CHÍNH SÁCH

Chương 4 khảo sát chi tiết quan hệ kinh tế Việt Nam - Trung Quốc:

• Thực trạng triển khai: Phân tích sự lồng ghép giữa sáng kiến “Hai hành lang, một vành đai kinh tế” với chiến lược đại khai phát miền Tây Nam của Trung Quốc nhằm mở lối giao thương ra Vịnh Bắc Bộ.
• Đánh giá tác động đa chiều:
  • Về thương mại: Kim ngạch song phương tăng nhanh (Bảng 4.1 giai đoạn 2000-2014), nhưng Việt Nam chịu áp lực nhập siêu gia tăng liên tục (Hình 4.1 giai đoạn 2000-2015), chủ yếu nhập khẩu máy móc, nguyên vật liệu phục vụ gia công xuất khẩu.
  • Về đầu tư: Doanh nghiệp Trung Quốc trúng thầu nhiều dự án EPC trọng điểm về năng lượng, luyện kim, hóa chất; xuất hiện hạn chế về tiến độ thi công chậm trễ, công nghệ lạc hậu và rủi ro môi trường.
• Hệ thống nguyên nhân: Sự mất cân đối về quy mô kinh tế, năng lực cạnh tranh nội tại của doanh nghiệp Việt Nam còn thấp, quản lý nhà nước về xuất nhập khẩu biên mậu và đấu thầu dự án còn kẽ hở.
• Hàm ý chính sách cho Việt Nam: Đề xuất 2 nhóm giải pháp đồng bộ gồm chính sách đối ngoại (chủ động liên kết trong khuôn khổ ASEAN, tận dụng các FTA thế hệ mới như TPP, nâng cao năng lực đàm phán song phương) và chính sách đối nội (hoàn thiện thể chế quản lý đấu thầu, nâng cao tiêu chuẩn kỹ thuật môi trường, tái cơ cấu sản xuất giảm phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu thô từ một thị trường).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận đặc thù gắn liền với tiến trình cải cách mở cửa và tư duy đối ngoại của các thế hệ lãnh đạo Trung Quốc, kết hợp với các lý thuyết thương mại và cạnh tranh quốc tế hiện đại trong bối cảnh toàn cầu hóa.
2. Đánh giá và lượng hóa thực trạng chiến lược kinh tế của Trung Quốc tại Đông Á giai đoạn 2001-2015; đưa ra khung dự báo xu hướng chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với khu vực đến năm 2030.
3. Chỉ rõ bản chất, mục tiêu và đặc điểm chiến lược kinh tế của Bắc Kinh: linh hoạt áp dụng các biện pháp phân hóa đối tác, tận dụng tối đa lợi thế so sánh để chiếm ưu thế kinh tế đối với cả các nước phát triển lẫn các nước đang phát triển.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Phác họa bức tranh toàn diện về chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với Việt Nam, chỉ rõ các ý đồ và tính toán chiến lược đằng sau các chính sách hợp tác kinh tế, thương mại và đầu tư song phương.
2. Đề xuất hệ thống gợi ý chính sách có căn cứ khoa học cho Việt Nam nhằm ứng phó chủ động với chiến lược kinh tế của Trung Quốc, chắt lọc bài học kinh nghiệm thực tế từ các quốc gia Đông Á (Myanmar, Campuchia, Lào).
3. Cung cấp luận cứ khoa học và cơ sở dữ liệu làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan quản lý nhà nước, các nhà hoạch định chính sách kinh tế đối ngoại, các doanh nghiệp và cơ sở đào tạo chuyên ngành kinh tế quốc tế.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế nghiên cứu:
  • Về dữ liệu: Chiến lược kinh tế của Trung Quốc không được ban hành dưới dạng một văn kiện tổng thể duy nhất mà được khái quát hóa thông qua các hành động thực tiễn và tài liệu thứ cấp thu thập tại chỗ.
  • Về phạm vi không gian: Chưa thể bao quát toàn diện các nền kinh tế Triều Tiên, Đài Loan, Hồng Kông và Ma Cao do tính chất nhạy cảm chính trị và sự khác biệt về thể chế ngoại thương.
  • Về phạm vi nội dung: Luận án chưa đi sâu vào các lĩnh vực tài chính tiền tệ chuyên sâu và sở hữu trí tuệ ngoài khuôn khổ các FTA thế hệ mới.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Tiếp tục cập nhật và kiểm chứng tác động thực tế của sáng kiến “Một vành đai, một con đường” (BRI) cùng các định chế tài chính mới (AIIB, NDB) khi các dự án hạ tầng đi vào giai đoạn vận hành.
  • Mở rộng phân tích sự dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu và phản ứng chính sách của các nước ASEAN trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn gia tăng tại Đông Á đến năm 2030.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Cung cấp khung lý thuyết kết hợp giữa lý luận quan hệ quốc tế, kinh tế chính trị với kinh tế học thực chứng khi nghiên cứu về chính sách kinh tế đối ngoại của các nước lớn.
• Đối với giảng viên và cơ sở đào tạo: Làm giáo trình, tài liệu tham khảo chuyên sâu cho các học phần Kinh tế quốc tế, Quan hệ kinh tế quốc tế, Kinh tế học khu vực Đông Á và Chính sách kinh tế đối ngoại.
• Đối với nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý: Cung cấp luận cứ thực tiễn trong việc đàm phán thương mại song phương, rà soát quy chế đấu thầu dự án EPC, quản lý kinh tế biên mậu và xây dựng chiến lược đa dạng hóa thị trường xuất nhập khẩu cho Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Mục tiêu cốt lõi của chiến lược kinh tế Trung Quốc đối với Đông Bắc Á khác biệt như thế nào so với Đông Nam Á?

