Luận Văn Thạc Sĩ: Vận Dụng Sách Lược Hồ Chí Minh Trong Ngoại Giao Việt Nam Những Năm Đầu Thế Kỷ 21

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu quan hệ quốc tế vận dụng sách lược dĩ bất biến ứng vạn biến của hồ chủ tịch trong ngoại giao việt, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nguyen Thi Mai Hien
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngoại Giao
• Đề tài: Vận Dụng Sách Lược Hồ Chí Minh Trong Ngoại Giao Việt Nam Đầu Thế Kỷ 21
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG CƠ SỞ CỦA SÁCH LƯỢC “DĨ BẤT BIẾN ỨNG VẠN BIẾN” TRONG QUAN HỆ QUỐC TẾ
• 1.1. Nhận thức chung về sách lược “dĩ bất biến ứng vạn biến”
• 1.1.1. Khái niệm “dĩ bất biến ứng vạn biến” trong tư tưởng phương Đông
• 1.1.2. Khái niệm “dĩ bất biến ứng vạn biến” trong tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh
• 1.1.3. Quá trình vận dụng sách lược “dĩ bất biến ứng vạn biến” trong lịch sử đối ngoại Việt Nam
• 1.1.3.1. Thời kỳ kháng chiến chống Pháp
• 1.1.3.2. Thời kỳ kháng chiến chống Mỹ
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH VẬN DỤNG SÁCH LƯỢC “DĨ BẤT BIẾN ỨNG VẠN BIẾN” TRONG NGOẠI GIAO VIỆT NAM NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI
• 2.1. Quá trình vận dụng sách lược “dĩ bất biến ứng vạn biến” trong Ngoại giao Việt Nam thời kỳ đổi mới và hội nhập (1986 - 2001)
• 2.2. Quá trình vận dụng sách lược “dĩ bất biến ứng vạn biến” trong những năm đầu thế kỷ XXI (2001 - nay)
• 2.2.1. Tình hình thế giới và khu vực
• 2.2.2. Đường lối đối ngoại của Đảng
• 2.2.3. Quá trình vận dụng sách lược “dĩ bất biến ứng vạn biến” trong hoạt động ngoại giao Việt Nam (từ năm 2001 - nay)
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Nhận thức chung về sách lược Dĩ bất biến ứng vạn biến

Sách lược ‘Dĩ bất biến ứng vạn biến’ là một trong những nguyên tắc quan trọng trong tư tưởng ngoại giao của Hồ Chí Minh. Khái niệm này xuất phát từ triết lý phương Đông, nhấn mạnh mối quan hệ giữa cái bất biến và cái vạn biến. Trong bối cảnh ngoại giao Việt Nam, việc áp dụng nguyên tắc này giúp xác định được những giá trị cốt lõi không thay đổi, từ đó có thể linh hoạt ứng phó với những biến động của tình hình quốc tế. Hồ Chí Minh đã khẳng định rằng, trong hoạt động ngoại giao, nguyên tắc phải vững chắc, nhưng sách lược cần phải linh hoạt. Điều này thể hiện rõ trong các giai đoạn lịch sử khác nhau của ngoại giao Việt Nam, từ kháng chiến chống Pháp đến thời kỳ đổi mới. Sự kết hợp giữa tính kiên định và sự linh hoạt trong sách lược đã giúp Việt Nam vượt qua nhiều thử thách, bảo vệ được lợi ích quốc gia và dân tộc.

1.1 Khái niệm Dĩ bất biến ứng vạn biến trong tư tưởng phương Đông

Khái niệm ‘Dĩ bất biến ứng vạn biến’ trong tư tưởng phương Đông thể hiện mối quan hệ biện chứng giữa cái bất biến và cái vạn biến. Theo triết lý này, cái bất biến là những quy luật, nguyên tắc tồn tại lâu dài, trong khi cái vạn biến là những hiện tượng, sự kiện luôn thay đổi. Việc nắm bắt được cái bất biến giúp con người có thể ứng phó hiệu quả với những biến động xung quanh. Hồ Chí Minh đã vận dụng triết lý này để chỉ đạo công tác ngoại giao, nhấn mạnh rằng cần phải giữ vững lập trường trong khi vẫn linh hoạt trong sách lược. Điều này không chỉ giúp Việt Nam bảo vệ được chủ quyền và lợi ích quốc gia mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng mối quan hệ với các quốc gia khác trong bối cảnh quốc tế phức tạp.

