Luận án tiến sĩ về tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn trong ASEAN và thách thức cho Việt Nam

Luận án phân tích tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn trong ASEAN và những thách thức đối với Việt Nam trong bối cảnh hội nhập.

• Tác giả: Lê Minh Hạnh
• Người hướng dẫn: TS Hoàng Thị Thanh Nhàn
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Kinh Tế Quốc Tế
• Đề tài: Tự Do Hóa Di Chuyển Lao Động Có Chuyên Môn Trong Cộng Đồng Kinh Tế ASEAN Và Những Vấn Đề Đặt Ra Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ TỰ DO HÓA DI CHUYỂN LAO ĐỘNG CÓ CHUYÊN MÔN TRONG CỘNG ĐỒNG KINH TẾ ASEAN
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu về tự do di chuyển lao động có chuyên môn trong Cộng đồng kinh tế ASEAN
• 1.2. Các công trình nghiên cứu về lao động, thị trường lao động
• 1.3. Các công trình nghiên cứu về di chuyển lao động
• 1.4. Các công trình nghiên cứu về ASEAN, AEC
• 1.5. Các công trình nghiên cứu về tự do di chuyển lao động có chuyên môn trong Cộng đồng kinh tế ASEAN
• 1.6. Một số nhận xét, đánh giá và khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.6.1. Một số nhận xét, đánh giá
• 1.6.2. Những khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.7. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 1.7.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.7.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 2. Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TỰ DO HÓA DI CHUYỂN LAO ĐỘNG CÓ CHUYÊN MÔN TRONG MỘT CỘNG ĐỒNG KINH TẾ KHU VỰC
• 2.1. Lý luận về tự do hoá di chuyển lao động có chuyên môn. Một số khái niệm liên quan
• 2.2. Các yếu tố tác động đến tự do hoá di chuyển lao động có chuyên môn
• 2.3. Khung phân tích của luận án
• 2.4. Tự do hoá di chuyển lao động có chuyên môn trên thế giới
• 2.5. Nhu cầu về lao động có chuyên môn trên thị trường lao động quốc tế
• 2.6. Chính sách đối với lao động có chuyên môn ở một số quốc gia
• 2.7. Xu hướng di chuyển lao động có chuyên môn trên thế giới
• 2.8. Các quy định, cam kết quốc tế về di chuyển lao động
• 3. Chương 3: THỰC TRẠNG TỰ DO HÓA DI CHUYỂN LAO ĐỘNG CÓ CHUYÊN MÔN TRONG CỘNG ĐỒNG KINH TẾ ASEAN
• 3.1. Khái quát Cộng đồng kinh tế ASEAN
• 3.2. Quá trình hình thành Cộng đồng kinh tế ASEAN
• 3.3. Mục tiêu phát triển của Cộng đồng kinh tế ASEAN
• 3.4. Các trụ cột chính trong Cộng đồng kinh tế ASEAN và tiến độ thực hiện các trụ cột chính trong Cộng đồng kinh tế ASEAN
• 3.5. Tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn trong Cộng đồng kinh tế ASEAN
• 3.6. Nhu cầu tự do di chuyển lao động có chuyên môn trong Cộng đồng kinh tế ASEAN
• 3.7. Cơ sở pháp lý cho tự do di chuyển lao động trong Cộng đồng kinh tế ASEAN
• 3.8. Thực trạng thực hiện chính sách tự do di chuyển lao động có chuyên môn trong Cộng đồng kinh tế ASEAN
• 3.8.1. Đánh giá chung về thực hiện tự do hoá di chuyển lao động có chuyên môn trong Cộng đồng kinh tế ASEAN
• 3.8.2. Những kết quả đạt được
• 3.8.3. Những tồn tại
• 3.8.4. Nguyên nhân của những tồn tại
• 4. Chương 4: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM THỰC HIỆN TỐT TỰ DO HÓA DI CHUYỂN LAO ĐỘNG CÓ CHUYÊN MÔN TRONG CỘNG ĐỒNG KINH TẾ ASEAN
• 4.1. Những vấn đề đặt ra cho các quốc gia thực hiện tự do hoá di chuyển lao động có chuyên môn trong Cộng đồng kinh tế ASEAN
• 4.1.1. Những vấn đề đặt ra về kinh tế
• 4.1.2. Những vấn đề đặt về văn hóa, chính trị, xã hội
• 4.2. Cơ hội và thách thức cho Việt Nam trong quá trình thực hiện cam kết tự do hoá di chuyển lao động có chuyên môn trong Cộng đồng kinh tế ASEAN
• 4.2.1. Những cơ hội cho Việt Nam trong thực hiện các cam kết tự do hoá di chuyển lao động có chuyên môn trong Cộng đồng kinh tế ASEAN
• 4.2.2. Những thách thức đối với Việt Nam trong thực hiện các cam kết tự do hoá di chuyển lao động có chuyên môn trong Cộng đồng kinh tế ASEAN
• 4.3. Hàm ý chính sách đối với Việt Nam nhằm thực hiện tốt các cam kết tự do hoá di chuyển lao động có chuyên môn trong Cộng đồng kinh tế ASEAN
• 4.4. Định hướng để Việt Nam thực hiện tốt các cam kết tự do hoá di chuyển lao động có chuyên môn trong Cộng đồng kinh tế ASEAN
• 4.5. Một số giải pháp để Việt Nam thực hiện tốt các cam kết về tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn trong Cộng đồng kinh tế ASEAN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu về tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn trong ASEAN

Nghiên cứu về tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn trong ASEAN đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Các công trình này chủ yếu tập trung vào việc phân tích các quy định và cam kết của các quốc gia thành viên trong việc thực hiện di chuyển lao động. Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng, lao động chuyên môn là yếu tố quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển kinh tế của các quốc gia ASEAN. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khoảng trống trong nghiên cứu về tác động của tự do hóa đến thị trường lao động và sự phát triển bền vững. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để làm rõ các vấn đề này.

1.1. Các công trình nghiên cứu về lao động và thị trường lao động

Các công trình nghiên cứu về lao động và thị trường lao động trong ASEAN đã chỉ ra rằng, di chuyển lao động không chỉ mang lại lợi ích cho các quốc gia tiếp nhận mà còn cho cả quốc gia xuất khẩu. Tuy nhiên, việc thực hiện tự do hóa vẫn gặp nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc đảm bảo quyền lợi cho người lao động. Các nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng, cần có chính sách hỗ trợ để người lao động có thể thích ứng với môi trường làm việc mới.