Đối với Đông Bắc Á (Nhật Bản, Hàn Quốc), mục tiêu hàng đầu của Trung Quốc là thu hút dòng vốn chất lượng cao, tiếp thu công nghệ tiên tiến và kinh nghiệm quản lý hiện đại nhằm phục vụ nâng cấp công nghiệp nội địa. Ngược lại, đối với Đông Nam Á (ASEAN), Trung Quốc hướng đến mục tiêu kép: khai thác triệt để nguồn tài nguyên, khoáng sản, năng lượng và nông sản thô, đồng thời biến thị trường ASEAN thành nơi tiêu thụ các sản phẩm hàng hóa công nghiệp chế tạo của mình.

2. Nội hàm của chính sách ngoại giao láng giềng “Mục lân, an lân, phú lân” do Thủ tướng Ôn Gia Bảo đề xuất năm 2003 là gì?

Chính sách được công bố tại Bali (Indonesia) gồm 3 nội dung:

• Mục lân: Thân thiện, hòa hiếu với láng giềng theo phương châm dĩ hòa vi quý, xây dựng cấu trúc quan hệ ổn định.
• An lân: Duy trì hòa bình, giải quyết bất đồng thông qua đối thoại và đàm phán để tạo môi trường ổn định cho phát triển.
• Phú lân: Đẩy mạnh hợp tác cùng có lợi, thúc đẩy hội nhập kinh tế khu vực để cùng phát triển và thịnh vượng với các nước xung quanh.

3. Khung phân tích lý thuyết thương mại và kinh tế nào được tác giả sử dụng để giải thích chính sách kinh tế đối ngoại của Trung Quốc?

Tác giả sử dụng kết hợp 3 lý thuyết kinh tế kinh điển:

• Chủ nghĩa trọng thương: Giải thích vai trò của ngoại thương và thúc đẩy xuất khẩu để tích lũy của cải, thặng dư thương mại và dự trữ ngoại tệ.
• Lý thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo: Giải thích sự phân công lao động và chuyên môn hóa dựa trên chi phí lao động tương đối.
• Lý thuyết lợi thế cạnh tranh quốc gia (Mô hình Kim cương) của Michael Porter: Giải thích vai trò hỗ trợ của Nhà nước đối với các ngành kinh tế mũi nhọn và doanh nghiệp lớn vươn ra thị trường quốc tế.

4. Sáng kiến “Hai hành lang, một vành đai” gắn liền với chiến lược nội địa nào của Trung Quốc?

Sáng kiến “Hai hành lang, một vành đai kinh tế” giữa Việt Nam và Trung Quốc (được nhất trí năm 2005) gắn liền trực tiếp với chiến lược “Đại khai phát miền Tây” của Bắc Kinh. Sáng kiến này giúp các tỉnh nội địa Tây Nam Trung Quốc (như Vân Nam, Quảng Tây) rút ngắn khoảng cách phát triển, mở lối thông thương thuận tiện ra Vịnh Bắc Bộ và tiếp cận thị trường các nước ASEAN.

