ĐẶT VẤN ĐỀ Theo Tổ chức Y tế thế giới World Health Organization (WHO) bệnh tai biến mạch máu não (hay còn gọi đột quỵ) là nguyên nhân thứ hai gây tử vong cho những người trên 60 tuổi và là nguyên nhân đứng hàng thứ năm ở những người từ 15-59 tuổi. Bệnh tai biến mạch máu não (TBMMN) cũng là nguyên nhân chính gây ra tàn tật lâu dài (1). Hiệp hội tim mạch Hoa Kỳ hàng năm có hơn 795.000 người trong đó khoảng 610.000 người bị bệnh tai biến mạch máu não lần đầu và 185.000 người bị tái phát. Trung bình cứ 40 giây lại có một người ở Hoa Kỳ bị bệnh tai biến mạch máu não, và cứ 4 phút lại có người chết vì bệnh tai biến mạch máu não.
Tổng chi phí chung ở Hoa Kỳ cho bệnh tai biến mạch máu não lên đến gần 46 tỷ đô la từ năm 2014 đến 2015 (2,3). Tại Việt Nam có hơn 200.000 ca bệnh TBMMN mắc mới dẫn đến 11.000 người tử vong. Hơn 20 năm qua tỷ suất bệnh TBMMN ở Việt Nam tăng đáng kể từ 213,58/100.000 người/ năm (1990) lên đến 254,78/100. Theo thống kê của Trung tâm đột quỵ bệnh viện nhân dân 115 nếu như năm 2016 có 10.351 người bệnh thì đến năm 2017 tăng lên 11.244 người bệnh và năm 2018 tăng lên 11.787 người bệnh (5).
Bệnh tai biến mạch máu não có thể gây tử vong nhanh chóng hoặc để lại nhiều di chứng nặng nề về sức khoẻ thể chất, chức năng xã hội, tâm lý, nhận thức và đặc biệt là di chứng về vận động dẫn đến giảm chức năng và tàn tật nhiều nhất từ đó ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống cũng như các chức năng độc lập trong sinh hoạt hàng ngày (6). Một vấn đề quan trọng hiện nay cần quan tâm đó là chất lượng cuộc sống (CLCS) của những người bệnh TBMMN, sau khi ra viện họ không thể làm được nghề cũ của mình thậm chí không thể thực hiện được các chức năng tự chăm sóc sinh hoạt hàng ngày và trở thành gánh nặng cho gia đình và xã hội. Chất lượng cuộc sống người bệnh TBMMN bao gồm 4 vấn đề lớn: Sức khoẻ về thể chất, sức khoẻ về chức năng, phương diện tâm lý, gia đình và xã hội (6,7). Nghiên cứu về CLCS sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn bức tranh toàn diện về sự phục hồi của người bệnh và các 2 yếu tố ảnh hưởng đến CLCS sẽ giúp đưa ra được các chiến lược để nâng cao CLCS của người bệnh TBMMN (6–8).
Hiện nay CLCS đang giành được sự quan tâm rất lớn của các nhà khoa học trên toàn thế giới. Đồng thời có nhiều thang đo được xây dựng để đo lường CLCS con người cũng như người bệnh TBMMN. Tuy nhiên thang đo Stroke Specific Quality Of Life (SS-QOL) lấy người bệnh làm trung tâm với mục đích đánh giá CLCS liên quan đến sức khoẻ riêng biệt cho người bệnh TBMMN, SS-QOL xác định được các khía cạnh khác nhau của CLCS, vì thế được các nhà nghiên cứu tin tưởng và sử dụng nhiều nhất. Tính hợp lệ và độ tin cậy đã được kiểm nghiệm nhiều quốc gia trên thế giới như Đan mạch, Na uy, Mexico, Đức (9–13).