1.2 Khái niệm Dĩ bất biến ứng vạn biến trong tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh

Trong tư tưởng ngoại giao của Hồ Chí Minh, ‘Dĩ bất biến ứng vạn biến’ không chỉ là một phương pháp mà còn là một nguyên tắc chỉ đạo quan trọng. Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh rằng, trong mọi tình huống, cần phải xác định rõ mục tiêu và giữ vững nguyên tắc, đồng thời linh hoạt trong cách thức thực hiện. Điều này thể hiện rõ trong các chiến lược ngoại giao của Việt Nam trong suốt quá trình đấu tranh giành độc lập và xây dựng đất nước. Sự linh hoạt trong sách lược đã giúp Việt Nam tận dụng được những cơ hội, đồng thời ứng phó hiệu quả với những thách thức từ bên ngoài. Nguyên tắc này đã trở thành kim chỉ nam cho các nhà lãnh đạo trong việc hoạch định chính sách đối ngoại, đảm bảo lợi ích quốc gia được bảo vệ và phát triển.

II. Quá trình vận dụng sách lược Dĩ bất biến ứng vạn biến trong ngoại giao Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI

Trong những năm đầu thế kỷ XXI, Việt Nam đã tiếp tục vận dụng sách lược ‘Dĩ bất biến ứng vạn biến’ trong bối cảnh quốc tế có nhiều biến động. Tình hình chính trị, kinh tế thế giới đã có những thay đổi sâu sắc, đòi hỏi Việt Nam phải có những điều chỉnh phù hợp trong chính sách đối ngoại. Việc tham gia vào các tổ chức quốc tế, như ASEAN và WTO, đã giúp Việt Nam nâng cao vị thế và tạo ra nhiều cơ hội hợp tác. Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội, Việt Nam cũng phải đối mặt với nhiều thách thức, như sự cạnh tranh giữa các cường quốc và những vấn đề an ninh khu vực. Sự linh hoạt trong sách lược đã giúp Việt Nam duy trì được sự ổn định và phát triển trong bối cảnh đầy biến động này.

2.1 Tình hình thế giới và khu vực

Tình hình thế giới và khu vực trong những năm đầu thế kỷ XXI đã có nhiều biến động lớn. Sự trỗi dậy của các cường quốc mới, cùng với những xung đột địa chính trị, đã tạo ra một môi trường quốc tế phức tạp. Việt Nam đã nhận thức rõ ràng về những thách thức này và vận dụng sách lược ‘Dĩ bất biến ứng vạn biến’ để điều chỉnh chính sách đối ngoại. Việc duy trì nguyên tắc độc lập, tự chủ trong quan hệ quốc tế, đồng thời linh hoạt trong cách thức hợp tác đã giúp Việt Nam tạo dựng được mối quan hệ tốt đẹp với nhiều quốc gia, từ đó nâng cao vị thế trên trường quốc tế.

2.2 Đường lối đối ngoại của Đảng

Đường lối đối ngoại của Đảng trong giai đoạn này đã thể hiện rõ nét sự vận dụng sách lược ‘Dĩ bất biến ứng vạn biến’. Đảng đã xác định rõ mục tiêu chiến lược là bảo vệ chủ quyền, lợi ích quốc gia, đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế. Sự linh hoạt trong sách lược đã giúp Việt Nam tham gia tích cực vào các diễn đàn quốc tế, từ đó nâng cao khả năng xử lý các vấn đề quốc tế. Đường lối này không chỉ giúp Việt Nam duy trì được sự ổn định trong nước mà còn tạo ra nhiều cơ hội phát triển kinh tế, xã hội trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh quốc tế biến động sâu sắc từ cuối thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI, ngoại giao Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển quan trọng, góp phần nâng cao vị thế quốc tế và bảo vệ lợi ích quốc gia. Việt Nam chính thức trở thành ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp quốc nhiệm kỳ 2008-2009 với số phiếu ủng hộ gần như tuyệt đối (183/190), minh chứng cho sự tín nhiệm của cộng đồng quốc tế. Luận văn tập trung nghiên cứu vận dụng sách lược “Dĩ bất biến, ứng vạn biến” của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong ngoại giao Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI, nhằm làm rõ tính chất, đặc điểm và hiệu quả của sách lược này trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.