1.2. Các công trình nghiên cứu về di chuyển lao động

Nghiên cứu về di chuyển lao động trong ASEAN cho thấy, tự do hóa di chuyển đã tạo ra nhiều cơ hội cho người lao động, nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức. Các quốc gia thành viên cần hợp tác chặt chẽ để xây dựng các chính sách phù hợp nhằm tối ưu hóa lợi ích từ di chuyển lao động. Việc thiếu hụt thông tin và sự hiểu biết về quy định của các quốc gia khác là một trong những rào cản lớn nhất đối với lao động chuyên môn.

II. Cơ sở lý luận và thực tiễn về tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn

Cơ sở lý luận về tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn trong ASEAN được xây dựng trên nền tảng của các lý thuyết kinh tế và chính trị. ASEAN đã thiết lập các khung pháp lý để tạo điều kiện cho lao động chuyên môn di chuyển dễ dàng hơn giữa các quốc gia thành viên. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, việc thực hiện các cam kết này vẫn còn nhiều hạn chế. Các yếu tố như sự khác biệt về văn hóa, chính sách lao động và trình độ phát triển kinh tế giữa các quốc gia là những thách thức lớn.

2.1. Lý luận về tự do hóa di chuyển lao động

Lý luận về tự do hóa di chuyển lao động nhấn mạnh rằng, việc tạo điều kiện cho lao động chuyên môn di chuyển không chỉ giúp tăng cường năng lực cạnh tranh của các quốc gia mà còn thúc đẩy sự phát triển bền vững. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, di chuyển lao động có thể giúp cải thiện chất lượng nguồn nhân lực và tăng cường sự hợp tác giữa các quốc gia trong khu vực.

2.2. Các yếu tố tác động đến tự do hóa di chuyển lao động

Nhiều yếu tố tác động đến tự do hóa di chuyển lao động như chính sách lao động, nhu cầu thị trường và sự phát triển kinh tế của các quốc gia. Các quốc gia cần có những chính sách linh hoạt để đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động. Việc thiếu hụt thông tin và sự hiểu biết về quy định của các quốc gia khác cũng là một trong những rào cản lớn đối với lao động chuyên môn.

III. Thực trạng tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn trong ASEAN

Thực trạng tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn trong ASEAN cho thấy, mặc dù đã có nhiều tiến bộ, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải giải quyết. Các quốc gia thành viên đã ký kết nhiều thỏa thuận nhằm tạo điều kiện cho lao động chuyên môn di chuyển, nhưng việc thực hiện còn gặp nhiều khó khăn. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các quốc gia để đảm bảo quyền lợi cho người lao động và tối ưu hóa lợi ích từ di chuyển lao động.

3.1. Khái quát Cộng đồng kinh tế ASEAN

Cộng đồng kinh tế ASEAN được thành lập với mục tiêu thúc đẩy sự phát triển kinh tế và tạo điều kiện cho lao động chuyên môn di chuyển dễ dàng hơn. Tuy nhiên, sự phát triển không đồng đều giữa các quốc gia thành viên đã tạo ra nhiều thách thức trong việc thực hiện các cam kết về tự do hóa di chuyển lao động.

3.2. Đánh giá chung về thực hiện tự do hóa di chuyển lao động

Đánh giá chung về thực hiện tự do hóa di chuyển lao động cho thấy, mặc dù đã có nhiều kết quả tích cực, nhưng vẫn còn nhiều tồn tại. Các quốc gia cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục những tồn tại này và đảm bảo quyền lợi cho người lao động. Việc thiếu hụt thông tin và sự hiểu biết về quy định của các quốc gia khác là một trong những rào cản lớn nhất đối với lao động chuyên môn.

IV. Những vấn đề đặt ra và hàm ý chính sách cho Việt Nam

Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức trong việc thực hiện tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn trong ASEAN. Cần có những chính sách cụ thể để tận dụng tối đa lợi thế của lực lượng lao động. Đồng thời, cần phải giải quyết những vấn đề như chất lượng lao động, kỹ năng và sự hiểu biết về văn hóa doanh nghiệp của người lao động. Việc này không chỉ giúp Việt Nam thực hiện tốt các cam kết mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước.

4.1. Cơ hội và thách thức cho Việt Nam

Việt Nam có nhiều cơ hội để phát triển lao động chuyên môn trong ASEAN, nhưng cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Cần có những chính sách hỗ trợ để người lao động có thể thích ứng với môi trường làm việc mới. Việc thiếu hụt thông tin và sự hiểu biết về quy định của các quốc gia khác là một trong những rào cản lớn nhất đối với lao động chuyên môn.

4.2. Giải pháp để Việt Nam thực hiện tốt các cam kết

Để thực hiện tốt các cam kết về tự do hóa di chuyển lao động, Việt Nam cần có những giải pháp cụ thể như nâng cao chất lượng đào tạo, cải thiện kỹ năng cho người lao động và tăng cường hợp tác với các quốc gia trong khu vực. Việc này không chỉ giúp Việt Nam thực hiện tốt các cam kết mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Tiến trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế đã biến các dòng dịch chuyển nhân lực chất lượng cao thành một trong những động lực then chốt quyết định năng lực cạnh tranh của các quốc gia. Ngày 31/12/2015, sự kiện Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) chính thức được thành lập đã đánh dấu một bước ngoặt lịch sử trong liên kết kinh tế khu vực Đông Nam Á, thiết lập mục tiêu hình thành một thị trường chung và cơ sở sản xuất thống nhất dựa trên bốn trụ cột tự do hóa: hàng hóa, dịch vụ, vốn đầu tư và lao động có chuyên môn (skilled labour).

Tuy nhiên, việc triển khai tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn trong AEC đang đối mặt với khoảng cách sâu sắc giữa cam kết pháp lý khu vực và năng lực thực thi quốc gia. Dù ASEAN có khoảng 13-15 triệu lao động di cư (chiếm 9% tổng số lao động di cư toàn cầu), trong đó di chuyển nội khối chiếm 40% (xấp xỉ 5,9 triệu người), nhưng luồng dịch chuyển thực tế lại chủ yếu tập trung vào nhóm lao động giản đơn hoặc bán lành nghề. Sự bất cân xứng về trình độ phát triển, chênh lệch năng suất lao động cận biên, rào cản ngôn ngữ và hệ thống bảo hộ nghề nghiệp nội địa đang tạo nên những điểm nghẽn nghiêm trọng.

Đối với Việt Nam, quy mô lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên năm 2017 đạt 54,8 triệu người (trong đó có 53,7 triệu người đang làm việc trong các ngành kinh tế), mở ra tiềm năng cung ứng nhân lực to lớn cho các thị trường thiếu hụt lao động như Singapore, Malaysia và Thái Lan. Dẫu vậy, chất lượng nguồn nhân lực Việt Nam bộc lộ nhiều điểm nghẽn cốt tử: năm 2017 chỉ có 21,4% lao động từ 15 tuổi trở lên được đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ (khu vực thành thị đạt 37,9%, nông thôn đạt 13,7%); năng suất lao động năm 2016 tính theo sức mua tương đương (PPP năm 2011) chỉ đạt 9.894 USD, bằng 7% của Singapore, 17,6% của Malaysia, 36,5% của Thái Lan, 42,3% của Indonesia, 56,7% của Philippines và 87,4% của Lào.

