Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Trách nhiệm của quốc gia trong đảm bảo an toàn hạt nhân theo quy định của pháp luật quốc tế, thực tiễn thực thi ở một số quốc gia và bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam" do nghiên cứu sinh Mạc Thị Hoài Thương thực hiện tại Trường Đại học Luật Hà Nội (chuyên ngành Luật quốc tế, mã số: 9380108), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Đoàn Năng, hoàn thành năm 2018.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Năng lượng hạt nhân (NLHN) ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong y tế, nông nghiệp, công nghiệp, thăm dò và khai thác khoáng sản cũng như sản xuất điện năng. Tuy nhiên, rủi ro bức xạ mang tính chất lan truyền xuyên biên giới qua bầu khí quyển và không thể ngăn chặn bằng ranh giới hành chính thông thường. Các sự cố hạt nhân nghiêm trọng trong lịch sử như Chernobyl (1986) và Fukushima (2011) đã đặt ra yêu cầu tái cấu trúc toàn diện chính sách, cơ quan quản lý và quy trình bảo đảm an toàn hạt nhân (ATHN) trên phạm vi toàn cầu.

Tại Việt Nam, sự cấp thiết của đề tài xuất phát từ bốn căn cứ thực tiễn và pháp lý:

  1. Yêu cầu quán triệt chủ trương của Đảng và Nhà nước về phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử (NLNT) vì mục đích hòa bình, cụ thể trong Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX (về Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2001 - 2010) và Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 01/11/2012 của Hội nghị Trung ương 6 khóa XI.
  2. Nhu cầu hệ thống hóa và làm sâu sắc cơ sở lý luận, pháp lý về trách nhiệm quốc gia trong bảo đảm ATHN, phân định rõ nguyên lý và nội dung trách nhiệm.
  3. Yêu cầu khắc phục những hạn chế, bất cập trong Luật Năng lượng nguyên tử năm 2008 theo Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của Quốc hội khóa XIII (Nghị quyết số 20/2011/QH13). Dù Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận đã tạm dừng theo Nghị quyết số 31/2016/QH14 ngày 22/11/2016 của Quốc hội khóa XIV, các ứng dụng phi năng lượng kỹ thuật cao vẫn tiếp tục mở rộng.
  4. Nhu cầu bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng trước xu hướng xây dựng nhà máy điện hạt nhân của các quốc gia láng giềng khu vực Đông Nam Á và Đông Á (như Malaysia, Indonesia và đặc biệt là các nhà máy điện hạt nhân của Trung Quốc ở gần biên giới Việt Nam).

Khoảng trống nghiên cứu được xác định: Chưa có công trình khoa học pháp lý ở cấp độ luận án tiến sĩ tại Việt Nam nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống cả về lý luận và thực tiễn chế định trách nhiệm quốc gia bảo đảm ATHN theo luật quốc tế, kết hợp so sánh thực tiễn các quốc gia điển hình để kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu

  • Mục đích tổng quát: Làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về trách nhiệm quốc gia bảo đảm ATHN thông qua phân tích pháp luật quốc tế, thực tiễn thi hành tại một số quốc gia điển hình và tại Việt Nam; từ đó đề xuất phương hướng, giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu:
    1. Làm sâu sắc cơ sở lý luận về trách nhiệm quốc gia bảo đảm ATHN (định nghĩa, đặc điểm, nội dung đặc thù theo chu trình hạt nhân).
    2. Nghiên cứu hệ thống các quy định của pháp luật quốc tế về trách nhiệm quốc gia trong phòng ngừa, giảm thiểu và khắc phục hậu quả sự cố hạt nhân.
    3. Phân tích, so sánh thực tiễn và hiệu quả thi hành pháp luật của một số quốc gia đại diện (Hoa Kỳ, Pháp, Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nga, Anh...) để rút ra bài học kinh nghiệm.
    4. Đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành tại Việt Nam, chỉ ra ưu điểm, hạn chế, nguyên nhân; đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả tổ chức thực thi.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

