Chương 1 TONG QUAN VE TINH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Đánh gia các công trình nghiên cứu ở nước ngoài Trên bình diện thế giới, trong lĩnh vực khoa học pháp lý, vấn đề trách nhiệm quốc gia nói chung và van đề trách nhiệm quốc gia trong lĩnh vực hạt nhân là van đề đã được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu. Cho đến nay có khá nhiều công trình nghiên cứu về các khía cạnh pháp lý khác nhau liên quan tới việc sử dụng NLHN vì mục đích hòa bình. Trong số đó, có khá nhiều các công trình nghiên cứu liên quan tới trách nhiệm quốc gia trong sử dụng NLHN.
Tiêu biểu là các công trình đã được xuất bản thành giáo trình, sách tham khảo, chuyên khảo, hoặc được công bố trên các tạp chí khoa học pháp lý. Có thé kê tới các nhóm công trình sau đây. Đánh giá các công trình nghiên cứu về sự hình thành và phát triển các quy phạm pháp luật quốc tế về trách nhiệm quốc gia nói chung, các yếu tổ cau thành và bản chất của trách nhiệm quốc gia Có nhiều công trình nghiên cứu ở các nước về vấn đề này, trong đó điển hình như: - Với cuốn sách The Law of International Responsibility (dịch Luật về trách nhiệm pháp lý quốc tế) James Crawford, Alain PeLet, Simon Olleson (2010) [84], đã phác họa một bức tranh toàn cảnh về các khía cạnh khác nhau của trách nhiệm pháp lý quốc tế. Cuốn sách phân tích sâu về: định nghĩa trách nhiệm pháp lý quốc tế; mối quan hệ giữa trách nhiệm quốc gia và trách nhiệm bồi thường thiệt hại, lịch sử hình thành và phát triển các quy định pháp luật về trách nhiệm pháp lý; các học thuyết, nội dung và các hình thức thực hiện trách nhiệm pháp lý quốc tế.
Nội dung mang tính đột phá của cuốn sách này ở chỗ là nó đã đưa ra nội dung trách nhiệm pháp lý quốc tế của tổ chức quốc tế. Nhằm cụ thé hóa các van đề lý luận về trách nhiệm pháp lý quốc tế nói chung, cuốn sách đã đưa ra bình luận, đánh giá, về thực tiễn thực hiện trách nhiệm pháp lý quốc tế trong các lĩnh vực cụ thể gồm: quyền con người, thương mại và đầu tư. Tuy nhiên, điểm hạn chế của công trình này là không trực tiếp đề cập tới trách nhiệm quốc gia mà tập trung vào trách nhiệm pháp ly quốc tế (trách nhiệm bồi thường thiệt hai). Trách nhiệm quốc gia được dé cập trong mối tương quan với trách nhiệm pháp lý quốc tế trong một vài lĩnh vực đó là quyền con người, trong khuôn khổ WTO, và trong các hiệp định bảo hộ đầu tư.
Nội dung chính của cuốn sách này là nghiên cứu, làm rõ các nội dung cơ bản của trách nhiệm quốc gia. Băng cách phân tích nội hàm trách nhiệm quốc gia dựa trên nguyên tắc bình đăng về chủ quyền trong một số lĩnh vực: kế thừa, chính sách đối với người nhập cư, bảo đảm quyền con người.Tác giả David Miller minh chứng nhận định: "Quốc Ø1a có quyền đưa ra quyết định thực hiện các hoạt động trên cơ sở chủ quyền quốc gia, đồng thời cũng phải chịu trách nhiệm về những thiệt hại phát sinh từ chính những hành động đó. Quốc gia có thể phải chịu trách nhiệm bồi thường cho những thiệt hai phát sinh tại thời điểm hiện tại do hành vi quốc gia minh gây ra trong quá khứ". Như vậy, cuốn sách có thể là tài liệu tham khảo cho luận án khi xây dựng cơ sở, nội hàm khái niệm trách nhiệm quốc gia.