Mục tiêu nghiên cứu gồm: (1) phân tích bản chất và đặc tính căn bản của sách lược “Dĩ bất biến, ứng vạn biến” qua lịch sử ngoại giao Việt Nam; (2) đánh giá sự kế thừa và phát triển sách lược trong thời kỳ đổi mới và hội nhập (1986-2001 và từ 2001 đến nay); (3) rút ra bài học kinh nghiệm và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả vận dụng trong giai đoạn tiếp theo. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hoạt động ngoại giao Việt Nam từ thời kỳ kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ đến những năm đầu thế kỷ XXI, đặc biệt trong giai đoạn đổi mới và hội nhập quốc tế.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho công tác hoạch định chính sách đối ngoại, góp phần nâng cao năng lực ứng phó linh hoạt với các biến động quốc tế, đồng thời bảo vệ vững chắc chủ quyền và lợi ích quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh khu vực ngày càng gay gắt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai khung lý thuyết chính: triết học phương Đông và phép biện chứng duy vật Mác-xít. Triết lý “Dĩ bất biến, ứng vạn biến” xuất phát từ nhận thức mối quan hệ biện chứng giữa cái bất biến (bản thể, nguyên tắc cốt lõi) và cái vạn biến (hiện tượng, sự biến đổi đa dạng). Theo triết học phương Đông, sự vận động không ngừng của thế giới đòi hỏi phải lấy cái bất biến làm trục để ứng phó linh hoạt với các biến đổi. Phép biện chứng duy vật Mác-xít bổ sung quan điểm về mâu thuẫn, vận động và phát triển, nhấn mạnh sự kết hợp giữa nguyên tắc kiên định và sách lược linh hoạt trong thực tiễn cách mạng.

Ba khái niệm chính được làm rõ gồm: (1) cái bất biến – chủ quyền quốc gia, lợi ích dân tộc; (2) cái vạn biến – tình hình quốc tế, đối tác, hoàn cảnh cụ thể; (3) sự vận dụng linh hoạt – mềm dẻo, sáng tạo trong sách lược ngoại giao. Ngoài ra, luận văn còn khai thác các mô hình phân tích quan hệ quốc tế và chính sách đối ngoại đa phương hóa, đa dạng hóa nhằm làm rõ bối cảnh vận dụng sách lược.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận duy vật lịch sử kết hợp với các học thuyết quan hệ quốc tế để phân tích sự vận dụng sách lược trong ngoại giao Việt Nam. Phương pháp cụ thể gồm tổng hợp, phân tích và so sánh các tài liệu lịch sử, văn bản pháp luật, báo cáo chính thức và các công trình nghiên cứu liên quan.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm các văn bản lịch sử, tài liệu ngoại giao, nghị quyết Đảng, các hiệp định quốc tế, cùng số liệu thống kê về hoạt động ngoại giao và các sự kiện quốc tế từ năm 1945 đến đầu thế kỷ XXI. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các giai đoạn ngoại giao quan trọng của Việt Nam trong khoảng thời gian từ 1945 đến 2001, với trọng tâm vào hai giai đoạn đổi mới và hội nhập (1986-2001) và những năm đầu thế kỷ XXI.

Phân tích dữ liệu được thực hiện theo timeline nghiên cứu gồm: (1) thời kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ; (2) thời kỳ đổi mới và hội nhập (1986-2001); (3) giai đoạn từ 2001 đến nay. Việc so sánh các giai đoạn giúp làm rõ sự phát triển và hiệu quả vận dụng sách lược trong từng bối cảnh cụ thể.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Sách lược “Dĩ bất biến, ứng vạn biến” là nền tảng tư tưởng xuyên suốt trong ngoại giao Việt Nam: Qua các giai đoạn lịch sử, sách lược này được vận dụng linh hoạt để giữ vững chủ quyền và lợi ích quốc gia trong khi thích ứng với các biến động quốc tế. Ví dụ, trong kháng chiến chống Pháp, việc hòa hoãn với quân đội Tưởng Giới Thạch là một bước nhân nhượng lớn nhưng có nguyên tắc, giúp giữ vững chính quyền cách mạng và tạo thời gian củng cố lực lượng.