Trước bối cảnh đó, luận án tiến sĩ kinh tế quốc tế của tác giả Lê Minh Hạnh tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế về tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn trong một cộng đồng kinh tế khu vực được xác lập như thế nào?
2. Thực trạng triển khai các cam kết tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn trong AEC giai đoạn từ Kế hoạch tổng thể AEC 2006 đến nay diễn ra như thế nào, đạt được những kết quả và vấp phải những rào cản thể chế nào?
3. Việc thực thi các cam kết trong AEC đặt ra những cơ hội, thách thức và hàm ý chính sách gì cho Việt Nam nhằm phát triển thị trường lao động trình độ cao và nâng cao năng lực hội nhập?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được kiểm định bao gồm:

• Giả thuyết 1 (H1): Tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn là xu thế tất yếu của liên kết kinh tế khu vực nhưng phụ thuộc chặt chẽ vào mức độ tương thích về thể chế và trình độ phát triển giữa các quốc gia thành viên.
• Giả thuyết 2 (H2): Các dòng di chuyển lao động có chuyên môn nội khối AEC còn diễn ra với quy mô nhỏ và tốc độ chậm do tồn tại các rào cản bảo hộ phi thuế quan, sự khác biệt trong kiểm định chứng chỉ nghề nghiệp và thỏa thuận công nhận lẫn nhau (MRA).
• Giả thuyết 3 (H3): Việt Nam đứng trước nguy cơ thua thiệt kép ngay trên thị trường nội địa và quốc tế nếu không kịp thời chuẩn hóa kỹ năng, cải thiện năng suất lao động và hoàn thiện khung pháp lý về quản lý lao động nước ngoài.

Khung khổ lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng trên sự tích hợp của Lý thuyết quy luật di dân (E.G. Ravenstein), Lý thuyết lực hút - lực đẩy (Everett Lee), Mô hình hai khu vực (Arthur Lewis), Mô hình thu nhập kỳ vọng (Harris - Todaro), Lý thuyết thị trường lao động kép (Michael Piore) và Phương thức 4 về di chuyển thể nhân (Presence of Natural Persons) thuộc Hiệp định GATS của WTO. Phạm vi nghiên cứu bao quát 10 quốc gia ASEAN với trọng tâm là Việt Nam trong khung thời gian từ năm 2006 đến năm 2019.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về thị trường lao động và di chuyển nhân lực quốc tế được cấu trúc theo ba dòng nghiên cứu chủ đạo:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào bản chất kinh tế của thị trường lao động và sự dịch chuyển nguồn nhân lực trong toàn cầu hóa. Các công trình tiêu biểu của Ravi Kanbur & Jan Svejnar (2009), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB, 2006), Phil Martin & Manolo Abella (2014) và Di Gropello (2010) đã chỉ rõ: sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cách mạng công nghệ đang thúc đẩy mạnh mẽ nhu cầu về lao động chất lượng cao trên quy mô toàn cầu. Theo dự báo của ILO, đến năm 2030, các nước công nghiệp sẽ thiếu hụt khoảng 40 triệu lao động tốt nghiệp cao đẳng, đại học và 45 triệu lao động trình độ trung bình, trong khi dư thừa 95 triệu lao động chưa tốt nghiệp trung học. Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Phạm Đức Chính (2006), Nguyễn Văn Phúc (2007), Phan Huy Đường (2012) và Hoàng Văn Hùng (2013) đã phân tích sâu sắc các tiêu chí cấu thành thị trường sức lao động trình độ cao, chỉ ra những điểm yếu cốt tử về kỹ năng mềm, ngoại ngữ, kỷ luật lao động và tác phong công nghiệp của nhân lực Việt Nam khi so sánh với các quốc gia ASEAN.

Dòng nghiên cứu thứ hai đi sâu vào thể chế di chuyển thể nhân và thương mại dịch vụ quốc tế. Công trình kinh điển của Aaditya Mattoo & Antonia Carzaniga (2003) phân tích quy chế di chuyển tạm thời của các thể nhân cung ứng dịch vụ theo Phương thức 4 của Hiệp định GATS (WTO), làm rõ sự dè dặt của các quốc gia khi hiệp định không xác định rõ ranh giới thời gian giữa di cư tạm thời và di cư vĩnh viễn. Nghiên cứu của Jennee Grace U. Rubrico (2015) và Nguyễn Bình Giang (2011) so sánh các mô hình thể chế khu vực:

• Mô hình Liên minh Châu Âu (EU): Tự do di chuyển lao động được thừa nhận như một quyền cơ bản của công dân EU, người lao động cư trú và làm việc tại nước sở tại từ 5 năm trở lên được trao quy chế công dân.
• Mô hình Thị trường chung Đông và Nam Phi (COMESA): Cam kết mở rộng tự do di chuyển nhưng vấp phải ba tầng rào cản nghiêm ngặt: (1) Rào cản nhập cư và thị thực; (2) Sự đối xử mang tính phân biệt đối với nhà cung cấp dịch vụ nước ngoài; (3) Việc thiếu cơ chế công nhận tương đương về văn bằng và kinh nghiệm thực tế.

Dòng nghiên cứu thứ ba phân tích trực tiếp thực trạng tự do hóa lao động có chuyên môn trong AEC. Các tác giả quốc tế như Chia Siow Yue (2011), Aniceto Orbeta (2012), Guntur Sugiyarto & Dovelyn Agunias (2014), Sukti Dasgupta & Sanchita Basu Das (2014), Yoshifumi Fukunaga (2015) và các tác giả trong nước như Đào Thị Thu Trang (2015), Nguyễn Ngọc Lan (2016, 2018) đã chỉ ra rằng tự do hóa lao động trong AEC thực chất là "di chuyển có quản lý" (managed movement) chịu chi phối bởi Hiệp định Khung ASEAN về Dịch vụ 1995 (AFAS) và Hiệp định ASEAN về Di chuyển Thể nhân (MNP).