Tuy nhiên, điểm hạn chế dé nhận thấy của cuốn sách này đó là: nội hàm khái niệm trách nhiệm quốc gia mới chỉ được đề cập đánh giá trên cơ sở trách nhiệm quốc gia đối với các chính sách của quốc gia tập trung trong hai lĩnh vực chính là đi cư và tị nạn. Chính vì vậy, nội dung trách nhiệm quốc gia trong cuốn sách này được đánh giá là chưa thực sự toàn diện. Cuốn sách don thuần chỉ là tập hợp các nội dung nghiên cứu độc lập của nhiều học giả về vấn đề trách nhiệm quốc gia trong vòng 50 năm. Do đó, công trình này không thé cung cấp một cái nhìn toàn diện về trách nhiệm quốc gia.
Tuy nhiên, cuốn sách lại là nguồn tai liệu tham khảo hữu ích cho luận án. Bởi lẽ, thông qua các nghiên cứu, bình luận của các học giả nổi tiếng về các khía cạnh khác nhau trong cuốn sách đã làm rõ và sâu sắc hơn về nhiều khía cạnh quan trọng của pháp luật quốc tế về trách nhiệm quốc gia. Nhìn chung, các công trình này đã dé cập tới các khía cạnh khác nhau của pháp luật quốc tế về trách nhiệm quốc gia trong lĩnh vực NLHN bao gồm: trách nhiệm quốc gia và trách nhiệm pháp lý quốc tế của quốc gia; mối quan hệ giữa chủ quyền quốc gia và trách nhiệm quốc gia nói chung. Các công trình trên phan nào đã phân tích, đánh giá về những ưu điểm, hạn chế của chế định trách nhiệm quốc gia hiện hành.
Tuy nhiên, chưa có bất kỳ công trình nào đặt cụ thê vấn đề trách nhiệm quốc gia trong lĩnh vực ATHN. Đánh giá các công trình về trách nhiệm đảm bảo an toàn hạt nhân của các quốc gia trong quá trình sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình Về van dé này, nhìn chung, các công trình nghiên cứu ở các khía cạnh khác nhau chủ yếu đề cập tới hai nhóm nội dung bao gồm: Nhóm thứ nhất, các công trình nghiên cứu về các vấn đề lý luận, khăng định nguyên tắc sử dụng NLHN vì mục đích hòa bình trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội là quyền của các quốc gia xuất phát từ chủ quyền quốc gia. Tuy nhiên, nguyên tắc tối cao trong quá trình sử dụng NLHN là trách nhiệm đảm bảo ATHN của tất cả các chủ thể tổ chức, cá nhân và cả các quốc gia. Liên quan trực tiếp tới nội dung này có thé ké tới các công trình: - Alexandre Kiss (2008), State responsibility and liability for nuclear damage (dich: Trach nhiém quốc gia và trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với các thiệt hại hạt nhân), Published Online [52].
Công trình này viết về trách nhiệm quốc gia và mối quan hệ giữa trách nhiệm quốc gia và trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Cuỗn sách dựa trên quy định pháp luật quốc tế hiện hành để minh chứng cho nhận định: "Sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình là quyền của các quốc gia". Trên cơ sở đó, tài liệu tiếp tục phân tích van đề trách nhiệm quốc gia trong phòng ngừa thiệt hại hạt nhân theo quy định của pháp luật quốc tế. Mối quan hệ giữa trách nhiệm đảm bảo an toàn và trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo quy định của các Công ước về bồi thường thiệt hại hạt nhân.