2. Ngoại giao Việt Nam thời kỳ đổi mới (1986-2001) đã vận dụng thành công sách lược này để thích ứng với bối cảnh quốc tế mới: Việt Nam chuyển từ đối đầu sang đối thoại, đa phương hóa và đa dạng hóa quan hệ đối ngoại, đồng thời giữ vững mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Việc bình thường hóa quan hệ với Trung Quốc (1991) và Mỹ (1995) là minh chứng rõ nét cho sự linh hoạt trong sách lược, vừa giữ vững nguyên tắc, vừa tận dụng cơ hội phát triển.

3. Từ năm 2001 đến nay, sách lược tiếp tục được phát huy trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh khu vực: Việt Nam chủ động hội nhập kinh tế quốc tế, tăng cường hợp tác đa phương, đồng thời xử lý các tranh chấp lãnh thổ một cách hòa bình, thông qua thương lượng. Số liệu cho thấy Việt Nam đã ký kết nhiều hiệp định thương mại tự do và tham gia tích cực vào các tổ chức quốc tế như ASEAN, WTO.

4. Hiệu quả vận dụng sách lược được thể hiện qua sự nâng cao vị thế quốc tế và ổn định chính trị trong nước: Việt Nam trở thành thành viên tích cực của cộng đồng quốc tế, đồng thời duy trì ổn định chính trị xã hội, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế. Sự tín nhiệm quốc tế được thể hiện qua việc Việt Nam được bầu làm ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp quốc với tỷ lệ phiếu ủng hộ gần như tuyệt đối.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân thành công của việc vận dụng sách lược “Dĩ bất biến, ứng vạn biến” nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa nguyên tắc kiên định và sách lược linh hoạt, phù hợp với từng hoàn cảnh cụ thể. So với các nghiên cứu trước đây, luận văn làm rõ hơn vai trò của triết lý phương Đông trong tư duy ngoại giao Hồ Chí Minh, đồng thời phân tích sâu sắc hơn quá trình vận dụng trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ thành công trong các cuộc đàm phán quốc tế theo từng giai đoạn, hoặc bảng so sánh các chính sách đối ngoại trước và sau đổi mới. Kết quả nghiên cứu khẳng định sách lược này không chỉ là phương pháp ngoại giao mà còn là triết lý hành động, giúp Việt Nam ứng phó hiệu quả với các thách thức và tận dụng cơ hội trong quan hệ quốc tế.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và nâng cao nhận thức về sách lược “Dĩ bất biến, ứng vạn biến” trong đội ngũ cán bộ ngoại giao: Tổ chức các khóa bồi dưỡng chuyên sâu về triết lý và phương pháp vận dụng sách lược, nhằm nâng cao năng lực phân tích và ứng xử linh hoạt trong các tình huống quốc tế. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; chủ thể: Bộ Ngoại giao và các cơ sở đào tạo.

2. Phát triển hệ thống phân tích tình hình quốc tế đa chiều, cập nhật liên tục để hỗ trợ hoạch định chính sách đối ngoại: Áp dụng công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo để dự báo xu hướng, đánh giá rủi ro và cơ hội, giúp đưa ra quyết định kịp thời và chính xác. Thời gian: 3 năm; chủ thể: Bộ Ngoại giao phối hợp với các viện nghiên cứu.

3. Đẩy mạnh đa phương hóa và đa dạng hóa quan hệ đối ngoại, đồng thời giữ vững nguyên tắc độc lập tự chủ: Tăng cường hợp tác với các tổ chức quốc tế, khu vực và các đối tác chiến lược, đồng thời kiên định bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia. Thời gian: liên tục; chủ thể: Chính phủ và Bộ Ngoại giao.

