Luận án tiến sĩ về bộ chỉ số xác định mức độ ổn định của hệ thống tài chính Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích và thiết lập bộ chỉ số đánh giá mức độ ổn định của hệ thống tài chính Việt Nam, góp phần nâng cao quản lý tài chính.

• Tác giả: Vũ Hải Yến
• Người hướng dẫn: Nguyễn Tuấn Phương
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Thiết Lập Bộ Chỉ Số Xác Định Mức Độ Ổn Định Của Hệ Thống Tài Chính Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THIẾT LẬP BỘ CHỈ SỐ ĐO LƯỜNG ỔN ĐỊNH HỆ THỐNG TÀI CHÍNH
• 1.1. Khái quát chung về hệ thống tài chính
• 1.2. Khái niệm hệ thống tài chính
• 1.3. Phương thức luân chuyển vốn trong hệ thống tài chính
• 1.4. Cấu trúc hệ thống tài chính
• 1.5. Những vấn đề cơ bản về ổn định tài chính
• 1.6. Khái niệm ổn định tài chính
• 1.7. Đặc điểm ổn định tài chính
• 1.8. Nguyên nhân gây mất ổn định hệ thống tài chính
• 1.9. Thiết lập bộ chỉ số đo lường mức độ ổn định hệ thống tài chính
• 1.10. Sự cần thiết xây dựng bộ chỉ số đo lường ổn định hệ thống tài chính
• 1.11. Quy trình thiết lập bộ chỉ số đo lường mức độ ổn định hệ thống tài chính
• 1.12. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT LẬP BỘ CHỈ SỐ ĐO LƯỜNG ỔN ĐỊNH HỆ THỐNG TÀI CHÍNH – KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM
• 2.1. Cơ sở lựa chọn quốc gia nghiên cứu
• 2.2. Kinh nghiệm quốc tế về đo lường ổn định hệ thống tài chính
• 2.3. Kinh nghiệm của Anh
• 2.4. Kinh nghiệm của Trung Quốc
• 2.5. Kinh nghiệm của Hàn Quốc
• 2.6. Kinh nghiệm của Indonesia
• 2.7. Bài học cho Việt Nam
• 2.8. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THIẾT LẬP BỘ CHỈ SỐ ĐO LƯỜNG ỔN ĐỊNH HỆ THỐNG TÀI CHÍNH VIỆT NAM
• 3.1. Đặc điểm hệ thống tài chính Việt Nam
• 3.2. Hệ thống tài chính dựa vào ngân hàng
• 3.3. Hệ thống ngân hàng có mức độ tập trung cao
• 3.4. Thị trường tài chính chưa hoàn thiện
• 3.5. Hệ thống giám sát phân tán
• 3.6. Thực trạng thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định tài chính tại Việt Nam
• 3.7. Thực trạng tổ chức quản lý
• 3.8. Thực trạng thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định hệ thống tài chính
• 3.9. Thực trạng rủi ro cho hệ thống tài chính Việt Nam
• 3.10. Đánh giá hoạt động thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định hệ thống tài chính tại Việt Nam
• 3.11. Hạn chế và nguyên nhân
• 3.12. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ VỀ THIẾT LẬP BỘ CHỈ SỐ ĐO LƯỜNG ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH CHO VIỆT NAM
• 4.1. Thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định tài chính cho Việt Nam
• 4.2. Nhận diện rủi ro cho hệ thống tài chính Việt Nam
• 4.3. Lựa chọn các chỉ đo lường số ổn định hệ thống tài chính Việt Nam
• 4.4. Áp dụng bộ chỉ số đo lường ổn định hệ thống tài chính Việt Nam
• 4.5. Phát triển chỉ số ổn định tài chính tổng hợp
• 4.6. Phương pháp trọng số cân bằng
• 4.7. Phương pháp phân tích thành tố chính PCA
• 4.8. Lựa chọn phương pháp phù hợp
• 4.9. Một số khuyến nghị thực hiện hiệu quả bộ chỉ số đo lường mức độ ổn định hệ thống tài chính Việt Nam được đề xuất
• 4.10. Thiết lập khuôn khổ chính sách ổn định tài chính
• 4.11. Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu thông tin
• 4.12. Tăng cường cơ chế phối hợp giữa các Bộ, các đơn vị trong NHNN
• 4.13. Nâng cao nhận thức về kinh tế - tài chính cho công chúng
• 4.14. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận về thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định hệ thống tài chính

Hệ thống tài chính ổn định là yếu tố quan trọng cho sự phát triển kinh tế bền vững. Ổn định tài chính không chỉ đảm bảo sự vận hành trơn tru của các trung gian tài chính mà còn giúp giảm thiểu rủi ro cho nền kinh tế. Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), chỉ số tài chính là công cụ hữu hiệu để đánh giá mức độ ổn định của hệ thống tài chính. Việc thiết lập bộ chỉ số này cần dựa trên các tiêu chí cụ thể, phản ánh đúng thực trạng của hệ thống tài chính Việt Nam. Các chỉ số này không chỉ giúp nhận diện rủi ro mà còn hỗ trợ trong việc xây dựng chính sách tài chính phù hợp. Đặc biệt, trong bối cảnh Việt Nam, việc áp dụng các chỉ số này cần được điều chỉnh để phù hợp với đặc điểm kinh tế và chính trị của đất nước.

1.1. Khái niệm ổn định tài chính

Khái niệm ổn định tài chính được hiểu là khả năng của hệ thống tài chính trong việc thực hiện đầy đủ các chức năng của nó mà không gặp phải những rủi ro lớn. Theo Ngân hàng Trung ương Hàn Quốc, ổn định tài chính đạt được khi các tổ chức tài chính, thị trường tài chính và cơ sở hạ tầng tài chính hoạt động một cách hiệu quả. Điều này có nghĩa là hệ thống tài chính cần có khả năng hấp thụ các cú sốc từ bên ngoài mà không làm gián đoạn các hoạt động tài chính. Việc hiểu rõ khái niệm này là rất quan trọng trong việc thiết lập bộ chỉ số đo lường mức độ ổn định của hệ thống tài chính Việt Nam.

1.2. Nguyên nhân gây mất ổn định hệ thống tài chính

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến sự mất ổn định tài chính trong hệ thống. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, rủi ro có thể phát sinh từ cả bên trong và bên ngoài hệ thống. Rủi ro nội tại thường liên quan đến sự yếu kém trong quản lý tài chính, trong khi rủi ro bên ngoài có thể đến từ các cú sốc kinh tế toàn cầu. Việc nhận diện và phân tích các nguyên nhân này là cần thiết để xây dựng các biện pháp phòng ngừa hiệu quả. Đặc biệt, trong bối cảnh tài chính Việt Nam, sự kết nối giữa các thị trường tài chính và nền kinh tế toàn cầu càng làm tăng tính nhạy cảm của hệ thống trước các cú sốc từ bên ngoài.

II. Thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định hệ thống tài chính Kinh nghiệm quốc tế

Việc thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định tài chính không chỉ dựa vào lý thuyết mà còn cần tham khảo kinh nghiệm từ các quốc gia khác. Các tổ chức như IMF, ECB và ADB đã phát triển các bộ chỉ số riêng để đánh giá tình hình tài chính của các quốc gia. Kinh nghiệm từ Anh, Trung Quốc, Hàn Quốc và Indonesia cho thấy rằng, việc áp dụng các chỉ số này cần phải linh hoạt và phù hợp với đặc điểm của từng quốc gia. Đặc biệt, các chỉ số này không chỉ giúp nhận diện rủi ro mà còn hỗ trợ trong việc xây dựng chính sách tài chính phù hợp. Từ đó, Việt Nam có thể học hỏi và áp dụng những kinh nghiệm này để thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định tài chính cho riêng mình.