========================================================================================
                                 TRANH LUẬN HỌC THUẬT VỀ TỰ DO HÓA LAO ĐỘNG
========================================================================================
Trường phái Tự do hóa Tuyệt đối (Free Flow)       Trường phái Quản trị Bảo hộ (Managed Movement)
---------------------------------------------     ---------------------------------------------
- Cần mở rộng sang lao động phổ thông/bán công.   - Chỉ giới hạn trong 8 ngành nghề MRA cấp cao.
- Triệt tiêu hoàn toàn rào cản thị thực.          - Giữ vững chủ quyền quy định nhập cư nội địa.
- Thị trường tự điều tiết cung - cầu lao động.    - Ưu tiên bảo hộ cơ hội việc làm công dân bản xứ.
========================================================================================

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) được luận án định vị rõ ràng: Phần lớn các công trình trước đây chỉ phân tích cam kết AEC ở cấp độ định tính hoặc tiếp cận di cư lao động dưới góc độ xuất khẩu lao động giản đơn. Chưa có công trình nào đánh giá toàn diện tác động đa chiều của việc triển khai 8 Thỏa thuận Công nhận Lẫn nhau (MRAs) và Khung Tham chiếu Trình độ ASEAN (AQRF) đối với sự phân bổ lại thị trường lao động trình độ cao của Việt Nam, đặt trong mối tương quan so sánh với cấu trúc năng suất lao động và rào cản kỹ thuật của các quốc gia tiếp nhận trong ASEAN.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm các lý thuyết kinh tế quốc tế và kinh tế lao động trong bối cảnh hội nhập khu vực của các nền kinh tế đang phát triển:

1. Phát triển Lý thuyết Quy luật Di dân (E.G. Ravenstein) và Lý thuyết Lực hút - Lực đẩy (Everett Lee): Nghiên cứu chứng minh rằng trong thế kỷ XXI, đối với lao động có chuyên môn, các nhân tố lực hút không chỉ đơn thuần là chênh lệch tiền lương danh nghĩa mà còn bao gồm môi trường học thuật, cơ hội thăng tiến chuyên môn và tính minh bạch của thể chế pháp lý. Như Ravenstein từng khẳng định: "Không có loại hình di dân nào có thể sánh với khát vọng tiềm ẩn trong mỗi người đàn ông vươn lên làm tốt hơn cuộc sống của chính họ về phương diện vật chất". Nghiên cứu bổ sung thêm luận điểm: đối với lao động kỹ năng cao, các "trở ngại trung gian" (intervening obstacles) lớn nhất không phải là khoảng cách địa lý hay chi phí đi lại, mà chính là rào cản phi thuế quan về chứng chỉ hành nghề, tiêu chuẩn kiểm định giáo dục và rào cản ngôn ngữ chuyên ngành.

2. Mở rộng Mô hình Hai Khu vực của Arthur Lewis và Mô hình Thu nhập Kỳ vọng của Harris - Todaro: Luận án chuyển hóa mô hình di cư nông thôn - thành thị sang phạm vi di cư quốc tế giữa các nền kinh tế có trình độ phát triển không đồng đều trong AEC. Quyết định di chuyển của lao động chất lượng cao phụ thuộc vào kỳ vọng thu nhập ròng sau khi đã chiết khấu toàn bộ chi phí tuân thủ pháp lý, rủi ro xã hội và chi phí chuyển đổi nghề nghiệp xuyên biên giới.

3. Làm sâu sắc Lý thuyết Thị trường Lao động Kép của Michael J. Piore: Phân tích chỉ ra sự tồn tại của cấu trúc thị trường kép ngay trong phân khúc lao động trình độ cao: bộ phận chính yếu (primary sector) dành cho các chuyên gia quốc tế được bảo trợ bởi các tập đoàn đa quốc gia với đãi ngộ cao; bộ phận thứ yếu (secondary sector) gồm các lao động kỹ năng nhập cư chịu sự kiểm soát ngặt nghèo của giấy phép lao động ngắn hạn và không được hưởng đầy đủ quyền an sinh xã hội tại quốc gia tiếp nhận.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều các quan hệ kinh tế - thể chế, thiết lập ma trận tương tác giữa bốn trụ cột cấu thành:

+---------------------------------------------------------------------------------------+
|                               KHUNG PHÂN TÍCH ĐỘC ĐÁO CỦA LUẬN ÁN                    |
+---------------------------------------------------------------------------------------+
|  (1) CUNG - CẦU LAO ĐỘNG CHUYÊN MÔN    <--->    (2) KHUNG THỂ CHẾ VÀ CAM KẾT KHU VỰC  |
|  - Trình độ đào tạo & Năng suất (PPP)           - Hiệp định MNP & GATS Phương thức 4  |
|  - Kỹ năng kỹ thuật, nhận thức, hành vi         - 8 Thỏa thuận Thừa nhận Lẫn nhau MRA |
|  - Chênh lệch cung - cầu nội khối ASEAN         - Khung tham chiếu trình độ AQRF      |
+------------------------------------------+--------------------------------------------+
                                           |
                                           v
+---------------------------------------------------------------------------------------+
|  (3) RÀO CẢN KỸ THUẬT & TRỞ NGẠI THỰC THI (Boundary Conditions)                       |
|  - Luật di trú, thị thực và giấy phép làm việc của quốc gia tiếp nhận                 |
|  - Điều kiện ngôn ngữ bản địa (ví dụ: chứng chỉ tiếng Thái cho ngành y khoa)          |
|  - Quy định ưu tiên bảo vệ việc làm công dân sở tại (National Quotas/Preferences)    |
+------------------------------------------+--------------------------------------------+
                                           |
                                           v
+---------------------------------------------------------------------------------------+
|  (4) TÁC ĐỘNG KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI VIỆT NAM                   |
|  - Cơ hội: Tiếp thu công nghệ, quản trị hiện đại, gia tăng kiều hối và chuyển giao tri |
|    thức, kích thích cải cách giáo dục nghề nghiệp.                                    |
|  - Thách thức: Cạnh tranh việc làm nội địa, nguy cơ chảy máu chất xám (brain drain),  |
|    chênh lệch năng suất lao động (Việt Nam 9.894 USD PPP vs Singapore 141.000+ USD).   |
|  - Định hướng & Giải pháp: Chuẩn hóa nghề nghiệp, hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng  |
|    suất và xây dựng cơ chế quản lý chuyên gia quốc tế hiệu quả.                       |
+---------------------------------------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích giới hạn phạm vi áp dụng cho đối tượng lao động có chuyên môn thuộc diện điều chỉnh của các thỏa thuận MRA và MNP trong AEC (hoàn thành tối thiểu bậc cao đẳng/đại học và có chứng chỉ nghề nghiệp hợp lệ), không áp dụng cho dòng di cư lao động tự do phi chính thức hoặc lao động tị nạn.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng cơ sở phương pháp luận của phép duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đặt hiện tượng di chuyển lao động trong bối cảnh phát triển cụ thể về kinh tế, chính trị và xã hội của từng quốc gia thành viên ASEAN. Triết lý nghiên cứu kết hợp giữa phương pháp tiếp cận thể chế (institutional approach) và kinh tế học thực chứng (empirical economics).

Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (multi-level design) được triển khai một cách chặt chẽ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Đánh giá các cam kết đa phương, chính sách di trú, khung pháp lý AEC và tác động kinh tế vĩ mô đối với thị trường lao động.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Khảo sát cấu trúc ngành nghề, vai trò của các hiệp hội nghề nghiệp chuyên nghiệp (ACPECC, AAC) và tiêu chuẩn của các thỏa thuận MRA.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Phân tích các tiêu chí năng lực, hành vi và kỹ năng cá nhân của người lao động (kỹ năng kỹ thuật, nhận thức, kỹ năng xã hội).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý thông tin tuân thủ nguyên tắc Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation) nhằm bảo đảm độ tin cậy và giá trị khoa học cao nhất:

1. Thu thập dữ liệu thứ cấp chuẩn hóa: Trích xuất chuỗi dữ liệu thống kê từ Niên giám Thống kê Việt Nam (GSO), Báo cáo Thị trường Lao động của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (MoLISA), Báo cáo thường niên của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Ngân hàng Thế giới (World Bank) và Ban Thư ký ASEAN.
2. Phân tích thể chế và văn kiện pháp lý: Rà soát toàn bộ các văn bản pháp quy quốc tế gồm AEC Blueprint (2006, 2015), Hiệp định Khung ASEAN về Dịch vụ (AFAS), Hiệp định ASEAN về Di chuyển Thể nhân (MNP), Khung Tham chiếu Trình độ ASEAN (AQRF) và 8 thỏa thuận MRA.
3. Đối chiếu thực nghiệm: Phân tích dữ liệu thực tế về số lượng kỹ sư và kiến trúc sư được cấp chứng chỉ hành nghề ASEAN từ Ủy ban Điều phối Kỹ sư Chuyên nghiệp ASEAN (ACPECC) và Hội đồng Kiến trúc sư ASEAN (AAC) tính đến năm 2018.

Data và phân tích

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích - tổng hợp kết hợp thống kê mô tả, phân tích so sánh liên quốc gia (cross-country comparative analysis) để nhận diện khoảng cách phát triển. Các chỉ số then chốt được phân tích chi tiết:

• Năng suất lao động theo sức mua tương đương (PPP 2011): Việt Nam đạt 9.894 USD năm 2016, tạo sự chênh lệch cực lớn khi so với Singapore (gấp hơn 14 lần), Malaysia (gấp 5,6 lần) và Thái Lan (gấp 2,7 lần).
• Tỷ lệ lao động qua đào tạo chuyên môn: Đạt 21,4% trên quy mô cả nước năm 2017, phản ánh mức cung lao động kỹ thuật cao còn rất mỏng manh.
• Cơ cấu ngành nghề trong 8 lĩnh vực MRA: Kỹ thuật, Kiến trúc, Y tế (Bác sĩ, Nha sĩ, Điều dưỡng), Kế toán, Khảo sát và Du lịch.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Nghịch lý di chuyển trong AEC (The Mobility Paradox): Mặc dù AEC xác lập mục tiêu tự do hóa dòng chảy lao động có chuyên môn, nhưng thực tế dòng di chuyển lao động nội khối ASEAN (5,9 triệu người) vẫn chủ yếu là lao động phổ thông và bán lành nghề trong các ngành xây dựng, chế tạo máy, nông nghiệp và giúp việc gia đình. Tỷ lệ di chuyển của lao động có chuyên môn chỉ chiếm dưới 5% tổng luồng di cư.

2. Rào cản thể chế và kỹ thuật vượt trội thỏa thuận khu vực: Việc thực thi 8 Thỏa thuận Công nhận Lẫn nhau (MRAs) đạt tiến độ rất chậm chạp. Các quốc gia thành viên duy trì những rào cản kỹ thuật tinh vi để bảo hộ thị trường nội địa:

   • Quy định về ngôn ngữ bản địa: Thái Lan đặt rào cản kỹ thuật bắt buộc lao động muốn hành nghề y tế phải vượt qua kỳ thi chuyên môn bằng tiếng Thái ("lao động muốn hành nghề y phải nói được tiếng Thái").
   • Yêu cầu vượt cấp về giấy phép: Đa số các nước yêu cầu phải có chứng chỉ hành nghề nội địa trước khi đăng ký chứng chỉ khu vực, biến quy trình MRA thành thủ tục kép phức tạp.
   • Số lượng chuyên gia được công nhận thực tế tại ACPECC và AAC đến năm 2018 còn rất hạn chế, chưa tạo ra luồng dịch chuyển nhân lực đáng kể.

3. Bẫy năng suất và điểm nghẽn kỹ năng của lao động Việt Nam: Năng suất lao động của Việt Nam thấp hơn hầu hết các nước ASEAN, thậm chí chỉ bằng 87,4% năng suất của Lào năm 2016. Lao động Việt Nam thiếu hụt nghiêm trọng cả 3 nhóm năng lực: kỹ năng nhận thức phức tạp, kỹ năng mềm (giao tiếp, làm việc nhóm, tư duy phản biện) và trình độ ngoại ngữ tiếng Anh.

4. Tác động cạnh tranh hai chiều (Dual-competitive Pressure): Lao động chuyên môn Việt Nam không chỉ gặp khó khăn khi tìm kiếm việc làm tại Singapore hay Malaysia mà còn đối mặt với nguy cơ mất việc làm chất lượng cao ngay tại sân nhà vào tay các chuyên gia đến từ Philippines, Singapore, Malaysia trong các ngành tài chính, du lịch cao cấp, kỹ thuật xây dựng và công nghệ thông tin.