4. Xây dựng cơ chế linh hoạt trong xử lý các tranh chấp quốc tế, ưu tiên giải pháp hòa bình và thương lượng: Tăng cường đối thoại, sử dụng ngoại giao đa phương và pháp luật quốc tế để giải quyết các vấn đề nhạy cảm, đặc biệt là tranh chấp biển Đông. Thời gian: liên tục; chủ thể: Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ, chuyên viên ngành ngoại giao và các cơ quan quản lý nhà nước về đối ngoại: Nghiên cứu giúp nâng cao hiểu biết về sách lược ngoại giao truyền thống và hiện đại, áp dụng hiệu quả trong công tác thực tiễn.

2. Giảng viên, sinh viên các ngành Quan hệ quốc tế, Luật quốc tế, Chính trị học: Cung cấp tài liệu tham khảo sâu sắc về tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh và phương pháp vận dụng trong bối cảnh toàn cầu hóa.

3. Nhà hoạch định chính sách và các tổ chức nghiên cứu chiến lược quốc gia: Hỗ trợ xây dựng chính sách đối ngoại phù hợp với xu thế quốc tế và lợi ích quốc gia.

4. Các tổ chức quốc tế, đối tác nước ngoài quan tâm đến quan hệ Việt Nam và khu vực Đông Nam Á: Hiểu rõ hơn về tư duy và phương pháp ngoại giao của Việt Nam, từ đó thúc đẩy hợp tác hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Sách lược “Dĩ bất biến, ứng vạn biến” có ý nghĩa gì trong ngoại giao Việt Nam?
   Sách lược này là phương pháp kết hợp giữa giữ vững nguyên tắc cốt lõi (chủ quyền, lợi ích quốc gia) và linh hoạt ứng phó với các biến đổi quốc tế, giúp Việt Nam thích ứng hiệu quả với tình hình đa dạng và phức tạp.

2. Làm thế nào để vận dụng sách lược này trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay?
   Cần giữ vững mục tiêu chiến lược, đồng thời chủ động đa phương hóa quan hệ, tận dụng cơ hội hợp tác, xử lý tranh chấp bằng ngoại giao hòa bình và pháp luật quốc tế.

3. Việt Nam đã áp dụng sách lược này như thế nào trong thời kỳ đổi mới (1986-2001)?
   Việt Nam chuyển từ đối đầu sang đối thoại, bình thường hóa quan hệ với các nước lớn như Trung Quốc và Mỹ, đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế, giữ vững độc lập tự chủ.

4. Sự khác biệt giữa “bất biến” và “vạn biến” trong sách lược là gì?
   “Bất biến” là nguyên tắc, mục tiêu cốt lõi không thay đổi như chủ quyền quốc gia; “vạn biến” là các tình huống, hoàn cảnh, đối tác thay đổi liên tục cần được ứng phó linh hoạt.

5. Tại sao sách lược này vẫn còn phù hợp với ngoại giao Việt Nam hiện nay?
   Bởi vì thế giới luôn biến động, sách lược giúp giữ vững mục tiêu chiến lược trong khi thích ứng linh hoạt với các thay đổi, đảm bảo lợi ích quốc gia trong bối cảnh cạnh tranh và hợp tác đa chiều.

Kết luận

• Sách lược “Dĩ bất biến, ứng vạn biến” là nền tảng tư tưởng và phương pháp hành động quan trọng trong ngoại giao Việt Nam từ kháng chiến đến hội nhập quốc tế.
• Việc vận dụng linh hoạt sách lược đã giúp Việt Nam giữ vững chủ quyền, nâng cao vị thế quốc tế và phát triển kinh tế xã hội.
• Giai đoạn đổi mới và hội nhập (1986-2001) đánh dấu bước chuyển mình quan trọng trong chính sách đối ngoại, với nhiều thành tựu nổi bật như bình thường hóa quan hệ với Trung Quốc và Mỹ.
• Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh khu vực hiện nay, sách lược vẫn giữ vai trò then chốt trong hoạch định và thực thi chính sách đối ngoại.
• Đề nghị tiếp tục nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng sách lược này nhằm nâng cao hiệu quả ngoại giao, bảo vệ lợi ích quốc gia trong tương lai gần.