2.1. Kinh nghiệm của Anh

Anh đã phát triển một bộ chỉ số đo lường ổn định tài chính rất hiệu quả, bao gồm các chỉ số về thanh khoản, vốn hóa thị trường và chất lượng tài sản. Các chỉ số này giúp các nhà hoạch định chính sách nhận diện sớm các rủi ro tiềm ẩn trong hệ thống tài chính. Hệ thống giám sát tài chính tại Anh cũng rất chặt chẽ, với sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý khác nhau. Điều này cho thấy rằng, việc thiết lập một bộ chỉ số đo lường ổn định tài chính cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng.

2.2. Kinh nghiệm của Trung Quốc

Trung Quốc đã áp dụng các chỉ số đo lường ổn định tài chính với sự chú trọng vào các yếu tố như nợ xấu và tỷ lệ vốn hóa. Hệ thống tài chính của Trung Quốc có sự kết hợp giữa ngân hàng truyền thống và ngân hàng ngầm, điều này tạo ra những thách thức trong việc giám sát và quản lý rủi ro. Kinh nghiệm của Trung Quốc cho thấy rằng, việc thiết lập bộ chỉ số cần phải linh hoạt và có khả năng thích ứng với sự thay đổi của thị trường tài chính.

III. Thực trạng thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định hệ thống tài chính Việt Nam

Thực trạng hệ thống tài chính Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều thách thức trong việc thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định tài chính. Hệ thống tài chính Việt Nam chủ yếu dựa vào ngân hàng, với mức độ tập trung cao. Điều này tạo ra những rủi ro tiềm ẩn cho hệ thống, đặc biệt là trong bối cảnh thị trường tài chính chưa hoàn thiện. Việc thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định tài chính cần phải xem xét các yếu tố như cấu trúc hệ thống tài chính, các chỉ số tài chính hiện có và khả năng giám sát của các cơ quan chức năng. Đánh giá thực trạng này sẽ giúp nhận diện các điểm yếu và từ đó đưa ra các giải pháp cải thiện.

3.1. Đặc điểm hệ thống tài chính Việt Nam

Hệ thống tài chính Việt Nam có những đặc điểm riêng biệt, bao gồm sự phụ thuộc lớn vào ngân hàng và sự phát triển chưa đồng đều của các thị trường tài chính khác. Điều này tạo ra những thách thức trong việc thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định tài chính. Hệ thống ngân hàng có mức độ tập trung cao, dẫn đến rủi ro hệ thống có thể gia tăng nếu một ngân hàng lớn gặp khó khăn. Việc hiểu rõ các đặc điểm này là rất quan trọng để xây dựng các chỉ số phù hợp.

3.2. Thực trạng thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định tài chính tại Việt Nam

Hiện nay, việc thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định tài chính tại Việt Nam còn gặp nhiều khó khăn. Các chỉ số hiện có chưa phản ánh đầy đủ thực trạng của hệ thống tài chính. Hệ thống giám sát tài chính còn phân tán, thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng. Điều này dẫn đến việc khó khăn trong việc nhận diện và quản lý rủi ro. Cần có những cải cách mạnh mẽ để nâng cao hiệu quả của bộ chỉ số này, từ đó đảm bảo ổn định tài chính cho Việt Nam.

IV. Một số khuyến nghị về thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định tài chính cho Việt Nam

Để thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định tài chính cho Việt Nam, cần có một số khuyến nghị quan trọng. Đầu tiên, cần nhận diện rõ các rủi ro tiềm ẩn trong hệ thống tài chính. Việc lựa chọn các chỉ số phù hợp là rất quan trọng để đảm bảo tính chính xác và hiệu quả trong việc đo lường. Thứ hai, cần áp dụng các phương pháp phân tích hiện đại như phân tích thành tố chính (PCA) để tối ưu hóa bộ chỉ số. Cuối cùng, việc xây dựng một khuôn khổ chính sách ổn định tài chính là cần thiết để đảm bảo rằng các chỉ số này được áp dụng một cách hiệu quả và bền vững.

4.1. Thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định tài chính cho Việt Nam

Việc thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định tài chính cho Việt Nam cần dựa trên các tiêu chí cụ thể, phản ánh đúng thực trạng của hệ thống tài chính. Cần có sự tham gia của các chuyên gia và các cơ quan chức năng trong quá trình xây dựng bộ chỉ số này. Điều này sẽ giúp đảm bảo rằng bộ chỉ số không chỉ mang tính lý thuyết mà còn có tính ứng dụng cao trong thực tiễn.

4.2. Nhận diện rủi ro cho hệ thống tài chính Việt Nam

Nhận diện rủi ro cho hệ thống tài chính Việt Nam là bước đầu tiên trong việc thiết lập bộ chỉ số. Cần phân tích các yếu tố nội tại và bên ngoài có thể ảnh hưởng đến ổn định tài chính. Việc này không chỉ giúp nhận diện các rủi ro mà còn hỗ trợ trong việc xây dựng các chính sách phòng ngừa hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Hệ thống tài chính đóng vai trò huyết mạch trong việc dẫn truyền và phân bổ nguồn lực vốn từ chủ thể tiết kiệm sang chủ thể đầu tư. Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đã phơi bày những lỗ hổng nghiêm trọng của hệ thống giám sát an toàn vi mô truyền thống, khẳng định tính tất yếu của việc thiết lập khung khổ chính sách an toàn vĩ mô và công cụ lượng hóa rủi ro hệ thống. Tại Việt Nam, một nền kinh tế chuyển đổi có hệ thống tài chính dựa chủ yếu vào ngân hàng (bank-based financial system) với mức độ tập trung cao, thị trường vốn chưa hoàn thiện và cơ chế giám sát còn phân tán, việc xây dựng một hệ thống đo lường ổn định tài chính mang tính khoa học, chuẩn hóa và phù hợp với thực tiễn là yêu cầu cấp thiết. Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Thiết lập bộ chỉ số xác định mức độ ổn định của hệ thống tài chính Việt Nam" do nghiên cứu sinh Vũ Hải Yến thực hiện tại Học viện Ngân hàng dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Tuấn Phương đại diện cho công trình nghiên cứu hệ thống, tiên phong trong việc lượng hóa sức khỏe của toàn bộ hệ thống tài chính quốc gia.

