CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG THẨM ĐỊNH TÀI CHÍNH DỰ ÁN TRONG HOẠT ĐỘNG CHO VAY CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Thẩm định tài chính dự án trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại 1.1 Hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại NHTM là doanh nghiệp hoạt động kinh doanh chủ yếu trong lĩnh vực tiền tệ với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi, sử dụng số tiền này để thực hiện cấp tín dụng, cung ứng dịch vụ thanh toán và dịch vụ tài chính khác. Trong điều kiện nền kinh tế phát triển ngày càng hiện đại thì hoạt động của NHTM ngày càng được mở rộng. Tuy nhiên, cấp tín dụng dưới hình thức “cho vay” vẫn là một hoạt động truyền thống không thể thiếu của NHTM. Đây là chức năng kinh tế hàng đầu của các ngân hàng nhằm tài trợ, đáp ứng nhu cầu vốn của các doanh nghiệp, cá nhân và các cơ quan Chính phủ.
Thông qua hoạt động cấp tín dụng, các doanh nghiệp có điều kiện mở rộng sản xuất kinh doanh, nâng cao khả năng cạnh tranh, đứng vững trên thương trường, góp phần thúc đẩy tăng trưởng, phát triển kinh tế. Mặt khác, trên cơ sở các khoản cho vay của NHTM, thị trường sẽ có thêm thông tin về chất lượng tín dụng của từng khách hàng và nhờ đó giúp cho họ có khả năng nhận thêm các khoản tín dụng mới từ những nguồn khác với chi phí thấp hơn. Đối với bản thân mỗi NHTM, cho vay là hoạt động sinh lời lớn nhất thông qua thu lãi cho vay, đồng thời “cho vay” cũng là khoản mục tài sản lớn nhất trong tổng tài sản của các NHTM. 4 Hoạt động cho vay của NHTM đã được đề cập đến trong nhiều công trình nghiên cứu dưới những góc độ khác nhau.
Xuất phát từ mục đích nghiên cứu của đề tài, tác giả tập trung xem xét hoạt động cho vay dưới góc độ thời gian. Theo đó, hoạt động cho vay bao gồm: Cho vay ngắn hạn là những khoản vay có thời hạn cho vay dưới 12 tháng; Cho vay trung hạn là những khoản vay có thời hạn từ 12 tháng đến 60 tháng; Cho vay dài hạn là những khoản vay có thời hạn trên 60 tháng. Để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của nền kinh tế thì các NHTM ngày càng phát triển và đa dạng hoá các hình thức cho vay, tuy nhiên hoạt động cho vay theo dự án đầu tư vẫn luôn giữ vị trí là một trong những nghiệp vụ cốt lõi của NHTM bởi với một nền kinh tế ngày càng phát triển thì nhu cầu đầu tư cho phát triển sản xuất kinh doanh, dịch vụ hay đầu tư phục vụ đời sống ngày càng tăng cao. Ngân hàng cho vay theo dự án đầu tư nhằm cung ứng vốn cho khách hàng để thực hiện các dự án đầu tư phát triển sản xuất kinh doanh, dịch vụ và các dự án phục vụ đời sống.
Đối tượng cho vay theo hình thức này là các dự án đầu tư về thiết bị, máy móc, nhà xưởng, công trình xây dựng cơ bản… nên cho vay theo dự án thường có các đặc điểm cơ bản sau: (1) Mức vốn đầu tư của các dự án này thường rất lớn; (2) Thời hạn cho vay thường kéo dài, nên có nhiều biến động, dễ rủi ro; (3) Lãi suất cho vay thường cao hơn cho vay ngắn hạn. Xuất phát từ hai đặc điểm cơ bản trên, cho vay theo dự án luôn là hoạt động sinh lời cao, mang lại thu nhập ổn định song cũng tiềm ẩn rủi ro cao cho NHTM. Rủi ro này có rất nhiều nguyên nhân, đều có thể gây ra tổn thất, làm giảm thu nhập của ngân hàng; thậm chí, có nhiều khoản tài trợ mà tổn thất có thể đẩy ngân hàng đến phá sản. 5 Vì vậy, các NHTM phải cân nhắc thật kỹ lưỡng, phải ước lượng được khả năng rủi ro và sinh lời khi quyết định cho vay nhằm mục tiêu nâng cao hiệu quả và chất lượng tín dụng, đảm bảo an toàn vốn và một biện pháp rất quan trọng cần phải thực hiện là nâng cao chất lượng thẩm định dự án, đặc biệt là thẩm định tài chính dự án trong hoạt động cho vay của NHTM.2 Thẩm định tài chính dự án trong hoạt động cho vay của ngân hàng thưong mại 1.1 Khái niệm thẩm định tài chính dự án Các dự án đầu tư dù được nghiên cứu, tính toán kỹ lưỡng đến đâu vẫn chỉ là những bản có tính chất dự trù, dự báo, mang dấu ấn chủ quan của nhà phân tích và lập dự án.
Do vậy, không thể lường hết những phát sinh và tránh khỏi những sai sót hoặc lệch lạc trong quá trình triển khai thực hiện dự án. Để khẳng định một cách chắc chắn mức độ hợp lý, hiệu quả và tính khả thi của dự án cũng như quyết định đầu tư thực hiện dự án thì dự án đó nhất quyết phải được xem xét, kiểm tra lại một cách độc lập với quá trình lập dự án hay nói cách khác thì dự án đó cần phải thẩm định. Vì vậy, thẩm định dự án đầu tư là việc tổ chức xem xét, kiểm tra, đánh giá lại một cách khoa học, khách quan và toàn diện mọi nội dung của dự án cũng như các vấn đề có liên quan đến dự án nhằm khẳng định tính hiệu quả, tính khả thi của dự án trước khi quyết định đầu tư. Thẩm định dự án thông thường bao gồm các nội dung chủ yếu: (1) Thẩm định kỹ thuật; (2) Thẩm định kinh tế - xã hội; (3) Thẩm định tài chính.