Implications đa chiều

========================================================================================
                              MA TRẬN HÀM Ý VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
========================================================================================
Lĩnh vực               Hàm ý cốt lõi                                 Lộ trình thực thi
----------------------------------------------------------------------------------------
Đổi mới Lý luận        Bổ sung mô hình di chuyển thể nhân vào lý      Tích hợp vào giáo
                       thuyết thương mại dịch vụ khu vực Nam - Nam.  trình giảng dạy.
----------------------------------------------------------------------------------------
Hoàn thiện Thể chế     Tương thích hóa Khung Trình độ Quốc gia        Giai đoạn 2020-2025
                       (VQF) với Khung Tham chiếu ASEAN (AQRF).       Bộ LĐ-TB&XH chủ trì
----------------------------------------------------------------------------------------
Cải cách Giáo dục      Chuyển đổi mô hình đào tạo theo chuẩn năng     Phối hợp Doanh nghiệp
                       lực (competency-based), tăng cường tiếng Anh.  - Đại học - Hiệp hội
----------------------------------------------------------------------------------------
Quản lý Nhà nước       Hoàn thiện Nghị định quản lý lao động nước     Nâng cao hiệu lực
                       ngoài, bảo đảm an ninh kinh tế quốc gia.       thanh tra, giám sát
========================================================================================

---

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp học thuật và thực tiễn vững chắc, luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu nhất định:

• Giới hạn về dữ liệu vi mô: Do tính chất phân tán của dữ liệu di chuyển thể nhân theo Phương thức 4 GATS, nghiên cứu chủ yếu dựa trên số liệu thứ cấp tổng hợp từ các tổ chức quốc tế mà chưa thể triển khai khảo sát diện rộng ở cấp độ doanh nghiệp đa quốc gia.
• Độ trễ thời gian của số liệu thống kê: Dữ liệu cấp phép hành nghề tại các ủy ban điều phối khu vực (ACPECC, AAC) cập nhật đến năm 2018, chưa phản ánh đầy đủ những biến động trong giai đoạn số hóa sau năm 2020.

Hướng nghiên cứu tương lai được đề xuất bao gồm:

1. Nghiên cứu tác động của Chuyển đổi số và mô hình làm việc từ xa xuyên biên giới (cross-border remote working) đến sự thay đổi phương thức di chuyển thể nhân truyền thống trong ASEAN.
2. Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (spatial econometrics) và phân tích định lượng vi mô để lượng hóa chính xác chi phí tuân thủ MRA đối với người lao động.
3. Nghiên cứu cơ chế dịch chuyển nhân lực trong các ngành công nghệ cao mới nổi (trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, logistics số) vượt ra ngoài phạm vi 8 ngành nghề MRA hiện tại.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Về mặt học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng cho các viện nghiên cứu, trường đại học trong đào tạo chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Quản trị nguồn nhân lực và Quan hệ quốc tế; dự kiến tạo ra các trích dẫn quan trọng trong các nghiên cứu về hội nhập AEC.
• Về mặt chính sách: Luận án cung cấp luận cứ khoa học thực chứng phục vụ cho Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bộ Công Thương, Bộ Ngoại giao trong quá trình đàm phán nâng cấp các thỏa thuận MRA và xây dựng văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến Bộ luật Lao động.
• Về mặt kinh tế - xã hội: Gợi mở chiến lược cho các hiệp hội nghề nghiệp (Hội đồng Kỹ sư, Kiến trúc sư, Kế toán) trong việc xây dựng lộ trình chuẩn hóa năng lực hội nhập quốc tế cho hội viên.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích hoàn chỉnh về di chuyển thể nhân và các khoảng trống nghiên cứu liên quan đến thể chế AEC.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách: Sử dụng các khuyến nghị thực chứng để xây dựng chính sách thị trường lao động và chiến lược đào tạo nguồn nhân lực quốc gia.
• Các Hiệp hội Nghề nghiệp và Doanh nghiệp: Nắm bắt quy chuẩn MRA để định hướng đào tạo nhân viên, tuyển dụng chuyên gia quốc tế và bảo vệ nguồn nhân lực chất lượng cao trong nước.
• Người Lao động có Kỹ năng: Xác định chính xác các yêu cầu về kỹ thuật, kỹ năng nhận thức và kỹ năng xã hội để chủ động hòa nhập vào thị trường lao động khu vực.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Thị trường Lao động Kép (Dual Labour Market Theory) của Michael Piore và Lý thuyết Lực hút - Lực đẩy (Push - Pull Theory) của Everett Lee khi áp dụng vào phân tích dòng di chuyển thể nhân theo Phương thức 4 GATS tại một khối kinh tế khu vực gồm các nước đang phát triển (ASEAN). Tác giả đã chứng minh rằng: trong bối cảnh các cam kết pháp lý khu vực đã được ký kết, rào cản lớn nhất ngăn cản sự hình thành một thị trường lao động thống nhất không còn nằm ở khoảng cách kinh tế mà nằm ở sự bất tương thích thể chế kiểm định và sự trỗi dậy của các hàng rào kỹ thuật phi thuế quan mang tính bảo hộ nghề nghiệp của từng quốc gia.

2. Điểm đổi mới trong phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?

Khác với các nghiên cứu trước đây của Chia Siow Yue (2011) hay Đào Thị Thu Trang (2015) vốn chỉ tập trung vào phân tích thuần túy chính sách định tính hoặc số liệu xuất khẩu lao động chung, luận án thiết lập phương pháp tiếp cận đa cấp (Multi-level Approach) kết hợp Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation). Tác giả đã đối chiếu trực tiếp giữa các văn bản cam kết pháp lý (AEC Blueprint, MNP, 8 MRAs, AQRF) với số liệu thực tế được chuẩn hóa từ ACPECC, AAC và số liệu năng suất lao động PPP của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và Tổng cục Thống kê.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là Nghịch lý Năng suất Lao động của Việt Nam so với các nước láng giềng. Mặc dù Việt Nam có quy mô lực lượng lao động dồi dào (54,8 triệu người năm 2017) và tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, nhưng năng suất lao động tính theo sức mua tương đương năm 2016 chỉ đạt 9.894 USD - không những bị các nước sáng lập ASEAN bỏ xa (chỉ bằng 7% của Singapore, 36,5% của Thái Lan) mà còn thấp hơn cả Lào (chỉ bằng 87,4% năng suất của Lào). Điều này đập tan ngộ nhận về lợi thế cạnh tranh nguồn nhân lực của Việt Nam trong AEC khi bước vào phân khúc lao động có chuyên môn.

4. Luận án có cung cấp quy trình kiểm chứng và nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Luận án xây dựng quy trình phân tích thể chế và đánh giá rào cản kỹ thuật chuẩn mực thông qua 3 nhóm tiêu chí đánh giá lao động chuyên môn: (1) Kỹ năng kỹ thuật, (2) Kỹ năng nhận thức và (3) Kỹ năng xã hội/hành vi. Khung đánh giá này hoàn toàn có thể được tái lập và nhân rộng để nghiên cứu tác động của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới khác như CPTPP, EVFTA đối với thị trường dịch vụ và lao động kỹ thuật cao.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào 3 hướng: (1) Đánh giá tác động của trí tuệ nhân tạo và kinh tế nền tảng số đến sự dịch chuyển nhân lực tri thức không cần hiện diện thể nhân; (2) Xây dựng chỉ số tương thích thể chế nghề nghiệp (Occupational Institutional Compatibility Index) giữa Việt Nam và các đối tác thương mại tự do; (3) Nghiên cứu cơ chế chia sẻ an sinh xã hội xuyên biên giới cho lao động di cư chuyên môn cao trong ASEAN.