                  +----------------------------------------------+
                  |  KHUNG ĐO LƯỜNG ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH VIỆT NAM   |
                  +----------------------+-----------------------+
                                         |
         +-------------------------------+-------------------------------+
         |                               |                               |
+--------v--------+             +--------v--------+             +--------v--------+
|  KHU VỰC NGÂN   |             |   THỊ TRƯỜNG    |             |  KHU VỰC KINH   |
|      HÀNG       |             |    TÀI CHÍNH    |             |    TẾ VĨ MÔ     |
| (CAR, NPL, ROE, |             | (VN-Index, TPDN,|             | (Tín dụng/GDP,  |
|  Thanh khoản)   |             | Lãi suất LNH)   |             | Lạm phát, Tỷ giá|
+--------+--------+             +--------+--------+             +--------+--------+
         |                               |                               |
         +-------------------------------+-------------------------------+
                                         |
                  +----------------------v-----------------------+
                  |    PHÂN TÍCH THÀNH PHẦN CHÍNH (NORMED PCA)   |
                  |     -> Trích xuất 9 thành tố cốt lõi         |
                  +----------------------+-----------------------+
                                         |
                  +----------------------v-----------------------+
                  |  CHỈ SỐ ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH TỔNG HỢP (FSI-VN)  |
                  |   Kiểm định Lỗi loại I (α) & Lỗi loại II (β) |
                  +----------------------------------------------+

Khoảng trống nghiên cứu then chốt mà luận án giải quyết xuất phát từ việc các nghiên cứu trong nước trước đây, điển hình như đề xuất 72 chỉ tiêu an toàn vĩ mô của Phạm Tiên Phong và cộng sự (2015), còn mang tính dàn trải, thiếu căn cứ định lượng để chứng minh sự phù hợp với cấu trúc tài chính Việt Nam, đồng thời chưa tối ưu hóa quy trình tổng hợp thành một chỉ số duy nhất có khả năng phản ánh tức thời tình trạng căng thẳng hệ thống. Luận án giải quyết trực tiếp ba câu hỏi nghiên cứu trọng tâm:

1. Cơ sở lý luận và chuẩn mực quốc tế nào chi phối quy trình thiết lập bộ chỉ số đo lường ổn định hệ thống tài chính?
2. Thực trạng rủi ro và các rào cản mang tính cấu trúc của hệ thống tài chính Việt Nam giai đoạn 2008–2018 đòi hỏi những biến số đo lường đặc thù nào?
3. Phương pháp toán lượng nào (trọng số cân bằng hay phân tích thành phần chính PCA) tối ưu hóa độ chính xác cảnh báo sớm thông qua việc giảm thiểu sai số kiểm định?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được xác lập rõ ràng:

• H1: Tính thuận chu kỳ (procyclicality) và rủi ro tích tụ theo thời gian trong khu vực ngân hàng thương mại là nguyên nhân trọng yếu chi phối bất ổn tài chính tại Việt Nam.
• H2: Phương pháp phân tích thành phần chính (Normed PCA) mang lại hiệu quả lượng hóa và năng lực cảnh báo sớm vượt trội so với phương pháp trọng số cân bằng (Equal-weighting) nhờ loại bỏ hiện tượng đa cộng tuyến giữa các biến số tài chính vĩ mô.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý thuyết trung gian tài chính của Gurley & Shaw (1960), lý thuyết chức năng tài chính của Merton & Bodie (1995), lý thuyết bất cân xứng thông tin của Mishkin (1994) và khung chính sách an toàn vĩ mô hai chiều (chiều thời gian và chiều cấu trúc) của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF, 2013). Đóng góp đột phá của luận án là việc xây dựng thành công bộ chỉ số tài chính vi mô và vĩ mô tinh gọn, phát triển thành công chỉ số ổn định tài chính tổng hợp (Financial Stability Index - FSI) thông qua việc trích xuất 9 thành tố chính từ dữ liệu chuỗi thời gian 2008–2018, giúp giảm thiểu đáng kể tỷ lệ báo động giả (lỗi loại II) và bỏ sót khủng hoảng (lỗi loại I) cho cơ quan quản lý.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy ba dòng nghiên cứu chính về đo lường ổn định tài chính. Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào việc chuẩn hóa các hệ thống chỉ tiêu cảnh báo theo khuyến nghị của các định chế tài chính toàn cầu. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) thiết lập Bộ chỉ số lành mạnh tài chính (Financial Soundness Indicators - FSIs), Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB) và Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) đề xuất Bộ chỉ số an toàn vĩ mô (Macroprudential Indicators - MPIs) với 22 chỉ tiêu cốt lõi ứng dụng cho khu vực Châu Á - Thái Bình Dương (Bhattacharyay, 2002). Navajas & Thegeya (2013) khi kiểm định 80 quốc gia đã chứng minh hệ số an toàn vốn (CAR), tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) và tỷ lệ chi phí phi lãi suất trên tổng thu nhập thuần là các biến số cảnh báo khủng hoảng ngân hàng có ý nghĩa thống kê cao nhất.

Dòng nghiên cứu thứ hai tranh luận sâu sắc về bản chất của bất ổn tài chính. Tồn tại sự đối lập rõ rệt giữa hai trường phái tiếp cận:

• Trường phái chức năng và rủi ro cấu trúc do IMF, WB, Crockett (1997), Houben et al. (2004) và ECB đại diện cho rằng ổn định tài chính là trạng thái hệ thống duy trì trơn tru việc phân bổ vốn và có khả năng tự hấp thụ các cú sốc. Ngược lại, Mishkin (1994) định nghĩa theo cách tiếp cận gián tiếp dựa trên lý thuyết bất cân xứng thông tin: “Bất ổn tài chính xảy ra khi có các cú sốc đối với hệ thống tài chính tác động vào thông tin và vì thế hệ thống tài chính không thể thực hiện chức năng dẫn truyền vốn đến những cơ hội đầu tư hiệu quả.”
• Tiếp nối quan điểm này, Haldane et al. (2004) lập luận: “…bất ổn định tài chính là khi có những sai lệch trong kế hoạch đầu tư/ tiết kiệm tối ưu của nền kinh tế do những mất cân bằng, không hoàn thiện trong khu vực tài chính.” Trong khi đó, Issing (2003) phản biện rằng sự sai lệch phân bổ nguồn lực hay bong bóng giá tài sản đơn thuần chưa cấu thành sự đổ vỡ hệ thống tài chính nếu cơ chế thanh toán và trung gian vốn vẫn vận hành.

Dòng nghiên cứu thứ ba tập trung vào kỹ thuật xây dựng chỉ số tổng hợp duy nhất, phân chia thành phương pháp gián tiếp qua các chỉ số phụ (Morris, 2010 tại Jamaica; Braga et al., 2014 tại Bồ Đào Nha; Cerqueira & Murcia, 2015 tại Tây Ban Nha) và phương pháp tổng hợp trực tiếp từ bộ biến số cơ sở (Illing & Liu, 2003 tại Canada; Nelson & Perli, 2005 tại Mỹ; Van den End, 2006 tại Hà Lan).