Hành động tiếp theo là triển khai các giải pháp đào tạo, phát triển hệ thống phân tích và tăng cường hợp tác đa phương để phát huy tối đa giá trị của sách lược trong bối cảnh quốc tế hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG CƠ SO CUA SÁCH LƯỢC “DĨ BAT BIEN UNG VAN BIEN” TRONG QUAN HE QUOC TE Ngày 31-5-1946, trước khi di Pháp, Chu tịch Hồ Chí Minh nói với cụ Huỳnh Thúc Kháng rằng: “Tôi vì nhiệm vụ quốc dân giao phó phải di xa it lâu, ở nhà trăm sự khó khăn nhờ cậy ở Cụ cùng anh em giải quyết cho. Mong Cu di bắt biến ứng vạn biến” [53, tr. Thau suốt tư tưởng chỉ đạo của Hồ Chủ tịch, Cụ Huỳnh đã giải quyết suôn sẻ, hiệu quả, hợp lòng dân mọi sự cố gay can ở trong nước. Từ ngày đấy trở đi, sách lược “di bất biến ứng van biến” đã trở thành một trong những sách lược quan trọng của ngành đối ngoại của Việt Nam.

Với một số câu hỏi đặt ra như: sách lược này đã được hình thành trên cơ sở nào? Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vận dụng sách lược này như thế nào trong chỉ đạo công tác ngoại giao của Việt Nam trong những ngày đầu dau tranh giành độc lập và thong nhất đất nước của dân tộc? Chương một của luận văn sẽ tập trung phân tích một số nội dung chính sau: 1.Nhận thức chung về sách lược “dĩ bất biến ứng vạn biến” 1. Khái niệm di bất biến ứng vạn bién” trong tư twéng phương Đông Xét về thực chất, câu "Dĩ bất biến ứng vạn biến" chỉ là một về trong đôi câu đối hoàn chỉnh. Về thứ hai trong câu đó chính là "Dĩ chúng tâm vi kỷ tâm" (Lay tâm chúng sinh làm tâm của minh) trong nền văn hóa, triết học phương Dong [31, tr. “Dĩ bat biến ứng vạn biến” trong tư tưởng phương Đông là một nhận thức quan trọng — đó là mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, tỉnh thần và tự nhiên.

Một mặt thì vật chất và ý thức không tách rời nhau. Không có vật chất 11 thì cũng chăng có ý thức. Ngược lại, không có ý thức thì vật chất như thế nào ta cũng không biết. Mặt khác, không chỉ có vật chất, giới tự nhiên, luôn vận động mà ý thức, tinh thần cũng luôn vận động.

Hai cái luôn vận động như vậy, phải làm thế nào để nắm bắt, nhận thức được cái thứ hai. Đứng trước vẫn đề này triết học Phương Đông đã đưa ra giải pháp như là tập trung tư tưởng, giữ cho tâm yên tĩnh, tinh táo. Nhu vậy, van dé mà triết học phương Đông dé cập đến ở đây là dùng cái tĩnh trong sáng được tập trung cao độ dé năm bắt cái động, “di biến bat biến ứng vạn biến”. Dĩ bất biến ứng vạn biến tức là lay cái bất biễn (không thay đổi) mà ứng phó với cái vạn biến (cái luôn thay đổi).

Day là một van đề khá lý thú so với nhận thức thông thường. Theo triết học phương Đông, giữa cái "bất biến" và cái “vạn biến" có môi quan hệ giữa biện chứng. Mối quan hệ giữa bat biến và vạn biến, giữa cái không thay đôi và cái thay đối, giữa bản thé và hiện tượng, giữa cái nhất (cái một) và cái đa (cái nhiều),. là van đề trung tâm của triết học xuyên suốt từ cổ chí kim, từ Đông sang Tây.