---

Kết luận

Luận án "Tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn trong Cộng đồng Kinh tế ASEAN và những vấn đề đặt ra cho Việt Nam" của tác giả Lê Minh Hạnh đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn mang tính bước ngoặt:

1. Hệ thống hóa và làm sâu sắc cơ sở lý luận về tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn, làm rõ sự khác biệt bản chất giữa xuất khẩu lao động truyền thống và di chuyển thể nhân cung cấp dịch vụ theo phương thức 4 GATS trong liên kết kinh tế khu vực.
2. Nhận diện toàn diện thực trạng thực thi 8 Thỏa thuận Công nhận Lẫn nhau (MRAs) trong AEC, chỉ rõ những điểm nghẽn thể chế, rào cản kỹ thuật ngôn ngữ và xu hướng bảo hộ lao động nội địa tại các nước tiếp nhận.
3. Phát hiện và phân tích sâu sắc các điểm nghẽn nội tại của nguồn nhân lực Việt Nam: năng suất lao động PPP ở mức thấp (9.894 USD), tỷ lệ lao động qua đào tạo chỉ đạt 21,4%, thiếu hụt kỹ năng mềm và rào cản ngoại ngữ.
4. Cảnh báo nguy cơ cạnh tranh hai chiều, chỉ ra rằng nếu không kịp thời cải cách, Việt Nam vừa không tận dụng được cơ hội xuất khẩu lao động chuyên môn sang các nước phát triển trong khối, vừa có nguy cơ mất thị phần dịch vụ chất lượng cao ngay tại thị trường nội địa.
5. Xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ và có tính khả thi cao, bao gồm việc tương thích hóa khung trình độ quốc gia với AQRF, đổi mới căn bản chương trình đào tạo nghề nghiệp theo chuẩn năng lực khu vực và hoàn thiện hành lang pháp lý quản lý lao động nước ngoài phục vụ mục tiêu phát triển bền vững và bảo đảm an ninh quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ TỰ DO HÓA DI CHUYỂN LAO ĐỘNG CÓ CHUYÊN MÔN TRONG CỘNG ĐỒNG KINH TẾ ASEAN 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu về tự do di chuyển lao động có chuyên môn trong Cộng đồng kinh tế ASEAN 1. Các công trình nghiên cứu về lao động, thị trường lao động Lao động là một trong những yếu tố quan trọng hàng đầu của mọi quá trình sản xuất kinh doanh. Chính vì vậy, việc nghiên cứu về lao động, thị trường lao động, di chuyển lao động đã và đang là chủ đề quan tâm của nhiều nhà khoa học và nhà hoạch định chính sách, tiêu biểu có những công trình sau: Cuốn sách “Thị trường lao động ở châu Á: Các vấn đề và triển vọng” của Ngân hàng phát triển châu Á, xuất bản năm 2006.

Các tác giả đã tập trung nghiên cứu: những vấn đề thị trường lao động thông qua kết quả thị trường lao động ở châu Á; nghiên cứu thị trường lao động trong một thế giới toàn cầu hoá; nghiên cứu cường độ lao động của tăng trưởng; xu hướng và yếu tố quyết định kinh tế vĩ mô. Nghiên cứu nội dung phát triển thị trường lao động một số quốc gia châu Á như: các vấn đề đặt ra và triển vọng phát triển của thị trường lao động ở Ấn Độ; những thách thức chính và các vấn đề chính sách thất nghiệp của thị trường lao động ở Indonesia; luật Lao động và các chính sách kinh tế ở Philippines; sự phát triển và thách thức trong chính sách chuyển đổi kinh tế đối với thị trường lao động ở Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa; đánh giá thị trường lao động Việt Nam và nghiên cứu hệ thống chính sách toàn dụng lao động đối với các nước châu Á. Cuốn sách “Thị trường lao động và phát triển kinh tế”, của Ravi Kanbur&Jan Svejnar (chỉnh sửa) ấn hành năm 200. Quyển sách phản ánh trong sự phát triển kinh tế nói chung đặc biệt đối với các nền kinh tế chuyển đổi nói riêng, việc phát triển thị trường lao động là một trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu.

Với sự cạnh tranh ngày càng gia tăng do tác động của toàn cầu hoá, thị trường sức lao động ngày càng linh hoạt hơn và tạo ra nhiều việc làm tốt hơn. Đồng thời, vấn đề an ninh, chính trị do phân hoá thu nhập từ lao động cũng diễn ra phức tạp, đòi hỏi phải 8 luan an có sự nhận thức mới hơn về thị trường lao động, nhất là về vấn đề xây dựng hệ thống vận hành, điều tiết thị trường lao động ở tầm vĩ mô. Tổng quát hơn, đó là nhận diện mới về thị trường lao động, về cấu trúc chức năng, hoạt động của thị trường lao động để đề xuất, xây dựng các chính sách thay thế phù hợp trong bối cảnh toàn cầu hoá. Tổ chức lao động thế giới năm 2013 đã xuất bản cuốn sách với nhan đề: “Research and Analysis of Vacancies and Skills Needs in the European Union,in the Republic of Moldova and Ukrainean” (Những nghiên cứu về nhu cầu tuyển dụng lao động có chuyên môn ở Liên minh châu Âu, tại Cộng hòa Moldova và Ukraina) cuốn sách chỉ ra: xu hướng dịch chuyển của lao động đang diễn ra mạnh mẽ tại các quốc gia Châu Âu.

Việc làm trong ngành nông nghiệp ngày càng giảm trong mọi nền kinh tế và ngành dịch vụ đang ngày càng phát triển mạnh. Ví dụ tại Cộng hòa Séc, trong khoảng từ năm 2010 đến 2020 các ngành nghề mới như vận tải, dịch vụ kinh doanh, dịch vụ ngoài thị trường sẽ tăng khoảng 14%, trong đó các ngành nghề có kỹ năng thấp trong các nhà máy, xây dựng sẽ giảm, việc làm sẽ tăng lên với người có trình độ, tay nghề cao. u hướng này cũng diễn ra tương tự tại nhiều quốc gia Châu Âu như Pháp, Italy, Ukraine… Tại Pháp nhu cầu lao động trong giáo dục, trong phát triển kinh tế sẽ tăng cao và giảm lao động trong nông nghiệp, công nghiệp nhẹ như: dệt may, da giày, gỗ; công nghiệp máy móc, kim loại. Các ngành sẽ cần nhiều lao động như truyền thông, giải trí, nghiên cứu… [93, tr.