5. Vì sao luận án loại trừ Triều Tiên và Đài Loan khỏi phạm vi nghiên cứu thực nghiệm ở khu vực Đông Bắc Á?

Triều Tiên bị loại trừ do mức độ hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế rất hạn chế, quy mô kinh tế nhỏ và quan hệ song phương với Trung Quốc mang nặng sắc thái chính trị ngoại giao hơn là kinh tế. Vùng lãnh thổ Đài Loan (cùng với Hồng Kông, Ma Cao) bị loại trừ do đây là các thực thể kinh tế có chính sách kinh tế đối ngoại độc lập với Trung Quốc đại lục; việc loại trừ nhằm tập trung phân tích nhất quán chính sách kinh tế của chính quyền trung ương Trung Quốc đại lục.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Hoàng Thị Bích Loan là công trình khoa học chuyên ngành Kinh tế quốc tế nghiên cứu toàn diện chiến lược kinh tế đối ngoại của Trung Quốc tại không gian Đông Á trong ba thập niên đầu thế kỷ XXI. Tác giả đã làm rõ sự vận động tư duy chiến lược của Bắc Kinh qua các thời kỳ, từ phương châm “giấu mình chờ thời” sang chủ động thiết lập luật chơi với “Mộng Trung Hoa” và sáng kiến “Một vành đai, một con đường”. Bằng việc phân tích sâu sắc bức tranh tác động thương mại - đầu tư tại Đông Bắc Á, ASEAN và trường hợp cụ thể của Việt Nam, luận án cung cấp hệ thống luận cứ khoa học thực chứng và đề xuất các nhóm giải pháp chính sách đối nội, đối ngoại thiết thực giúp Việt Nam chủ động ứng phó, giảm thiểu rủi ro nhập siêu và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, Luận án kết cấu gồm 4 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Chƣơng 2. Cơ sở lý luận và thực tiễn về chiến lƣợc kinh tế của Trung Quốc đối với các nƣớc trên thế giới Chƣơng 3. Chiến lƣợc kinh tế của Trung Quốc đối với khu vực Đông Á Chƣơng 4.

Chiến lƣợc kinh tế của Trung Quốc đối với Việt Nam và một số gợi ý chính sách. 7 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Có thể khẳng định r ng, chiến lƣợc kinh tế của Trung Quốc đối với các nƣớc trên thế giới nói chung trong đó có chiến lƣợc kinh tế đối với khu vực Đông Á là chủ đề nhận đƣợc rất nhiều sự quan tâm của các học giả trong và ngoài nƣớc. Các công trình đề cập đến các khía cạnh khác nhau về chiến lƣợc kinh tế của Trung Quốc đối với khu vực Đông Á tập trung ở bốn xu hƣớng sau: - Thứ nhất, lý luận về quan hệ kinh tế đối ngoại của Trung Quốc - Thứ hai, chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với Đông Bắc Á - Thứ ba, chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với Đông Nam Á - Thứ tư, chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với Việt Nam Khó có thể so sánh định lƣợng về số lƣợng các nghiên cứu trong nƣớc và nƣớc ngoài bên nào nhiều hơn hay ít hơn, bởi giới học giả trong và ngoài nƣớc đều dành sự quan tâm lớn cho chủ đề nghiên cứu về chiến lƣợc kinh tế của Trung Quốc đối với khu vực Đông Á. Tuy nhiên, đi sâu từng hƣớng nghiên cứu cụ thể thì có sự khác biệt rõ rệt.

Hƣớng nghiên cứu thứ nhất về lý luận quan hệ kinh tế đối ngoại của Trung Quốc có sự cân b ng về các tài liệu trong và ngoài nƣớc; nhƣng hƣớng nghiên cứu thứ hai về chiến lƣợc kinh tế của Trung Quốc đối với Đông Bắc Á lại có sự khác biệt c n bản khi số lƣợng học giả nƣớc ngoài quan tâm lớn hơn hẳn các học giả trong nƣớc; trong khi đó, hƣớng nghiên cứu thứ ba về chiến lƣợc kinh tế của Trung Quốc đối với Đông Nam Á thì số lƣợng và sự bao quát về nội dung ở tài liệu của các học giả trong nƣớc có nhiều hơn so với các tài liệu nƣớc ngoài; tuy nhiên, hƣớng nghiên cứu thứ tƣ về chiến lƣợc kinh tế của Trung Quốc đối với Việt Nam lại chứng kiến sự vƣợt trội của các học giả trong nƣớc. Khác với nhiều chủ đề nghiên cứu, các tài liệu nghiên cứu thƣờng đƣợc phân biệt khá cụ thể và rành mạch giữa các tài liệu trong nƣớc và tài liệu nƣớc ngoài. Chủ đề “chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với khu vực Đông Á ba thập niên đầu thế kỷ XXI” là sự đan xen lẫn nhau giữa các học giả trong nƣớc và nƣớc ngoài ở cùng một hƣớng nghiên cứu. Do đó, trong chƣơng này tác giả tổng quan tài liệu nghiên cứu và các vấn đề liên quan đến luận án theo từng nội dung nghiên cứu, không tách ra riêng nhóm tài liệu nghiên cứu trong nƣớc, nhóm tài liệu nƣớc ngoài, với mục đích khẳng định các hƣớng nghiên cứu nhận đƣợc sự quan tâm của cả các học giả trong và ngoài nƣớc.