Chiều kích so sánh	Kinh nghiệm Ngân hàng Trung ương Hàn Quốc (BOK)	Kinh nghiệm Ngân hàng Trung ương Indonesia (Bank Indonesia)	Định vị mô hình luận án đề xuất cho Việt Nam
Cấu trúc đo lường	Bản đồ ổn định tài chính tích hợp 6 lĩnh vực với FSI tổng hợp giai đoạn 2008–2018	Chỉ số ổn định hệ thống tài chính (FSSI/ISSK) cấu thành từ FISI (định chế) và FMSI (thị trường)	Khung phân tích 3 khu vực: Ngân hàng, Thị trường tài chính, Kinh tế vĩ mô
Kỹ thuật xử lý	Chuẩn hóa điểm Z-score kết hợp ma trận liên kết giữa các tổ chức tài chính	Chuẩn hóa Min-Max kết hợp trọng số phương sai thành phần	Chuẩn hóa Normed PCA trích xuất 9 thành tố chính kết hợp kiểm định lỗi loại I & II
Khung thể chế	BOK chủ trì phối hợp Cơ quan Giám sát Dịch vụ Tài chính (FSS)	Diễn đàn Ổn định Hệ thống Tài chính (FKSSK) đa cơ quan	Đề xuất thành lập Hội đồng Ổn định Tài chính Quốc gia do NHNN giữ vai trò hạt nhân

So với các nghiên cứu trong nước của Phạm Anh Thái (2014), Trần Lưu Trung & Nguyễn Trung Hậu (2014), và Nguyễn Đức Thành & Vũ Minh Long (2014) – vốn chỉ dừng lại ở việc áp dụng thử nghiệm các cấu phần riêng lẻ của FSIs và chỉ ra các bất cập về nợ xấu, luận án của Vũ Hải Yến đã tạo ra bước tiến vượt bậc. Nghiên cứu đã lấp đầy khoảng trống về một mô hình định lượng tổng thể, có kiểm định độ tin cậy bằng toán thống kê nghiêm ngặt và giải quyết thấu đáo bài toán tương tác giữa an toàn vi mô và an toàn vĩ mô trong bối cảnh thị trường mới nổi.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng sâu sắc lý thuyết an toàn vĩ mô hiện đại bằng cách làm rõ cơ chế truyền dẫn rủi ro hai chiều theo khung phân tích của Smaga (2014) và IMF (2013):

1. Chiều thời gian (Time dimension / Procyclicality): Phản ánh sự tích tụ rủi ro nội sinh khi tăng trưởng tín dụng nóng đi kèm với sự suy giảm tiêu chuẩn cho vay và gia tăng đòn bẩy tài chính trong chu kỳ hưng thịnh kinh tế.
2. Chiều cấu trúc (Cross-sectional dimension): Thể hiện mức độ liên kết chéo, rủi ro đối tác và nguy cơ đổ vỡ dây chuyền xuất phát từ các định chế tài chính có tầm quan trọng hệ thống (SIFIs).

                      +------------------------------------------+
                      |       RỦI RO HỆ THỐNG TÀI CHÍNH          |
                      +--------------------+---------------------+
                                           |
                   +-----------------------+-----------------------+
                   |                                               |
+------------------v-------------------+       +-------------------v------------------+
|      RỦI RO THEO THỜI GIAN           |       |      RỦI RO CHÉO / CẤU TRÚC          |
|         (Time Dimension)             |       |     (Cross-sectional Dimension)      |
+------------------+-------------------+       +-------------------+------------------+
| - Tính thuận chu kỳ (Procyclicality) |       | - Quy mô và mức độ tập trung SIFIs   |
| - Bùng nổ tín dụng tư nhân / GDP     |       | - Rủi ro lan truyền liên ngân hàng   |
| - Bong bóng định giá tài sản (BĐS)   |       | - Mức độ kết nối hệ thống phức tạp   |
| - Bất cân xứng kỳ hạn bảng cân đối   |       | - Rủi ro từ khu vực ngân hàng ngầm   |
+------------------+-------------------+       +-------------------+------------------+
                   |                                               |
                   +-----------------------+-----------------------+
                                           |
                      +--------------------v---------------------+
                      |  CÔNG CỤ ĐIỀU TIẾT AN TOÀN VĨ MÔ ĐỒNG BỘ |
                      |    (CCyB, LTV, DTI, Đệm vốn SIFIs, SCR)  |
                      +------------------------------------------+

Nghiên cứu tạo nên sự chuyển biến nhận thức luận (paradigm shift) khi chứng minh rằng ổn định tài chính không đơn thuần là phép cộng cơ học từ sự lành mạnh của từng định chế tài chính riêng lẻ. Dưới góc độ lý thuyết bất cân xứng thông tin, hành vi hợp lý của từng ngân hàng vi mô trong việc thu hồi nợ khi thị trường suy thoái có thể kích hoạt vòng xoáy bán tháo tài sản (fire-sales), gây sụt giảm thanh khoản và đóng băng thị trường liên ngân hàng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết:

• Lý thuyết trung gian tài chính hiện đại;
• Lý thuyết quản trị rủi ro hệ thống;
• Lý thuyết chu kỳ tài chính vĩ mô.

Quy trình thiết lập bộ chỉ số được chuẩn hóa qua 4 giai đoạn logic chặt chẽ:

• Giai đoạn 1 - Nhận diện rủi ro: Khảo sát toàn diện các nguy cơ nội sinh (tăng trưởng tín dụng nóng, lệch pha kỳ hạn nợ - tài sản, ngân hàng ngầm) và ngoại sinh (biến động dòng vốn quốc tế, cú sốc lãi suất toàn cầu).
• Giai đoạn 2 - Phân nhóm rủi ro: Phân chia rủi ro theo ba khu vực trọng yếu: Khu vực ngân hàng thương mại, Khu vực thị trường tài chính và Khu vực kinh tế vĩ mô.
• Giai đoạn 3 - Xác định các chỉ tiêu đại diện: Tuyển chọn các biến số tài chính vi mô và vĩ mô có tính đại diện cao, bảo đảm tính sẵn có và tần suất công bố dữ liệu.
• Giai đoạn 4 - Thu thập dữ liệu và kiểm định thực nghiệm: Chuẩn hóa dữ liệu bằng kỹ thuật Normed PCA và kiểm định độ nhạy thông qua xác suất xuất hiện lỗi loại I và lỗi loại II.

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình được xác định rõ: áp dụng cho nền kinh tế thị trường mới nổi có độ mở lớn, hệ thống tài chính dựa vào ngân hàng chiếm trên 70% tổng tài sản tài chính quốc gia, và thị trường chứng khoán, trái phiếu đang trong giai đoạn hoàn thiện.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan thực chứng (positivism) với phương pháp suy diễn logic và tiếp cận định lượng đa tầng. Quy trình nghiên cứu kết hợp phân tích thứ cấp đa chiều, xử lý dữ liệu vĩ mô và vi mô toàn ngành giai đoạn 2008–2018 (11 năm bao trùm toàn bộ chu kỳ điều chỉnh sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 và giai đoạn tái cơ cấu hệ thống ngân hàng Việt Nam). Mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ hệ thống các tổ chức tín dụng, tập trung vào nhóm các NHTM lớn chiếm thị phần chi phối trên 70% tổng tài sản toàn hệ thống, kết hợp dữ liệu toàn diện từ thị trường chứng khoán (VN-Index), thị trường trái phiếu chính phủ, thị trường ngoại hối và thị trường liên ngân hàng.