Sự phân tích này cho chúng ta thấy sự thay đổi công nghệ luôn khiến các công ty phải đối mặt với một chu kì kinh tế bị rút ngắn và gia tăng sự cạnh tranh toàn cầu. Chỉ có rất ít ngành công nghiệp không chịu nhiều tác động vì sự phát triển công nghệ còn lại hầu hết đều phải chịu sự tác động này. Vì vậy, công nghệ, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo đã tác động không nhỏ đến nguồn và cơ cấu việc làm của chính con người. Để bổ sung cho hướng nghiên cứu về sự thay đổi nhu cầu kỹ năng lao động trên thế giới, năm 2014 Phil Martin và Manolo Abella cho ra đời cuốn sách: “Labour Markets and the Recruitment Industry: Trends, Challenges and 9 luan an Opportunities” (Thị trường lao động và ngành tuyển dụng: u hướng, cơ hội và thách thức), cũng trong năm này Tổ chức Lao động quốc tế xuất bản báo cáo “Thị trường lao động thế giới - World of Work Report”.

Hai tác phẩm chỉ ra: các quốc gia trên thế giới đều hướng đến phát triển nền kinh tế dựa trên tri thức, tăng năng suất lao động. Do vậy, “nguồn nhân lực trở thành nhân tố then chốt nâng cao năng suất lao động, cải thiện chất lượng việc làm và thúc đẩy tăng trưởng” [102, tr. Trong khi đó, hiện chỉ có 8% dân số thế giới từ 15 đến 64 tuổi có bằng tốt nghiệp cao đẳng; vì vậy trên quy mô toàn cầu đang tồn tại sự thiếu hụt rất lớn về lao động đã qua đào tạo. Theo dự án nghiên cứu của Tổ chức lao động quốc tế thì đến năm 2030, các nước công nghiệp sẽ thiếu hụt khoảng 40 triệu lao động tốt nghiệp cao đẳng và 45 triệu lao động có chuyên môn ở mức trung bình, và sẽ dư khoảng 10% trong số 950 triệu người chưa tốt nghiệp trung học tương đương với 95 triệu lao động [102, tr.

Như vậy các công trình nghiên cứu cho thấy tầm quan trọng của thị trường lao động tốt, đó sẽ là một trong những nhân tố quan trọng phát triển kinh tế bền vững. Đặc biệt trong bối cảnh của sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, xu hướng biến đổi nhân khẩu đang diễn ra theo nhiều hướng khác nhau tác động lớn đến sự thay đổi cung và cầu lao động trên quy mô toàn cầu. Các nghiên cứu về nhu cầu thị trường lao động trên thế giới và trình độ lao động hiện tại của các quốc gia đã chỉ ra: hiện nay đang tồn tại nhu cầu toàn cầu về lao động chuyên môn cao và nhu cầu đối với lực lượng lao động này sẽ ngày một gia tăng. Để tận dụng lợi thế cạnh tranh các quốc gia, các công ty đang chạy đua thu hút nhân tài bằng nhiều biện pháp như nâng lương, quan tâm đến đời sống xã hội người lao động; các quốc gia đã thay đổi thiết chế bằng cách nới lỏng các điều luật về di trú, cấp visa, thị thực… Để đào tạo nguồn nhân lực nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu thị trường, năm 2010 Di Gropello, Emanuela xuất bản cuốn “Kỹ năng cho thị trường lao động ở Philippines”.

Quyển sách trình bày những kỹ năng mà người lao động cần trang bị để tăng năng suất và chất lượng công việc, tăng khả năng cạnh tranh để có được 10 luan an việc làm tốt hơn; phân tích vai trò của hệ thống giáo dục đào tạo đối với việc trang bị kỹ năng cho người lao động. Ở Việt Nam trong những năm qua cũng có nhiều công trình nghiên cứu về thị trường lao động và dịch chuyển lao động, như: Cuốn sách “Thị trường lao động thực trạng và giải pháp” của tác giả Nguyễn Quang Hiển do nhà xuất bản Thống kê ấn hành năm 1 5. Quyển sách trình bày những vấn đề cơ bản về thị trường sức lao động: sức lao động trở thành hàng hóa trong cơ chế thị trường, hàng hóa sức lao động tuân thủ theo quy luật cung - cầu, vấn đề thất nghiệp, sự vận động của thị trường lao động trên thế giới. Quyển sách mô tả thực trạng thị trường sức lao động ở Việt Nam trong nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần,từ đó đưa ra phương hướng và giải pháp phát triển thị trường lao động ở Việt Nam bao gồm: phát triển thị trường lao động nông thôn, phát triển thị trường lao động ở các đô thị và khu công nghiệp tập trung, phát triển thị trường lao động khu vực không kết cấu, phát triển thị trường lao động ở vùng ven biển, phát triển thị trường lao động thông qua xuất khẩu lao động và giải pháp hoàn thiện thể chế, môi trường để thúc đẩy phát triển thị trường lao động.

Cuốn sách “Thị trường lao động: cơ sở lý luận và thực tiễn ở Việt Nam” của Phạm Đức Chính do nhà xuất bản Chính trị quốc gia ấn hành 2006 có nội dung tập trung phân tích cơ sở lý luận của thị trường sức lao động như những lý thuyết về thị trường sức lao động, việc làm, thất nghiệp, một số vấn đề có tính lý luận về nguồn lao động, vấn đề thất nghiệp và bảo hiểm thất nghiệp, những yếu tố cấu thành và điều tiết thị trường sức lao động, mối quan hệ giữa cung - cầu sức lao động và tiền lương, v. Luận án tiến sĩ “Competitiveness of Vietnamese labor export in North - East Asia market: a comparison across ASEAN countries” (Khả năng cạnh tranh trong xuất khẩu lao động Việt Nam ở thị trường Đông Bắc Á: nghiên cứu so sánh với các quốc gia ASAEN) tác giả Hoang Van Hung (2013). Luận án đã đề xuất một hệ thống chỉ tiêu để đánh giá năng lực cạnh tranh lao động xuất khẩu. Căn cứ vào các chỉ số này, luận án đánh giá theo hai cách tiếp cận: đánh giá trực tiếp từ người sử 11 luan an dụng lao động và đánh giá gián tiếp bằng cách so sánh năng lực của lao động xuất khẩu với yêu cầu của người sử dụng lao động.

Ngoài ra, luận án so sánh năng lực cạnh tranh về xuất khẩu lao động giữa các nước ASEAN tại các thị trường khác nhau. Căn cứ vào kết quả phân tích, luận án đề xuất giải pháp cần thiết để nâng cao năng lực cạnh tranh của lao động Việt Nam trên thị trường quốc tế. Theo cách tiếp cận đó, luận án đã chỉ ra khoảng cách năng lực cạnh tranh giữa lao động Việt Nam và các nước ASEAN.