Ngoài các quy phạm tập quán quốc tế về trách nhiệm quốc gia đối với thiệt hại hạt nhân xuyên biên giới, Alexandre Kiss còn phân tích các quy định tại một số điều ước quốc tế bao gồm: Hiệp ước Nam Cực năm 1959, Hiệp ước Vũ trụ năm 1967, Hiệp ước toàn diện về cam thử hạt nhân 1996, Công ước Viên năm 1994 về ATHN, Công ước về đánh giá tác động môi trường trong bối cảnh xuyên biên giới năm 1991 và một số Công ước khác liên quan đến thông báo sớm tai nạn hạt nhân, trách nhiệm bồi thường thiệt hại hạt nhân, xử lý chất thải hạt nhân. Điểm ấn tượng của Alexandre Kiss trong cuốn sách này đó là ông đã đề cập, phân tích các ý kiến tư vấn của ICJ năm 1996 về các mối đe dọa hoặc sử dụng vũ khí hạt nhân và Bộ luật của cơ quan NLNT quốc tế (IAEA) về việc tiến hành dịch chuyển chất thải phóng xạ giữa các quốc gia. Từ những phân tích đó, tác giả lập luận và rút ra kết luận: Dự thảo của Ủy ban pháp luật quốc tế về trách nhiệm quốc gia là phù hợp với các nguyên tắc của pháp luật quốc tế nói chung và luật quốc tế về năng lượng hạt nhân nói riêng. Do vậy, các quốc gia phải có trách nhiệm bồi thường thiệt hại từ các hoạt động của các cơ sở hạt nhân của quốc gia.
Day được đánh giá là công trình nghiên cứu một cách tổng quan van dé chính sách NLHN và chống phổ biến vũ khí hạt nhân. Tác giả Taylor Burke đã lập luận và khang định sử dụng NLHN là cần thiết để bù đắp sự gia tăng nhu cầu năng lượng. Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng con người không thể dự phòng hết mọi nguy cơ xảy ra tai nạn. Thêm vào đó, các vấn đề liên quan đến NLHN và vấn đề sản xuất, sử dụng vũ khí hạt nhân sẽ không thé cham dứt với khuôn khổ quy định han chế như hiện nay.
Do đó, cần có những biện pháp thích hợp tăng cường bảo đảm an toàn và an ninh hạt nhân. Từ thực tiễn đó là không ít quốc gia trên thế giới có tham vọng tăng cường quyền lực thông qua việc phát triển vũ khí hạt nhân. Nhằm mục đích đảm bảo an toàn và an ninh hạt nhân, cộng đồng quốc tế cần kiểm soát chặt chẽ vấn đề phổ biến vũ khí hạt nhân. Tác giả Taylor Burke cho rằng: Do ranh giới làm giàu uranium giữa sản xuất điện và sản xuất vũ khí hạt nhân rất mong manh.
Chính vì vậy, điện hạt nhân bên cạnh những lợi ích dễ nhận thay thì mặt trái của nó là có thé làm tăng thêm xác suất dẫn tới chiến tranh hạt nhân. Trong khi hậu quả của chiến tranh hạt nhân lại vô cùng nguy hiểm. Tác giả Taylor Burke đã nhắn mạnh rằng, mặc dù "giá trị mong đợi" của NLHN là rất lớn và xác suất xảy ra các tai nạn hạt nhân là thấp. Tuy nhiên, mặc dù xác xuất thấp nhưng hậu quả lại là rất lớn.
10 Tác giả Taylor Burke tiếp tục khang định: không có bat kỳ biện pháp nào có thé đánh giá chính xác xác suất xảy ra tai nạn hạt nhân. Nếu NLHN là một bước cần thiết để giải quyết nhu cầu năng lượng ngày càng tăng trên toàn thế giới thì bước tiếp theo không kém phan quan trọng đó là bước đầu tư, quan tâm thích đáng dé bảo vệ con người khỏi nguy hiểm do tai nạn hạt nhân và nguy co phố biến vũ khí hạt nhân. Có thé thay, cuốn sách đã thành công trong việc phác họa và nghiên cứu một cách tổng quan về chính sách sử dụng NLHN, nguy cơ phổ biến hạt nhân. Tuy nhiên, cuốn sách lại chưa đưa ra được các giải pháp cụ thé, tối ưu đảm bảo cho quyền sử dụng NLHN vì mục đích hòa bình của các quốc gia.
Nanda and jon M.