                      +-----------------------------------------+
                      |         DỮ LIỆU THÔ (2008-2018)         |
                      |   - Khu vực Ngân hàng (CAR, NPL, ROE..) |
                      |   - Thị trường Tài chính (VN-Index, FX) |
                      |   - Kinh tế Vĩ mô (Tín dụng/GDP, CPI..) |
                      +--------------------+--------------------+
                                           |
                                           v
                      +--------------------+--------------------+
                      |       TIỀN XỬ LÝ & CHUẨN HÓA DỮ LIỆU    |
                      |    - Phương pháp Min-Max Normalization  |
                      |    - Phương pháp Normed PCA             |
                      +--------------------+--------------------+
                                           |
                                           v
                      +--------------------+--------------------+
                      |    TỔNG HỢP CHỈ SỐ ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH    |
                      |   + Mô hình 1: Trọng số cân bằng        |
                      |   + Mô hình 2: Phân tích Normed PCA     |
                      +--------------------+--------------------+
                                           |
                                           v
                      +--------------------+--------------------+
                      |    KIỂM ĐỊNH ĐỘ TIN CẬY & SAI SỐ DỰ BÁO |
                      |    - Lỗi loại I (α): False Negative     |
                      |    - Lỗi loại II (β): False Positive    |
                      +-----------------------------------------+

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu thứ cấp được đối chiếu chéo (triangulation) từ các nguồn chính thống: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (SBV), Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (SSC), Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia (NFSC), Tổng cục Thống kê (GSO), kết hợp với các cơ sở dữ liệu quốc tế chuẩn mực gồm Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF International Financial Statistics), Ngân hàng Thế giới (World Bank Data) và Ngân hàng Dự trữ Liên bang Mỹ (FRED St. Louis). Độ tin cậy và giá trị nội tại của các biến số được bảo đảm thông qua các phép kiểm tra tính dừng chuỗi thời gian, loại bỏ các giá trị dị biệt (outliers) và đồng bộ hóa tần suất dữ liệu theo chuỗi thời gian quý và năm.

Data và phân tích

Để khắc phục hạn chế của việc gán trọng số chủ quan, luận án áp dụng kỹ thuật Phân tích Thành phần Chính Chuẩn hóa (Normed Principal Component Analysis - Normed PCA) bằng phần mềm thống kê chuyên dụng. Thuật toán chuyển đổi không gian đa chiều của các biến số thành 9 thành tố chính ($PC_1$ đến $PC_9$) trực giao với nhau, loại bỏ hoàn toàn hiện tượng đa cộng tuyến mà vẫn bảo tồn trên 85% tổng phương sai giải thích của dữ liệu gốc.

Chỉ số ổn định tài chính tổng hợp ($FSI$) được mô hình hóa theo công thức: $$FSI_t = \sum_{k=1}^{9} \omega_k \cdot PC_{k,t}$$ trong đó $\omega_k$ biểu thị tỷ trọng phương sai giải thích của thành tố chính thứ $k$.

Để xác định phương pháp tối ưu, luận án thiết lập khung kiểm định sai số dự báo khủng hoảng dựa trên nghiên cứu kinh điển của Illing & Liu (2003):

• Lỗi loại I (Type I error - $\alpha$): Hệ thống thực tế có bất ổn nhưng chỉ số không phát tín hiệu cảnh báo (âm tính giả / false negative).
• Lỗi loại II (Type II error - $\beta$): Hệ thống hoàn toàn ổn định nhưng chỉ số lại phát tín hiệu căng thẳng (dương tính giả / false positive).

Kết quả kiểm định thực nghiệm định lượng cho thấy phương pháp Normed PCA vượt trội rõ rệt khi giảm tỷ lệ lỗi loại I xuống mức tối thiểu, đồng thời duy trì tỷ lệ lỗi loại II ở ngưỡng thấp hơn đáng kể so với phương pháp trọng số cân bằng (Equal-weighting).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 5 phát hiện then chốt về trạng thái ổn định của hệ thống tài chính Việt Nam giai đoạn 2008–2018:

1. Tính dễ tổn thương mang tính cấu trúc của hệ thống ngân hàng: Hệ thống ngân hàng Việt Nam thể hiện mức độ tập trung rất cao, trong đó Top 5 NHTM lớn nhất kiểm soát thị phần áp đảo về cả huy động và cấp tín dụng. Mặc dù hệ số an toàn vốn (CAR) danh nghĩa của các NHTM cơ bản duy trì trên ngưỡng quy định 9%, chất lượng tài sản thực tế trong giai đoạn 2008–2012 bị suy giảm nghiêm trọng do sự gia tăng đột biến của tỷ lệ nợ xấu (NPL) và tỷ lệ bao phủ nợ xấu suy giảm.
2. Khuếch đại rủi ro từ thị trường bất động sản và tín dụng tiêu dùng: Tăng trưởng tín dụng nóng trong phân khúc bất động sản và sự bùng nổ của tín dụng tiêu dùng với lãi suất cao giai đoạn 2015–2018 là các nhân tố tạo ra rủi ro tích tụ theo thời gian lớn nhất, tạo áp lực trực tiếp lên bảng cân đối của các tổ chức tín dụng.
3. Mối liên kết bất đối xứng giữa thị trường tài chính và kinh tế thực: Diễn biến của lãi suất qua đêm trên thị trường liên ngân hàng và chỉ số biến động tỷ giá bình quân USD/VND phản ánh tức thì các cú sốc thanh khoản của hệ thống. Đồng thời, sự biến động mạnh của chỉ số giá chứng khoán (VN-Index) và chỉ số hợp đồng hoán đổi rủi ro tín dụng (CDS 5 năm của trái phiếu chính phủ) là các biến số cảnh báo sớm hiệu quả về mức độ căng thẳng của hệ thống tài chính.
4. Hiệu năng vượt trội của chỉ số tổng hợp xây dựng bằng Normed PCA: So với phương pháp trọng số cân bằng, chỉ số FSI xây dựng bằng phương pháp Normed PCA đã mô tả chính xác và trọn vẹn các giai đoạn bất ổn thực tế của kinh tế Việt Nam (giai đoạn lạm phát hai con số và tái cơ cấu ngân hàng 2008–2012), phản ánh độ nhạy bén vượt bậc trước các biến động vĩ mô.
5. Hiện tượng suy giảm biên lãi ròng (NIM) và thanh khoản: Luận án phát hiện quy luật nghịch biến giữa sự suy giảm tỷ lệ tài sản thanh khoản của hệ thống ngân hàng và sự gia tăng căng thẳng trên thị trường tiền tệ liên ngân hàng trong các giai đoạn tái cấp vốn thắt chặt.

                      +------------------------------------------+
                      | PHÁT HIỆN THỰC CHỨNG TẠI VIỆT NAM (08-18)|
                      +--------------------+---------------------+
                                           |
         +---------------------------------+---------------------------------+
         |                                 |                                 |
+--------v--------+               +--------v--------+               +--------v--------+
| HỆ THỐNG NGÂN   |               | TÍCH TỤ RỦI RO  |               | ĐỘ LỆCH THANH   |
| HÀNG TẬP TRUNG  |               | TÍN DỤNG BĐS    |               | KHOẢN LIÊN NH   |
| Top 5 NHTM nắm  |               | Tín dụng nóng   |               | Biến động lãi   |
| thị phần chi    |               | tạo áp lực nợ   |               | suất qua đêm và |
| phối; CAR nhạy  |               | xấu (NPL) tiềm  |               | tỷ giá USD/VND  |
| cảm với NPL     |               | tàng chu kỳ mới |               | cảnh báo sớm    |
+--------+--------+               +--------+--------+               +--------+--------+
         |                                 |                                 |
         +---------------------------------+---------------------------------+
                                           |
                      +--------------------v---------------------+
                      | CHỈ SỐ FSI TỔNG HỢP (NORMED PCA) TỐI ƯU  |
                      | Giảm thiểu sai số loại I (bỏ sót rủi ro) |
                      | Tối ưu hóa điều hành chính sách an toàn  |
                      +------------------------------------------+