Đây là một tư tưởng hết sức sâu sắc của triết học, xuất phát từ quan niệm vạn vật sinh hoá đều do điều lý (quy luật) chi phối, nếu nắm được điều lý của vũ trụ thì có thé điều khiển được mọi biến hoá của trời đất (hiện tượng), nghĩa là có thể lấy cái bất biến chế ngự được cái vạn biến, lấy tĩnh chế động, lay nhu thắng cương. Ý nghĩa triết lý trên là ở chỗ dù mọi sự vật hiện tượng thiên sai vạn biệt, phong phú, đa dạng, thay đổi khôn lường nhưng đều xoay quanh trục của nó, đó là ban thé, cái mà Trang Tử gọi là "Chót của đạo" [31,tr. Trong mối quan hệ giữa ban thé và hiện tượng thì ban thé là bất biến, không sinh không diệt; còn các hiện tượng biến chuyển không ngừng nay còn mai mat, trong mỗi nền triết học, cái bất biến — bản thé không thêm không bớt này được gọi bằng những cái tên khác nhau, chắng hạn như “Brahman” trong triết 12 học Ấn Độ, “Đạo” trong học thuyết Lão Trang, “Thai cực” trong Kinh dich, “vật chất” trong chủ nghĩa duy vật , “tâm” trong chủ nghĩa duy tâm”. Phép biện chứng duy vật thường chú trọng nhiều hơn về trình bày sự phát triển biện chứng của sự vật, coi mâu thuẫn, vận động là tuyệt đối, thông nhất, đứng im là tương đi.

Trong thực tế vận dụng, đôi khi chúng ta lại có phần coi nhẹ, thậm chí bỏ qua cái "bất biến" (tức là cái thống nhất, đứng im vôn là điêu kiện tôn tại của sự vật). Triết lý "Dĩ bat biến ứng vạn biến" còn một khía cạnh nhận thức luận khá quan trọng mà ít người bàn tới. Theo nghĩa đen: Dĩ bất biến ứng vạn biến là, lấy cái động đối phó với cái “manh động”, theo nghĩa bóng: Người hay là người bình tĩnh sáng suốt, lập trường vững chắc thì có thể đối phó được mọi sự thay đổi xung quanh mình. Phép biện chứng duy vật Mác xít cũng đề cập đến các cặp mâu thuẫn và thống nhất, vận động và đứng im, nhưng mối quan hệ giữa bất biến và vạn biến trong phép biện chứng của Hồ Chí Minh có nguồn gốc chủ yếu từ trong triết học phương Đông và Việt Nam.

Xưa Lý Thánh Tông, khi đi lo việc biên cương ở phương Nam, có dặn lại nhiếp chính Y Lan: "Vạn biến như lôi, nhất tâm thiền định" [31, tr.256 ], ý nói cứ lẫy nhất tâm bắt biến (là một lòng lo giữ việc nước) thì có thể đối phó với vạn biến (dù có dit dội như sâm sét). Cái bất biến trong nhận thức chính là cái tâm bình tĩnh, tỉnh táo, trong sáng, sáng suốt, minh man. Với cái tâm nay (bất biến) thi có thé ứng với cái vạn biến, tức nhìn nhận sự vật hiện tượng biến đổi bên ngoài rõ rang hon, khách quan hơn, đúng đắn hơn. Không thể nhìn vạn vật một cách chính xác, khách quan khi cái tâm đầy dục vọng, tham vọng đen tối, đầy cá nhân ích kỷ.

Triết học phương Đông ví cái tâm bất biến như mặt hồ phăng lặng, yên tĩnh, trong veo, không một gợn sóng, từ đó những viên cuội dưới đáy hồ cũng hiện 13 lên rõ ràng; còn cái tâm đây dục vọng đen tôi, chao đảo, giông như mặt hô nôi sóng, cát bụi mù mit, bởi vậy, nhìn sự vật hiện tượng dưới day hồ không rõ, tức không nhìn ra đặc biệt là bản chất của sự vật hiện tượng. Vậy "di bất biến ứng vạn biến" theo cách nói của triết học Phương Đông, có thé hiểu "bat biến" là quy luật, vì chỉ có quy luật (tự nhiên, xã hội, tư duy) là tồn tại lâu đài, là hầu như bất biến, còn "vạn biến" là hiện tượng, là sự biểu hiện đa dạng của quy luật, cho nên có thể đưa vào quy luật mà lý giải hiện tượng hay ngược lại, từ phân tích vô vàn hiện tượng có thé tìm ra quy luật tương ứng. Ý nghĩa nhân sinh sâu xa của triết lý này còn là ở chỗ, trong cuộc sông nên nắm giữ cái lớn lao, đừng có sa vào những cái vụn vặt nhất thời, nên đứng ở chốt (cái bất biến) mà quan sát, từ đó dung hòa, quân bình vạn vật. Những bậc thánh nhân luôn đứng ở cái bat biến mà quan sát cái vạn biến, dùng bất biến ứng phó với cái vạn biến, do đó mà thánh nhân trường cửu (bất biến).

