CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGÂN HÀNG VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CƠ CHẾ QUẢN LÝ VỐN TẬP TRUNG TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1: TỔNG QUAN VỀ NGÂN HÀNG: 1.1: Sự ra đời các định chế tài chính: Kinh tế, xã hội phát triển và cuộc cách mạng công nghệ bùng nổ đã làm thay đổi môi trường kinh doanh tài chính sâu sắc và mạnh mẽ. Đầu thế kỷ XX, các dịch vụ tài chính chủ yếu do các ngân hàng và các công ty tài chính cung cấp, nhưng kể từ sau thế chiến thứ 2, hàng loạt các tổ chức tài chính đặc thù đã ra đời nhằm đáp ứng các nhu cầu ngày càng đa dạng và phong phú của nền kinh tế. Các tổ chức tài chính đặc thù bao gồm: công ty tài chính, ngân hàng đầu tư, công ty cho thuê tài chính, công ty chứng khoán, quỹ tương hỗ…. Trên phương diện bản chất, ngân hàng nói riêng và các định chế tài chính nói chung đều là các doanh nghiệp kinh doanh các dịch vụ tài chính, do đó, đặc điểm cơ bản của các định chế tài chính là tài sản của chúng chủ yếu ở dạng tài sản tài chính và chúng đều thực hiện chức năng trung gian tài chính.
Trong những năm của thế kỷ XX, cùng với sự phát triển kinh tế và công nghệ, hoạt động ngân hàng đã có những bước phát triển rất nhanh. Đầu tiên đó là sự đa dạng về các loại hình ngân hàng và các loại dịch vụ ngân hàng. Từ các ngân hàng tư nhân dẫn đến sự hình thành của các ngân hàng nhà nước, ngân hàng liên doanh, ngân hàng nước ngoài hay tập đoàn ngân hàng. Dịch vụ ngân hàng mới ngày càng phát triển đa dạng từ chỗ chỉ cho vay ngắn hạn là chủ yếu đã mở rộng cho vay trung và dài hạn, tài trợ dự án, cho vay đầu tư vào bất động sản, mở rộng cho vay tiêu dùng, kinh doanh chứng khoán và cho thuê tài chính.
Các hình thức huy động tiền gửi truyền thống đã được mở rộng như phát hành kỳ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ tiền gửi, đồng thời các ngân hàng thương mại cũng đi vay để tăng nguồn vốn nhắm đảm bảo khả năng thanh khoản như đi vay NHTW, vay các ngân hàng khác, đặc biệt là thị trường qua đêm phát triển. Công nghệ phát triển làm thay đổi sâu sắc hoạt động của ngân hàng, thanh toán điện từ chiếm vai trò chủ yếu, đẩy nhanh tốc độ, thuận tiện và an toàn trong Đặng Văn Quang Ngân hàng thương mại H – K14 4 hoạt động thanh toán. Các loại thẻ ngân hàng được sử dụng thay thế tiền giấy, dịch vụ ngân hàng 24/24 giờ phát triển vượt bậc, các dịch vụ tiện ích khác thân thiện và gần gũi với người sử dụng dịch vụ ngân hàng được sáng tạo và mở rộng như Homebanking, Mobilebanking, e-banking… Quá trình phát triển không những làm gia tăng số lượng các ngân hàng mà còn tăng quy mô các ngân hàng. Các tập đoàn ngân hàng với số vốn tự có lên đến hàng chục tỷ USD, tổng tài sản lên đến hàng tram tỷ USD đủ khả năng tài trợ cả 1 ngành công nghiệp không những trong phạm vi 1 quốc gia mà là trên phạm vi toàn cầu.
Thương mại và các giao lưu quốc tế phát triển mạnh mẽ là tiền đề để hoạt động của các ngân hàng quốc tế phát triển. Hoạt động ngày nay không còn bị giới hạn trong phạm vi quốc gia mà là xuyên quốc gia, làm lu mờ ranh giới giữa nghiệp vụ ngân hàng đối nội và nghiệp vụ quốc tế.2: Khái niệm Ngân hàng: Dưới áp lực cạnh tranh và đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế ngày nay, ngân hàng và các định chế tài chính khác đã đang mở rộng các dịch vụ kinh doanh của mình. Bên cạch chức năng truyền thống là trung gian tài chính có chức năng chuyển hóa vốn từ người tiết kiệm sang người đi vay và thực hiện thanh toán hàng hóa dịch vụ, Ngân hàng ngày nay đang phát triển mạnh mẽ dịch vụ của mình như cung cấp dịch vụ bảo hiểm, thành lập các công ty chứng khoán trực thuộc, công ty mua bán nợ và quản lý tài sản, công ty cho thuê tài chính. Ngược lại, các tổ chức phi ngân hàng cũng đang từng bước thực hiện kinh doanh các nghiệp vụ Ngân hàng.
Chính vì vậy việc đưa ra được khái niệm Ngân hàng để phân biệt với các định chế tài chính khác là khá khó khăn, sau đây là trích dẫn một số quan điểm và định nghĩa được đưa ra bởi các tổ chức, cơ quan uy tín và từ các nhà nghiên cứu nổi tiếng. Fitch trong từ điển danh mục các khái niệm trong hoạt động ngân hàng: “Ngân hàng là một tổ chức, thường là một doanh nghiệp đồng ý nhận các khoản tiền gửi, cung cấp các khoản vay, thanh toán séc và thực hiện một số dịch vụ liên quan phục vụ cho xã hội”.Rose: “Ngân hàng là một loại hình tổ chức tín dụng cung cấp một Đặng Văn Quang Ngân hàng thương mại H – K14 5 danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất, đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế” Theo Luật các tổ chức tín dụng 2010 của Việt Nam: “Ngân hàng là loại hình Tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả hoạt động ngân hàng theo quy định này. Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hnganf bao gồm NHTM, Ngân hàng chính sách và Ngân hàng hợp tác xã. Hoạt động ngân hàng là việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc một số cá nghiệp vụ bao gồm: nhận tiền gửi, cấp tín dụng và cung cấp dịch vụ thanh toán qua tài khoản” 1.3: Chức năng của Ngân hàng thương mại: Trung gian tín dụng: NHTM là cầu nối giữa người dư thừa vốn và người cần vốn, chuyển hóa tiết kiệm thành đầu tư.