Bệnh viện Phục hồi chức năng Tây Ninh là bệnh viện chuyên về phục hồi các di chứng của các bệnh lý cột sống, bệnh tuỷ sống, bệnh TBMMN, sau phẫu thuật….Tuy nhiên bệnh viện điều trị phục hồi chức năng chủ yếu phục hồi các di chứng về vận động mà chưa quan tâm đến rối loạn chức năng khác. Do vậy người bệnh sau khi ra viện có thể đi lại được nhưng không cải thiện được khả năng sinh hoạt độc lập CLCS kém. Xuất phát từ những mối quan tâm thiết thực trên, câu hỏi được đặt ra là chất lượng cuộc sống người bệnh sau bệnh tai biến mạch máu não điều trị ngoại trú tại Bệnh viện Phục hồi chức năng Tây Ninh như thế nào? Những yếu tố ảnh hưởng chất lượng cuộc sống người bệnh sau bệnh tai biến mạch máu não? Để trả lời những câu hỏi trên chúng tôi tiến hành đề tài “ Chất lượng cuộc sống người bệnh sau bệnh tai biến mạch máu não điều trị ngoại trú tại Bệnh viện Phục hồi chức năng Tây Ninh năm 2022 và một số yếu tố ảnh hưởng”. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1.
Mô tả chất lượng cuộc sống người bệnh sau bệnh tai biến mạch máu não điều trị ngoại trú tại Bệnh viện Phục hồi chức năng Tây Ninh năm 2022. Phân tích một số yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống người bệnh sau bệnh tai biến mạch máu não điều trị ngoại trú tại Bệnh viện Phục hồi chức năng Tây Ninh năm 2022. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm về bệnh tai biến mạch máu não 1.
Định nghĩa bệnh tai biến mạch máu não Theo tổ chức y tế thế giới, bệnh tai biến mạch máu não là tình trạng bệnh lý não biểu hiện thiếu sót chức năng thần kinh xảy ra đột ngột với các triệu chứng thần kinh khu trú hơn là lan toả, tồn tại hơn 24 giờ, loại trừ nguyên nhân chấn thương sọ não. Phân loại: Theo quyết định số 5331/QĐ – BYT ngày 23/12/2020 của Bộ Y tế thì bệnh TBMMN bao gồm hai loại chính (15): Nhồi máu não: Là hậu quả của các nguyên nhân gây giảm hoặc tắc nghẽn dòng máu ( huyết khối ngoại sọ hoặc nội sọ gây lấp mạch). Thiếu máu cục bộ và tổn thương tế bào thần kinh không hồi phục khi lưu lượng máu não dưới 18 ml/100g mô não/phút, tế bào chết nhanh chóng khi lưu lượng máu dưới 10ml/100g mô não/phút (14,15). Xuất huyết não: Tăng huyết áp, bệnh amyloidosis não, các bệnh rối loạn đông máu, điều trị thuốc chống đông máu, dị dạng động tĩnh mạch, phình động mạch, viêm mạch, khối tân sinh trong sọ (6,7).
Xuất huyết não được chia làm 2 loại là xuất huyết não nguyên phát và xuất huyết não thứ phát: Xuất huyết não nguyên phát điển hình là do căn nguyên bệnh lý mạch máu nhỏ. Xuất huyết não thứ phát là do các căn nguyên dị dạng mạch máu ( phình mạch, dị dạng mạch máu thể hang…), chuyển dạng chảy máu sau nhồi máu, bệnh lý đông máu, các khối u…. Các yếu tố nguy cơ gây bệnh tai biến mạch máu não Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (14) có trên hai mươi yếu tố nguy cơ gây ra bệnh TBMMN. Các yếu tố nguy cơ của bệnh TBMMN được chia hai nhóm, nhóm không cải biến được và nhóm có thể cải biến được (16): * Các yếu tố nguy cơ chính có thể cải biến được: Sự giảm của tỷ lệ tử vong và tỷ lệ tàn tật do bệnh TBMMN chủ yếu là xác định và kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ có thể cải biến được (15–17).