Không năm được cái bất biến mà suốt đời cứ chạy theo cái vạn biến thì cả đời mõi mệt [31, tr. Khái niệm “dĩ bất biến ứng vạn biến” trong tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh Dĩ bắt biến ứng vạn biến là một phương pháp ngoại giao rất đặc sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, bắt nguồn từ triết lý phương Đông và đã được cha ông ta vận dụng tài tình trong bao thế kỷ đấu tranh dựng nước và giữ nước. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tiếp thu và tiếp tục phát triển, đã vận dụng hiệu quả và sáng tạo triết lý và kinh nghiệm “lấy cái không thể thay đổi để ứng phó với muôn sự thay doi” [20, tr.367] dé chỉ đạo cách mạng Việt Nam vượt qua những giai đoạn khó khăn, dé bảo vệ nhà nước và chính quyền cách mạng Việt Nam non trẻ, dé tranh thủ mọi cơ hội có thé được nhằm cứu van hoà bình, xây dựng thế và lực sẵn sàng đối phó và khắc phục mọi thử thách. 14 Người chỉ rõ: “Nguyên tắc của ta thì phải vững chắc, nhưng sách lược của ta thì linh hoạf”°.

Linh hoạt trên cơ sở giữ vững nguyên tắc dé vừa đảm bảo giữ vững được nguyên tắc, vừa thực hiện được lợi ích của quốc gia dân tộc. Cái bất biến trong hoạt động đối ngoại là chủ quyền quốc gia và lợi ích dân tộc. Vì thế, muốn “ứng vạn biến” thì phải xác định được giới hạn của nhân nhượng, đánh giá đúng về mình và đối tác, về chiều hướng chuyên biến của so sánh lực lượng, về cái thuận và nghịch của tình hình quốc tế trong từng giai đoạn và thời điểm cụ thể, từ đó xác định bước đi thích hợp. Thực hiện “dĩ bất biến ứng vạn biến” trong hoạt động đối ngoại của Chủ tịch Hồ Chí Minh là nắm vững mục tiêu, bản lĩnh vững vàng, quyết đoán khôn khéo, mau lẹ và kịp thời để ứng phó thích hợp với từng hoàn cảnh, từng tình thế, từng đối tượng trong từng trường hợp và vấn đề cụ thể.

Dĩ bất biến ứng vạn biến trong hoạt động đối ngoại là sự kết hợp hài hoà giữa mềm dẻo và kiên quyết, giữa chiến lược và sách lược, giữa chủ động và sáng tạo trong tấn công ngoại giao, trong nhận biết, tạo dựng và năm bắt cơ hội dé bảo vệ và thực hiện tốt nhất lợi ích của quốc gia, dân tộc. Cái bất biến ở Hồ Chí Minh tập trung ở bốn yếu tố liên hệ mật thiết với nhau, không tách rời nhau, đó là độc lập, tự do, hạnh phúc, dân chủ. Điều này thê hiện rõ trong câu đầu tiên trên mọi văn bản từ khi lập quốc: Việt Nam Dân chủ Cộng hòa/ Độc lập - Tự do - Hạnh phúc. Nước Việt Nam là một nước dân chủ, nước độc lập, mọi người được tự do, hạnh phúc.

Trước hết là độc lập, bởi lẽ néu không có độc lập, tức bị vong quốc, mất nước, đất nước trong cảnh nô lệ lầm than thì làm gi có tự do, lấy đâu ra tự do, hạnh phúc, dân chủ. Chính vì vậy, nước bị mất độc lập thì việc đầu tiên là phải giành cho bằng được độc lập, và trong hoàn cảnh như vậy, độc lập cho đất nước là cái bất biến số một hàng dau.