Thông qua việc huy động các khoản tiền vốn tiền tệ tạm thời nhàn rỗi, NHTM hình thành nên quỹ cho vay để cung cấp tín dụng cho nền kinh tế. Với chức năng này, NHTM vừa đóng vai trò là người đi vay, vừa đóng vai trò là người đi vay. Với các khoản vốn huy động, thì ngân hàng đóng vai trò là người đi vay, là con nợ, ngược lại, với các khoản tín dụng, thì ngân hàng đóng vai trò là người cho vay, là chủ nợ. Với chức năng trung gian tín dụng, NHTM đã góp phần tạo ra lợi ích cho tất cả các bên tham gia, bao gồm người gửi tiền, ngân hàng và người đi vay, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế.
Trung gian tín dụng được xem là chức năng quan trọng nhất của NHTM vì nó phản ánh bản chất của NHTM là đi vay để cho vay , nó quyết định sự tồn tại và phát triển không ngừng của ngân hàng, đồng thời là cơ sở để thực hiện các chức năng khác. Trung gian thanh toán: NHTM làm trung gian thanh toán khi nó thực hiện thanh toán theo yêu cầu của khách hàng dựa trên cơ sở thực hiện chức năng tín dụng. Ngân hàng thực hiện chức năng thanh toán trên cơ sở thực hiện chức năng trung gian tín dụng. Bởi vì thông qua việc nhận tiền gửi, ngân hàng đã mở cho khách hàng tài khoản tiền gửi để theo Đặng Văn Quang Ngân hàng thương mại H – K14 6 dõi các khoản thu chi phát sinh.
Đó chính là tiền đề để khách hàng thực hiện thanh toán qua ngân hàng, đặt ngân hàng vào vị trí làm trung gian thanh toán. Hơn nữa, việc thanh toán trực tiếp bằng tiền mặt giữa các chủ thể kinh tế có nhiều hạn chế như rủi rot trong vận chuyển tiền, chi phí thanh toán lớn, đặc biệt là những khách hàng ở xa nhau, điều này đã tạo nên nhu cầu khách hàng thực hiện thanh toán qua ngân hàng. Tạo tiền: Sự kết hợp giữa chức năng trung gian tín dụng và chức năng trung gian thanh toán là cơ sở để NHTM thực hiện chức năng tạo tiền gửi thanh toán. Thông qua chức năng làm trung gian tín dụng, ngân hàng sử dụng số vốn huy động được để cho vay, số tiền cho vay ra lại được khách hàng sử dụng để mua hàng hóa, thanh toán dịch vụ trong khi số dư trên tài khoản tiền gửi thanh toán của khách hàng vẫn được coi là 1 bộ phận của tiền giao dịch.
Khi ngân hàng chỉ thực hiện chức năng nhận tiền gửi mà chưa cho vay, ngân hàng nới bắt đầu tạo tiền, đó là một phát minh lớn trong hoạt động ngân hàng. Với chức năng này, hệ thống ngân hàng thương mại đã làm tăng phương tiện thanh toán trong nền kinh tế, đáp ứng nhu cầu thanh toán, chi trả của xã hội, và tiền hay tiền giao dịch không chỉ là tiền giấy do NHTW phát hành là còn bao gồm cả bộ phận quan trọng là lượng tiền ghi sổ do các NHTM tạo ra.4: Rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng: Kinh doanh ngân hàng là loại hình kinh doanh đặc thù, do đó những rủi ro đối với hoạt động ngân hàng cũng mang tính đặc thù. Rủi ro lãi suất: Rủi ro lãi suất là một loại rủi ro thị trường, nó phát sinh đối với ngân hàng khi kỳ hạn đến hạn của tài sản có không cân xứng với kỳ hạn đến hạn của tài sản nợ. Nếu ngân hàng duy trì cơ cấu tài sản có và tài sản nợ với những kỳ hạn không cân xứng thì phải chịu những rủi ro về lãi suất trong việc tái tài trợ tài sản có cà tái tài trợ tài sản nợ; hoặc rủi ro về lãi suất do giá trị của tài sản thay đổi khi lãi suất thị trường biến động.
Đặng Văn Quang Ngân hàng thương mại H – K14 7 Rủi ro ngoại hối Rủi ro tỷ giá là một loại rủi ro thị trường, nó là khả năng xảy ra các tác động bất lợi đến hoạt động kinh doanh của Ngân hàng, làm giảm thu nhập dự tính do những biến động về tỷ giá hối đoái cũng như lãi suất ngoại tệ. Cụ thể, ngân hàng gặp rủi ro tỷ giá khi tồn tại sự bất cân xứng về giá trị tài sản có và tài sản nợ đối với từng loại ngoại tệ. Tuy nhiên, ngay cả khi khối lượng tài sản có và tài sản nợ theo từng loại ngoại tệ có sự cân xứng thì ngân hàng vẫn phải chịu sự đe dọa từ rủi ro lãi suất ngoại tệ xuất phát từ sự bất cân xứng trong kỳ hạn của tài sản có và tài sản nợ.