Trong đó, thẩm định tài chính dự án là một nội dung lớn, có vai trò quan trọng vì xét đến cùng quyết định đầu tư của các doanh nghiệp đều dựa trên hiệu quả về tài chính nhằm thực hiện mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận. Từ những phân tích trên, luận văn cho rằng, thẩm định tài chính dự án là việc tổ chức xem xét, kiểm tra, đánh giá lại một cách khoa học, khách quan 6 và toàn diện khía cạnh tài chính của dự án cũng như các vấn đề có liên quan nhằm khẳng định tính hiệu quả, khả năng sinh lời và tính khả thi của dự án trước khi quyết định đầu tư. Mục đính của thẩm định tài chính dự án trong hoạt động cho vay của NHTM là đưa ra được sự lựa chọn với những quyết định cho vay đúng đắn, tránh đầu tư vào những dự án không có khả năng thu hồi vốn, đồng thời không để mất cơ hội đầu tư vào những dự án khả thi và có hiệu quả.2 Nội dung thẩm định tài chính dự án trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại Thẩm định tài chính dự án được tiến hành thông qua những nội dung chủ yếu như sau: Một là, thẩm định tổng vốn đầu tư và các nguồn tài trợ cũng như các phương thức tài trợ dự án Thẩm định tổng mức đầu tư Dưới góc độ của một dự án, vốn đầu tư là tổng số tiền được chi tiêu để hình thành nên các tài sản cố định và tài sản lưu động cần thiết, các tài sản này sẽ được sử dụng trong việc tạo ra doanh thu, chi phí, thu nhập suốt vòng đời hữu ích của dự án; hay nói cách khác tổng vốn đầu tư là toàn bộ số vốn cần thiết để thiết lập và đưa dự án vào hoạt động. Tổng vốn đầu tư dự án thường bao gồm các yếu tố chính: Vốn đầu tư vào tài sản cố định: bao gồm toàn bộ các chi phí có liên quan đến việc hình thành tài sản cố định tài sản cố định từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư đến giai đoạn đầu tư và giai đoạn kết thúc xây dựng dự án đưa vào sử dụng như chi phí xây dựng, đầu tư mua sắm máy móc thiết bị (kể cả chi phí vận chuyển đến công trình, lưu kho, lưu bãi, chi phí bảo quản bảo dưỡng tại kho bãi, thuế và phí bảo hiểm thiết bị công trình…), chi phí đào tạo và chuyển giao công nghệ (nếu có), chi phí lắp đặt các thiết bị và thử nghiệm, chi phí 7 mua sắm phương tiện vận chuyển cùng các chi phí khác trước vận hành (như chi phí điều tra khảo sát, lập và thẩm định dự án, chi phí khởi công, đền bù giải phóng mặt bằng, tư vấn khảo sát, thiết kế…).
Vốn đầu tư vào tài sản lưu động ban đầu: bao gồm các chi phí để tạo ra các tài sản lưu động ban đầu đảm bảo cho dự án có thể đi vào hoạt động theo các điều kiện kinh tế - kỹ thuật như đã dự tính, bao gồm tài sản lưu động sản xuất (gồm những tài sản dự trữ cho quá trình sản xuất như nguyên, nhiên, vật liệu, công cụ dụng cụ và tài sản trong quá trình sản xuất) và tài sản lưu động lưu thông (gồm tài sản dự trữ cho quá trình lưu thông là thành phẩm hàng hoá dự trữ trong kho hay đang gửi bán và tài sản trong quá trình lưu thông như vốn bằng tiền và các khoản phải thu…). Vốn dự phòng: chi phí dự phòng cho các khoản chi phí phát sinh không dự kiến trước được. Thẩm định tổng vốn đầu tư là rất cần thiết nhằm tránh việc khi thực hiện vốn đầu tư tăng lên hoặc giảm đi quá nhiều so với dự kiến ban đầu dẫn tới việc không cân đối được nguồn vốn làm ảnh hưởng đến hiệu quả và khả năng trả nợ của dự án. Thẩm định các nguồn tài trợ cũng như phương thức tài trợ dự án Trên cơ sở xác định nhu cầu tổng vốn đầu tư, NHTM phải tiến hành thẩm định phương thức tài trợ cho dự án - vì phương thức tài trợ sẽ chi phối việc xác định dòng tiền phù hợp cũng như lựa chọn lãi suất chiết khấu hợp lý để xác định các chỉ tiêu tài chính dư án.
Có 3 phương thức tài trợ cho dự án: Tài trợ bằng vốn tự có và coi như tự có; Tài trợ bằng nợ; Tài trợ dự án theo phương thức kết hợp: đây là phương thức tài trợ phổ biến của các dự án vay vốn tại NHTM vì NHTM thường bao giờ cũng quy định tỷ lệ tối thiểu của vốn tự có khi tham gia vào dự án. 8 NHTM tiến hành rà soát lại từng nguồn vốn tham gia vào dự án, đánh giá khả năng tham gia của các nguồn vốn huy động (thể hiện ở tính pháp lý và cơ sở thực tế của các nguồn vốn huy động) và chi phí của từng loại vốn nhằm cân đối giữa nhu cầu vốn đầu tư và khả năng tham gia tài trợ của các nguồn vốn dự kiến để đánh giá tính khả thi của các nguồn vốn thực hiện dự án.