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Luận án bổ sung bằng chứng thực nghiệm giá trị vào kho tàng lý thuyết kinh tế tài chính quốc tế về cơ chế tích tụ rủi ro hệ thống tại các nền kinh tế đang phát triển, chứng minh sự cần thiết phải phân tách rủi ro hệ thống thành hai chiều thời gian và cấu trúc để thiết lập công cụ điều tiết tương ứng.
• Đổi mới phương pháp luận: Quy trình chuẩn hóa Normed PCA kết hợp kiểm định lỗi loại I và II mở ra chuẩn mực đo lường mới, có thể chuyển giao và áp dụng cho các thị trường mới nổi trong khu vực ASEAN có cấu trúc tài chính tương đồng.
• Ứng dụng thực tiễn và lộ trình chính sách:
  1. Thiết lập khuôn khổ chính sách an toàn vĩ mô độc lập: Đề xuất Ngân hàng Nhà nước thành lập Vụ Ổn định Tài chính chuyên trách với chức năng theo dõi thường nhật chỉ số FSI và định kỳ công bố Báo cáo Ổn định Tài chính (FSR).
  2. Thành lập Ủy ban/Hội đồng Ổn định Tài chính Quốc gia: Thiết lập cơ chế điều phối liên ngành chính thức giữa Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính (Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Cục Quản lý Giám sát Bảo hiểm) và Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia nhằm chia sẻ cơ sở dữ liệu định danh theo thời gian thực, khắc phục triệt để tình trạng phân tán thông tin.
  3. Triển khai các công cụ an toàn vĩ mô chuyên biệt: Áp dụng linh hoạt tỷ lệ đệm vốn phản chu kỳ (CCyB), tỷ lệ đệm vốn theo lĩnh vực (SCRs) cho phân khúc rủi ro cao như bất động sản, cùng các giới hạn vi mô chủ động như tỷ lệ cho vay trên giá trị tài sản đảm bảo (LTV) và tỷ lệ nợ trên thu nhập (DTI/LTI).

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận 4 giới hạn mang tính khách quan:

1. Giới hạn về dữ liệu chuỗi thời gian: Một số chỉ tiêu vi mô trong bộ FSIs mở rộng của IMF (như trạng thái ngoại tệ ròng trên vốn tự có, cấu trúc dư nợ chi tiết theo ngành kinh tế cấp 2) chưa được công bố đầy đủ và liên tục trong suốt giai đoạn 2008–2018.
2. Khu vực ngân hàng ngầm và công nghệ tài chính (Fintech): Dữ liệu định lượng về quy mô ngân hàng ngầm và các tổ chức trung gian tài chính phi ngân hàng mới nổi tại Việt Nam còn hạn chế, chưa thể đưa vào mô hình PCA một cách toàn diện.
3. Phạm vi kiểm định các cú sốc phi tuyến: Mô hình PCA tuy giải quyết được tính trực giao nhưng vẫn vận hành trên các mối liên hệ tuyến tính cơ bản giữa các biến số, chưa tích hợp mô hình mạng lưới phi tuyến tính (complex network analysis) đối với thị trường phái sinh.
4. Độ trễ công bố thông tin: Dữ liệu vĩ mô và tài chính kế toán tại Việt Nam có độ trễ nhất định, ảnh hưởng đến tính thời gian thực của chỉ số cảnh báo FSI.

Chương trình nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào:

• Mở rộng khung dữ liệu sau năm 2020 tích hợp các cú sốc ngoại sinh phi truyền thống (đại dịch COVID-19, đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu);
• Ứng dụng các thuật toán học máy (Machine Learning / Deep Learning) và mạng nơ-ron phi tuyến để dự báo chỉ số FSI;
• Xây dựng mô hình kiểm tra sức chịu đựng (Stress Testing) đa kịch bản cho toàn bộ hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Ảnh hưởng học thuật: Là tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu sinh, học giả chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng và Kinh tế vĩ mô; mở ra hướng nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế lượng tài chính và giám sát an toàn vĩ mô tại Việt Nam.
• Tác động tới cơ quan quản lý nhà nước: Cung cấp cơ sở khoa học và bộ công cụ đo lường trực tiếp cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong việc xây dựng Chiến lược Phát triển ngành Ngân hàng đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, hỗ trợ quá trình chuyển đổi điều hành từ an toàn vi mô sang kết hợp an toàn vĩ mô toàn diện.
• Giá trị chuyển đổi đối với khu vực tài chính: Giúp các ngân hàng thương mại và định chế tài chính chủ động nhận diện vị thế rủi ro của mình trong mối tương quan với toàn hệ thống, từ đó chủ động xây dựng bộ đệm thanh khoản và quản trị an toàn vốn theo chuẩn mực Basel II và Basel III.
• Ý nghĩa quốc tế: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm điển hình từ một nền kinh tế chuyển đổi đang hội nhập sâu rộng, hỗ trợ các định chế quốc tế (IMF, WB, ADB) trong việc đánh giá mức độ ổn định tài chính khu vực.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận phương pháp luận Normed PCA chuẩn hóa và quy trình thiết lập chỉ số FSI để ứng dụng, mở rộng trong các công trình nghiên cứu kinh tế lượng tài chính.
• Các Nhà hoạch định chính sách (NHNN, Bộ Tài chính, Ban Kinh tế Trung ương): Sở hữu công cụ lượng hóa định kỳ mức độ căng thẳng của hệ thống tài chính, làm căn cứ ban hành các quyết định can thiệp thị trường kịp thời.
• Ban điều hành các Ngân hàng Thương mại và Định chế Tài chính: Sử dụng các chỉ số thành phần để đo lường mức độ chịu đựng rủi ro thanh khoản, rủi ro tín dụng và rủi ro thị trường trong điều kiện kinh tế biến động.
• Nhà đầu tư và Tổ chức xếp hạng tín nhiệm quốc tế: Có thêm lăng kính đánh giá khách quan, khoa học về mức độ an toàn và ổn định của môi trường tài chính Việt Nam.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của công trình là gì?
Luận án đã mở rộng khung phân tích chính sách an toàn vĩ mô hai chiều của IMF (2013) và Smaga (2014), cụ thể hóa cơ chế tương tác giữa rủi ro theo thời gian (tính thuận chu kỳ của tín dụng và giá tài sản) với rủi ro chéo giữa các khu vực (mức độ tập trung của nhóm NHTM lớn) trong điều kiện đặc thù của nền kinh tế Việt Nam.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận then chốt so với các nghiên cứu trước đây là gì?
So với các nghiên cứu của Phạm Tiên Phong et al. (2015) và Nguyễn Đức Thành & Vũ Minh Long (2014), luận án không dừng lại ở việc liệt kê danh mục chỉ số rời rạc mà đã chuẩn hóa dữ liệu bằng kỹ thuật Normed PCA để xây dựng một chỉ số tổng hợp FSI duy nhất, đồng thời sử dụng ma trận kiểm định lỗi loại I và lỗi loại II theo phương pháp của Illing & Liu (2003) để chứng minh tính ưu việt của mô hình.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ và có ý nghĩa cảnh báo cao nhất?
Hệ số an toàn vốn CAR của hệ thống NHTM Việt Nam giai đoạn 2008–2018 tuy luôn đạt ngưỡng quy định an toàn vi mô (>9%), nhưng chỉ số tổng hợp FSI vẫn phát tín hiệu căng thẳng nghiêm trọng trong giai đoạn 2008–2012 do sự tích tụ âm thầm của nợ xấu và tình trạng mất cân đối kỳ hạn trên thị trường liên ngân hàng, khẳng định sự thất bại của việc chỉ dựa vào chỉ tiêu an toàn vi mô đơn lẻ.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập kết quả (Replication Protocol) không?
Quy trình nghiên cứu được mô tả chi tiết với 4 bước chuẩn mực, công thức chuẩn hóa Min-Max, ma trận hiệp phương sai PCA trích xuất 9 thành tố, cùng bảng danh mục dữ liệu thứ cấp công khai từ NHNN, GSO, IMF, bảo đảm khả năng tái lập và kiểm chứng độc lập hoàn toàn.