Tăng huyết áp: Là yếu tố nguy cơ thường gặp vì chiếm tỷ lệ cao trong cộng đồng và là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất của bệnh TBMMN. Cả tăng huyết áp tâm thu và tăng huyết áp tâm trương đều là những yếu tố nguy cơ chính nguy hiểm và độc lập đối với bệnh TBMMN Các bệnh tim: Các bệnh tim gây tắc mạch não như hẹp hai lá và rối loạn nhịp tim đặc biệt là rung nhĩ, bệnh cơ tim giãn, nhồi máu cơ tim gần đây, huyết khối trong tim, van tim cơ học…là các yếu tố nguy cơ quan trọng của nhồi máu não ở các nước đang phát triển. Đái tháo đường: Tỷ lệ mới mắc của nhồi máu não trên bệnh nhân đái tháo đường tăng theo tuổi, đái tháo đường kết hợp với tăng huyết áp là nguyên nhân chính gây nhồi máu não. Rối loạn lipid máu: Cholesterol máu tăng là yếu tố độc lập làm tăng tỷ lệ TBMMN nhất là thể nhồi máu não cũng như bệnh mạch vành.
Hẹp tắc động mạch cảnh: Tổn thương hẹp động mạch cảnh không triệu chứng là một yếu tố nguy cơ đối với bệnh TBMMN, nguy cơ tai biến mạch máu não tăng lên theo mức độ hẹp của động mạch cảnh. Trong trường hợp hẹp động mạch cảnh trên 75% sẽ làm tăng nguy cơ thiếu máu thoáng qua hoặc bệnh TBMMN nói chung lên 10%. 6 Cơn thiếu máu cục bộ thoáng qua: Cơn thiếu máu cục bộ thoáng qua là một yếu tố nguy cơ quan trọng của bệnh TBMMN làm tăng tần suất xuất hiện bệnh TBMMN hàng năm là 1-15%. Hút thuốc lá: gây ảnh hưởng khác nhau tới các thể khác nhau của bệnh TBMMN.
Hút thuốc gây tăng nguy cơ chảy máu dưới nhện từ 2,2 đến 2,9 lần, làm tăng nguy cơ nhồi máu não lên 1,9 lần. * Các yếu tố nguy cơ không gây cải biến được (15,16) Tuổi: Yếu tố tác động mạnh nhất tới bệnh TBMMN là tuổi càng cao thì nguy cơ mắc bệnh càng cao và chủ yếu xảy ra ở người trên 65 tuổi. Giới: Nam giới tỉ lệ mắc bệnh TBMMN nhiều hơn nữ giới từ 1,5 đến 2 lần. Yếu tố di truyền: Tính di truyền của bệnh TBMMN không được nhấn mạnh nhưng một số nghiên cứu lại thấy rằng tiền sử gia đình bị bệnh TBMMN làm tăng nguy cơ mắc bệnh.
Chẩn đoán (15) Dựa vào khai thác tiền sử và hỏi bệnh: cần khai thác các yếu tố nguy cơ xơ vữa động mạch và bệnh lý tim mạch như: Cao huyết áp, đái tháo đường…, cần nghĩ tới bệnh TBMMN khi bệnh nhân có dấu hiệu thần kinh ( khu trú hoặc lan toả) hoặc rối loạn ý thức đột ngột. Căn cứ dựa theo khám lâm sàng: Dựa theo tiêu chuẩn chẩn đoán của Tổ chức Y tế Thế giới, xác định các triệu chứng và dấu hiệu bệnh TBMMN. Căn cứ vào kết quả cận lâm sàng: Kết quả của chụp cắt lớp vi tính sọ não, chụp cộng hưởng từ não, siêu âm, xét nghiệm… 7 1. Hậu quả của bệnh Tai biến mạch máu não Bệnh TBMMN là một bệnh lý nặng nề diễn biến hết sức phức tạp.
Ngoài việc gây nên tỷ lệ tử vong cao nếu sống sót cũng để lại nhiều di chứng, khiếm khuyết, làm giảm chức năng và tàn tật ảnh hưởng lớn cho xã hội, gia đình và chính bản thân người bệnh (8). Bệnh TBMMN thuộc loại đa tàn tật vì ngoài giảm khả năng vận động, bệnh nhân còn có nhiều di chứng khác kèm theo như rối loạn về giao tiếp ngôn ngữ (nói ngọng, nói khó, miệng méo), rối loạn về thị giác ( nhìn đôi, bán manh), cảm giác (tê bì hoặc mất cảm giác nửa người hoặc toàn thân), nhận thức (không nhận biết không gian, thời gian hay bản thân mình), rối loạn cơ trơn (tiểu tiện, đại tiện không tự chủ).