8 Có một hƣớng nghiên cứu khá phổ biến về chiến lƣợc của Trung Quốc với Đông Á là chiến lƣợc ngoại giao, chính trị ở cả hai khía cạnh chiến lƣợc ngoại giao của Trung Quốc đối với Đông Á và phản ứng chính sách của Đông Á đối với chiến lƣợc ngoại giao của Trung Quốc. Tuy nhiên, trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, tác giả chú trọng vào khía cạnh kinh tế đối ngoại của Trung Quốc, nếu đề cập đến khía cạnh ngoại giao và chính trị thì chỉ nh m làm nổi bật hơn quan hệ kinh tế Trung Quốc - Đông Á. Về lý luận quan hệ kinh tế đối ngoại của Trung Quốc Toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế là động lực, là yêu cầu tất yếu của kinh tế thế giới, nó đã định hình lại kinh tế và các mối quan hệ quốc tế đồng thời tạo ra cả cơ hội và thách thức. Tiến trình này dẫn tới sự phụ thuộc lẫn nhau về mặt kinh tế giữa các quốc gia ngày càng gia t ng, liên kết khu vực và tƣơng tác giữa các nƣớc với nhau trở thành vấn đề then chốt trong chiến lƣợc kinh tế của mỗi quốc gia đối với bên ngoài.

Đối với Trung Quốc, toàn cầu hóa không những làm cho hoạt động kinh tế đối ngoại của họ thay đổi c n bản mà còn khiến họ chuyển đổi một loạt những quan niệm truyền thống cũ trƣớc đây, từng bƣớc xóa bỏ thể chế kinh tế kế hoạch tập trung thống nhất, xóa bỏ mô hình kinh tế kh p kín dựa trên nguyên tắc “tự lực cánh sinh”, giao lƣu hạn chế với phần còn lại của kinh tế thế giới. Trong quá trình thực hiện chính sách mở cửa, cải cách thể chế kinh tế, Trung Quốc đã từng bƣớc đi vào nền kinh tế toàn cầu, tham gia sâu rộng vào tiến trình phân công lao động quốc tế dựa trên lợi thế s n có của mình. Đồng thời, trong quá trình này, kinh tế đối ngoại Trung Quốc đã tiếp nhận những ảnh hƣởng mang cả những yếu tố có lợi và bất lợi, làm cho hoạt động kinh tế đối ngoại vừa có sự phát triển, vừa đứng trƣớc những trở ngại, thách thức to lớn. Khi nói về chiến lƣợc kinh tế của Trung Quốc đối với các nƣớc trên thế giới, các nhà nghiên cứu kinh tế đều thống nhất r ng, thành công của Trung Quốc trong tiến trình phát triển kinh tế là sự kết hợp hài hòa và phù hợp giữa chiến lƣợc cải cách mở cửa, nhấn mạnh đến chiến lƣợc kinh tế đối với các quốc gia trên thế giới với khả n ng chớp thời cơ trong môi trƣờng quốc tế hội nhập.

Cuốn “Mưu lược Đặng Tiểu Bình”, NXB Chính trị Quốc gia 1996, Hà Nội của học giả ngƣời Trung Quốc - Tiêu Thi Mỹ là ấn phẩm đáng chú ý. Tác giả phân tích mƣu lƣợc kinh tế của Đặng Tiểu Bình, trong đó nhấn mạnh đến mƣu lƣợc kinh tế đối ngoại và cho r ng nền tảng phƣơng pháp luận chiến lƣợc kinh tế của Trung Quốc 9 nói chung cũng nhƣ chiến lƣợc kinh tế đối với khu vực Đông Á nói riêng đƣợc xây dựng trên cơ sở lý luận kinh tế của Đặng Tiểu Bình. Với lý luận “Mèo Trắng - Mèo Đen”, Ông Đặng Tiểu Bình đề cao phát triển sức sản xuất của quốc gia, không nặng hình thức bên ngoài là chủ nghĩa xã hội hay chủ nghĩa tƣ bản, cốt lõi là lực lƣợng sản xuất phải phát triển không ngừng, đem lại cuộc sống giàu mạnh cho dân chúng, xây dựng đƣợc đất nƣớc hùng cƣờng. Lý luận kinh tế đối ngoại Đặng Tiểu Bình có thể đƣợc tổng hợp ngắn ngọn là “cải cách bên trong, mở cửa với bên ngoài”; “xây dựng một đất nƣớc không nên đặt mình vào trạng thái đóng kín và địa vị cô lập.