5. Lộ trình nghiên cứu phát triển 10 năm tới được phác thảo ra sao?
Luận án định hình chương trình nghiên cứu dài hạn: tích hợp công nghệ phân tích dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo để tính toán chỉ số FSI theo thời gian thực (real-time tracking); mở rộng mô hình cảnh báo sớm đối với các rủi ro mới như tài chính xanh, rủi ro biến đổi khí hậu và an ninh mạng trong thanh toán số.

Kết luận

Công trình nghiên cứu tiến sĩ của tác giả Vũ Hải Yến đã tạo dựng một dấu ấn khoa học học thuật xuất sắc thông qua 6 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và làm sâu sắc cơ sở lý luận về ổn định tài chính và quy trình 4 bước thiết lập bộ chỉ số đo lường rủi ro hệ thống.
2. Tổng kết toàn diện bài học kinh nghiệm quốc tế từ Anh, Trung Quốc, Hàn Quốc và Indonesia, rút ra các giá trị tham chiếu thiết thực cho Việt Nam.
3. Nhận diện chính xác các lỗ hổng cấu trúc của hệ thống tài chính Việt Nam giai đoạn 2008–2018 (mô hình dựa vào ngân hàng, mức độ tập trung cao, thị trường vốn non trẻ, giám sát phân tán).
4. Thiết lập thành công bộ chỉ số ổn định tài chính tinh gọn, cân đối giữa ba khu vực: Ngân hàng, Thị trường tài chính và Kinh tế vĩ mô.
5. Ứng dụng thành công thuật toán Normed PCA để phát triển chỉ số tổng hợp FSI duy nhất, có kiểm định vượt trội về việc giảm thiểu sai số dự báo loại I và loại II.
6. Đề xuất hệ thống khuyến nghị chính sách đồng bộ từ việc thành lập Hội đồng Ổn định Tài chính Quốc gia, định vị vai trò hạt nhân của Ngân hàng Nhà nước, đến việc hoàn thiện hạ tầng dữ liệu và áp dụng các công cụ an toàn vĩ mô tiên tiến.

Luận án là công trình nghiên cứu mẫu mực, kết hợp hài hòa giữa cơ sở lý luận hàn lâm và giá trị ứng dụng thực tiễn cao, đóng góp quan trọng vào sự nghiệp phát triển bền vững và an toàn của hệ thống tài chính quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của luận án Hệ thống tài chính ổn định là hệ thống trong đó các trung gian tài chính, thị trường và cơ sở hạ tầng của thị trường điều chuyển vốn một cách trơn tru giữa người tiết kiệm và nhà đầu tư, và qua đó, giúp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Ngược lại, nếu hệ thống tài chính không ổn định hay có những bất ổn tài chính xảy ra sẽ không chỉ gây cản trở hoạt động trung gian tài chính mà còn làm giảm hiệu quả thực thi chính sách tiền tệ, làm trầm trọng thêm tình trạng suy thoái kinh tế, thoái vốn đầu tư và gây áp lực lên tỷ giá, gia tăng chi phí cho ngân sách trong việc giải cứu các tổ chức tài chính. Bên cạnh đó, cùng với sự kết nối và hội nhập ngày càng sâu sắc giữa các thị trường tài chính và nền kinh tế, những cú sốc hay khủng hoảng tài chính tại một thị trường có thể ảnh hưởng và lan truyền đến các bộ phận và quốc gia khác.

Chính vì thế, việc ổn định và lành mạnh hóa hệ thống tài chính là mục tiêu quan trọng, không chỉ đem lại lợi ích cho từng quốc gia mà cho toàn bộ thị trường tài chính thế giới. Thực tế các cuộc khủng hoảng vào cuối những năm 90 và gần đây nhất là cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đã minh chứng cho tầm quan trọng của việc kiểm soát rủi ro hệ thống và đảm bảo ổn định tài chính, bởi: (i) Hệ thống tài chính ngày càng phát triển khiến các giao dịch tài chính ngày càng trở nên hiện đại và phức tạp hơn. Sự mở rộng chi nhánh của ngân hàng, các hình thức hợp nhất, sáp nhập xuyên lục địa, sự đa dạng hóa các dịch vụ tài chính đã hình thành nên những định chế đặc biệt quan trọng hệ thống (Systemically important banks- SIFS), tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn. Trong khi đó, những quy định quản lý chưa có sự cập nhật theo kịp những thay đổi nhanh chóng đang diễn ra trong hệ thống đã tạo những lỗ hổng cũng như gây ra khủng hoảng; (ii) Các quốc gia đều có các chính sách tập trung vào từng mục tiêu riêng lẻ trước khủng hoảng như chính sách tiền tệ tập trung vào mục tiêu ổn định giá cả, kiểm soát lạm phát, chính sách tài khóa tập trung kiểm soát nợ công, tăng trưởng kinh tế và tạo việc làm…, Việc các chính sách tập trung vào một mục tiêu cũng không đảm bảo rằng hệ thống tài chính ổn luan an 2 định; (iii) Những công cụ giám sát cũng như phòng ngừa bất ổn tài chính được thực hiện rời rạc trước khủng hoảng.

Với sự hình thành các tổ chức tài chính quan trọng SIFS hay sự phát triển nhanh chóng của khu vực ngân hàng ngầm, các công cụ giám sát riêng lẻ không thể không đảm bảo duy trì ổn định mà thay vào đó, cần những chính sách tổng thể để đảm bảo phòng ngừa, và hạn chế những rủi ro mang tính hệ thống, là nguồn gốc gây ra bất ổn tài chính. Các cuộc khủng hoảng này đã giúp các nhà hoạch định chính sách nhìn nhận lại mục tiêu điều hành của mình, trong đó, mục tiêu ổn định tài chính, an toàn kinh tế vĩ mô là vô cùng quan trọng và cần được đặt cạnh mục tiêu lạm phát. Mặc dù đã được đề cập từ khá lâu trong các nghiên cứu độc lập, ổn định tài chính chính thức được quan tâm một cách nghiêm túc sau khi Ủy ban ổn định tài chính (Financial Stability Board-FSB) được thành lập năm 2009 với sự tham gia của nhiều quốc gia phát triển và đang phát triển. Để có thể thực thi mục tiêu ổn định tài chính cần có khuôn khổ chính sách với sự kết hợp của nhiều quy định thể chế và công cụ.