Cần coi trọng giao lƣu quốc tế rộng rãi. Có thể giao dịch với bất k ai, trong quá trình giao dịch phải tìm lợi tránh hại”. Đầu những n m 1990, nh m đối với phó với tình hình bất ổn ở Đông Âu, Đặng Tiểu Bình đƣa ra chiến lƣợc “giấu mình chờ thời” - “bình tĩnh quan sát, giữ vững trận địa, bình tĩnh ứng phó, giấu mình chờ thời”. Đây là chiến lƣợc không chỉ áp dụng đối với lĩnh vực ngoại giao chính trị mà đƣợc vận dụng đối với ngoại giao kinh tế [38].

Hồ An Cƣơng (2003), Trung Quốc những chiến lược lớn, NXB Thông tấn, Hà Nội là công trình nghiên cứu nổi tiếng của giáo sƣ ngƣời Trung Quốc. Tác phẩm đƣợc chia làm 12 phần với những nội dung chiến lƣợc của Trung Quốc khác nhau. Khi đề cập đến tình hình châu Á - Thái Bình Dƣơng và chiến lƣợc Đông Á của Trung Quốc, ông cho r ng khu vực châu Á - Thái Bình Dƣơng có đặc điểm đơn cực tƣơng đối mờ nhạt, khuynh hƣớng đa cực rõ rệt, quan hệ Trung - Mỹ - Nhật là mấu chốt định hình khu vực. Ông đề xuất chiến lƣợc đối với Trung Quốc là phải suy tính ở góc độ xấu nhất và vạch ra kế hoạch chống chiến lƣợc r n đe của Mỹ; tạo điều kiện phát triển quan hệ Trung - Nhật, tận dụng lợi thế từ Nhật để phục vụ nhu cầu phát triển kinh tế trong nƣớc và hội nhập bên ngoài; đối với Đông Nam Á là tiếp tục coi khu vực này là trung gian cân b ng quan hệ nƣớc lớn [18].

Nguyễn Kim Bảo là một trong những học giả dành nhiều quan tâm vào hƣớng nghiên cứu này. Trong ba tác phẩm “Thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa có đặc sắc Trung Quốc”- NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội n m 2002, “Điều chỉnh một số chính sách kinh tế ở Trung Quốc giai đoạn 1992-2010” - NXB Khoa học Xã hội n m 2004 và “Gia nhập WTO Trung Quốc làm gì và được gì”- NXB Thế giới n m 2006, Nguyễn Kim Bảo đều đề cập đến chiến lƣợc kinh tế của Trung Quốc, đồng thời cho r ng hội nhập kinh tế quốc tế đã mang đến nhiều lợi ích cho phát triển kinh 10 tế của Trung Quốc. Nếu nhƣ trong tác phẩm “Thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa có đặc sắc Trung Quốc”, bà cho r ng kinh tế đối ngoại cũng phải mang màu sắc Trung Quốc, không quan trọng là quốc gia nào miễn mang lại lợi ích cho Trung Quốc là có thể hợp tác. Trong khi đó,”Điều chỉnh một số chính sách kinh tế ở Trung Quốc giai đoạn 1992-2010”, tác giả tiếp tục nhấn mạnh vào nội dung then chốt của công cuộc cải cách kinh tế mở cửa ở Trung Quốc, việc điều chỉnh chính sách kinh tế phải đƣợc thay đổi phù hợp, nhấn mạnh đến việc t ng cƣờng hội nhập khu vực và quốc tế; bà khẳng định cuộc điều chỉnh chính sách này của Trung Quốc đã và đang có tác động lớn đối với khu vực và thế giới, trong đó có Việt Nam.

Khác với hai tác phẩm trên, ở tác phẩm thứ ba “Gia nhập WTO Trung Quốc làm gì và được gì” - NXB Thế giới n m 2006, tác giả vẫn đề cập đến chiến lƣợc kinh tế của Trung Quốc, tuy nhiên tác giả đi sâu phân tích những cái đƣợc và mất khi Trung Quốc hội nhập sâu hơn với thế giới. Đó là tận dụng cơ hội thành viên của WTO, Trung Quốc thúc đẩy chiến lƣợc xuất khẩu hàng hóa ra bên ngoài, tận dụng bối cảnh thế giới để phát triển kinh tế trong nƣớc.