Trong đó, một trong những bước đầu tiên và quan trọng nhất là đo lường ổn định tài chính. Là một mục tiêu đa chiều do mối quan hệ phức tạp giữa các thành phần trong hệ thống tài chính và với các khu vực bên ngoài, ổn định tài chính khó có thể được đo lường qua một chỉ tiêu riêng lẻ mà cần một bộ chỉ số với nhiều chỉ tiêu để xác định mức độ ổn định, lành mạnh của các cấu phần trọng yếu. Để giúp đỡ các quốc gia trong công tác đo lường ổn định hệ thống tài chính, Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) đã xây dựng và công bố bộ chỉ số lành mạnh tài chính (Financial Soundness Indicators – FSIs), Ngân hàng trung ương châu Âu (ECB) và Ngân hàng phát triển châu Á (ADB) với bộ chỉ số an toàn vĩ mô (Macroprudential Indicators – MPIs) giúp đánh giá những điểm mạnh và điểm yếu của từng hệ thống tài chính. Các bộ chỉ số được thiết kế như một công cụ tham khảo hữu hiệu cho các quốc gia trong việc phát hiện rủi ro hệ thống tiềm tàng, tự đánh giá mức độ ổn định tài chính, từ đó có những biện pháp để hạn chế tối đa tác động tiêu cực từ những rủi ro này.

Tuy nhiên, mỗi quốc gia có những đặc điểm riêng biệt về tình hình kinh tế, chính trị, cấu trúc hệ thống tài chính, kỳ vọng thị luan an 3 trường…, vì thế, tiêu chuẩn đánh giá hay mức độ rủi ro có thể chấp nhận được tại mỗi nước là không giống nhau. Chính vì thế, việc áp dụng bộ chỉ số này với tiêu chuẩn quốc tế tại các quốc gia mới nổi nói chung và hệ thống tài chính thiếu hoàn thiện như Việt Nam nói riêng là điều không dễ dàng. Xuất phát từ thực tiễn trên, nghiên cứu sinh lựa chọn chủ đề: “Thiết lập bộ chỉ số xác định mức độ ổn định của hệ thống tài chính Việt Nam” làm đề tài luận án của mình với mong muốn nghiên cứu cơ sở lý luận cũng như kinh nghiệm quốc tế về ổn định tài chính nói chung và các phương thức xác định mức độ ổn định tài chính nói riêng nhằm tăng cường khả năng áp dụng các bộ chỉ số này trên thực tế. Trên cơ sở kết hợp với bối cảnh của Việt Nam hiện nay, nghiên cứu sẽ đưa ra những gợi ý cho việc thiết lập bộ chỉ số này cũng như các kiến nghị đối với đơn vị liên quan tới vấn đề ổn định tài chính.

Tổng quan tình hình nghiên cứu 2. Nghiên cứu quốc tế Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 xảy ra đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến hệ thống tài chính của các quốc gia, đặc biệt là những nước có mức độ hội nhập sâu vào thị trường thế giới. Vấn đề ổn định tài chính trở nên quan trọng và nhận được nhiều sự quan tâm hơn từ các tổ chức cũng như các nhà nghiên cứu trên thế giới. Đã có khá nhiều các nghiên cứu được đưa ra về vấn đề này, trong đó, tập trung vào việc làm rõ khái niệm ổn định tài chính, nguyên nhân gây bất ổn tài chính và đo lường ổn định tài chính.

Về khái niệm ổn định tài chính, có khá nhiều các quan điểm đưa ra về ổn định tài chính, từ các tổ chức quốc tế, ngân hàng trung ương các quốc gia cho đến các nhà nghiên cứu. Dưới góc độ các tổ chức quốc tế, Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) và Ngân hàng thế giới (WB) có đưa ra định nghĩa như sau: “Ổn định tài chính là điều kiện đạt được khi hệ thống tài chính thực hiện đầy đủ các chức năng của nó”. Hệ thống tài chính ổn định còn có thể đạt được khi nó có thể loại bỏ những mất cân bằng tài chính phát sinh trong nội tại hoặc do chịu ảnh hưởng của các cú sốc bất ngờ bên ngoài. Nếu đạt được sự ổn định, hệ thống sẽ hấp thu được các cú sốc luan an 4 chủ yếu qua cơ chế tự điều chỉnh, ngăn ngừa tác động bất lợi của các sự kiện bên ngoài.

Ngân hàng trung ương Hàn Quốc (BOK) cũng định nghĩa ổn định tài chính là khi hệ thống tài chính ổn định. Điều này hàm ý 3 cấu phần hệ thống tài chính – tổ chức tài chính, thị trường tài chính và cơ sở hạ tầng tài chính được ổn định. Ở một khía cạnh khác, Ngân hàng trung ương châu Âu (ECB) lại cho rằng, ổn định tài chính sẽ đạt được khi những rủi ro hệ thống được ngăn chặn. Trong đó, rủi ro hệ thống được mô tả là rủi ro làm tổn hại đến việc cung ứng các sản phẩm dịch vụ tài chính của hệ thống tài chính, từ đó gây ảnh hưởng tiêu cực đến tăng trưởng kinh tế và phúc lợi xã hội.

Một số các nghiên cứu khác như De Bandt and Hartmann (2000), Group of Ten (2001), Hoelscher and Quintyn (2003) và Summer (2003) lại có cách tiếp cận ổn định tài chính tương tự như ECB khi tập trung vào rủi ro hệ thống. Trên góc độ các nhà nghiên cứu độc lập, Houben và cộng sự (2004) định nghĩa ổn định tài chính là khả năng giúp hệ thống kinh tế phân bổ nguồn lực một cách hiệu quả, đánh giá và quản trị rủi ro tài chính và hấp thụ các cú sốc. Issing (2003) và Foot (2003) gợi ý rằng, ổn định tài chính liên quan đến bong bóng thị trường tài chính hoặc sự biến động của các chỉ số thị trường tài chính. Các bong bóng làm ảnh hưởng đến hiệu quả thị trường tài chính, tuy nhiên, nó không là đặc điểm của đổ vỡ tài chính.

Về nguyên nhân gây bất ổn tài chính, những nghiên cứu của Houben và cộng sự (2004), Nier (2009) IMF (2013) đều cố gắng chỉ ra những rủi ro, nguồn gốc bất ổn cho hệ thống tài chính. Houben (2004) nhìn nhận rủi ro cho hệ thống tài chính theo góc độ từ bên trong và bên ngoài. Trong đó, hệ thống tài chính được chia thành 3 bộ phận chính: các tổ chức tài chính, thị trường tài chính và cơ sở hạ tầng của hệ thống. Những rủi ro cho hệ thống tài chính có thể đến từ nội tại của hệ thống, trong quá trình vận hành và liên kết giữa các bộ phận của hệ thống; và có thể đến từ những cú sốc, những thay đổi bên ngoài hệ thống tài chính.

Nier (2009) lại phân biệt rủi ro trên góc độ vĩ mô và vi mô. Trong đó, rủi ro vĩ mô là rủi ro mang tính tổng hợp, rủi ro kinh tế vĩ mô. Rủi ro vi mô phát sinh từ sự thất bại hoặc đổ vỡ của một tổ chức và lan ra hệ thống theo hướng tiêu cực. IMF (2013) luan an 5 tiếp cận rủi ro trên cơ sở mối liên hệ giữa các rủi ro và phân chia thành rủi ro thuận chu kỳ (theo thời gian) và rủi ro chéo giữa các khu vực.