STT Câu hỏi nghiên cứu (được đánh số theo văn bản) Giả thuyết nghiên cứu tương ứng
1 Luật quốc tế quy định trách nhiệm quốc gia đảm bảo ATHN gồm những nội dung gì? Hệ thống quy định của pháp luật quốc tế về ATHN đã toàn diện chưa? Pháp luật quốc tế về an toàn hạt nhân có những thành công và hạn chế như thế nào? Luật quốc tế quy định trách nhiệm quốc gia áp dụng mọi biện pháp đảm bảo ATHN trong mọi giai đoạn của hoạt động hạt nhân từ khi chuẩn bị xây dựng, khai thác, bồi thường thiệt hại và cả khi tháo dỡ cơ sở hạt nhân.
2 Thực tiễn thực hiện trách nhiệm quốc gia đảm bảo ATHN của các quốc gia trên thế giới và tại Việt Nam hiện nay như thế nào? Có những ưu điểm, hạn chế gì và nguyên nhân của những hạn chế đó? Các quốc gia trên thế giới hiện nay đều ý thức được trách nhiệm quốc gia đảm bảo ATHN. Tuy nhiên, tùy thuộc vào mức độ khai thác ứng dụng NLHN và đặc thù kinh tế - xã hội mà việc thực hiện trách nhiệm của các quốc gia có những điểm khác biệt nhất định.
3 Để đảm bảo ATHN tại Việt Nam hiện nay cần dựa trên những phương hướng và giải pháp cụ thể là gì? Áp dụng đồng bộ các giải pháp, trong đó nhấn mạnh việc hợp tác quốc tế, xây dựng hệ thống quy định pháp luật, tiêu chuẩn an toàn và hệ thống cơ quan quản lý nhà nước về hạt nhân trên cơ sở quy định của pháp luật quốc tế, hướng dẫn của IAEA và kinh nghiệm của các quốc gia trên thế giới sẽ góp phần tăng cường đảm bảo ATHN cho Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Các văn bản pháp lý quốc tế (điều ước, công ước, tiêu chuẩn an toàn của IAEA); văn bản quy phạm pháp luật của một số quốc gia và Việt Nam; thực tiễn tổ chức thực thi trách nhiệm bảo đảm ATHN tại các quốc gia được khảo sát và tại Việt Nam.
  • Phạm vi nghiên cứu: Luận án tập trung vào trách nhiệm quốc gia trong bảo đảm ATHN theo chu trình hạt nhân (xây dựng khuôn khổ pháp lý, cấp phép, giám sát, ứng phó sự cố, bồi thường thiệt hại và tháo dỡ), không mở rộng sang trách nhiệm quốc gia trong toàn bộ các lĩnh vực khác của năng lượng nguyên tử. Về nội dung quốc tế, nghiên cứu tập trung vào trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ cam kết quốc tế bao gồm trách nhiệm lập pháp và trách nhiệm tổ chức thực thi.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã phân loại và điểm luận có hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo các nhóm chuyên đề cụ thể:

Các công trình nghiên cứu nước ngoài

  1. Về lý luận trách nhiệm pháp lý quốc tế và trách nhiệm quốc gia:
    • James Crawford, Alain Pellet, Simon Olleson (2010), The Law of International Responsibility: phân tích cấu trúc trách nhiệm pháp lý quốc tế, trách nhiệm của tổ chức quốc tế và áp dụng trong lĩnh vực quyền con người, thương mại (WTO), đầu tư.
    • David Miller (2012), National Responsibility and Global Justice: làm rõ nội hàm trách nhiệm quốc gia dựa trên chủ quyền trong các chính sách di cư và bảo vệ quyền con người.
  2. Về trách nhiệm bảo đảm ATHN và không phổ biến vũ khí hạt nhân:
    • Alexandre Kiss (2008), State responsibility and liability for nuclear damage: phân tích quyền sử dụng NLHN vì mục đích hòa bình gắn liền với trách nhiệm phòng ngừa thiệt hại xuyên biên giới theo các điều ước quốc tế (Hiệp ước Nam Cực 1959, Hiệp ước Vũ trụ 1967, CTBT 1996, Công ước Vienna 1994, Công ước Espoo 1991) và ý kiến tư vấn năm 1996 của Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ).
    • Taylor Burke: nghiên cứu mối quan hệ giữa chính sách NLHN, rủi ro tai nạn và nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân do ranh giới làm giàu uranium.
    • Ved P. Nanda & Jon M.: khảo sát tiêu chuẩn môi trường và trách nhiệm của bên thứ ba đối với thiệt hại hạt nhân.
    • John Burroughs, Jonathan Granoff (2011), Nuclear weapons and international law: phân tích tính bất hợp pháp của vũ khí hạt nhân và nguyên tắc giới hạn trong mục đích hòa bình.
  3. Về khuôn khổ pháp lý, quản lý an toàn và tiêu chuẩn kỹ thuật:
    • Tài liệu IAEA (2014), Governmental, Legal and Regulatory Framework for Safety và Radiation Protection and Safety of Radiation Sources: International Basic Safety Standards: cung cấp tiêu chí thiết lập cơ quan pháp quy và tiêu chuẩn bảo vệ bức xạ.
    • Helen Cook: nghiên cứu cấu trúc pháp lý toàn diện cho các dự án điện hạt nhân và phản ứng sau sự cố Fukushima.
    • Carlton Stoiber, Alec Baer, Norbert Pelzer, Wolfram Tonhauser (2010), Handbook on nuclear law (IAEA): sổ tay hướng dẫn soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật hạt nhân.
    • Mohamed ElBaradei, Edwin Nwogugu (1993), The international law of nuclear energy: basic documents: hệ thống hóa 4 nhóm quy tắc cốt lõi về an toàn, bảo vệ thực thể và phi quân sự hóa.
    • William E. Lee, Michael I. Ojovan, Carol M. Jantzen (2013), Radioactive Waste Management and Contaminated Site Clean-Up: phân tích công nghệ và kinh nghiệm xử lý chất thải phóng xạ tại Bắc Mỹ, Châu Âu, Châu Á và bài học Fukushima.
  4. Về chế độ trách nhiệm dân sự và bồi thường thiệt hại hạt nhân:
    • Duncan E. Currie: phân tích bất cập trong Công ước Vienna 1963, Nghị định thư sửa đổi 1997, Công ước Paris 1960, Nghị định thư Paris 2004 và Công ước Bồi thường bổ sung (CSC 1997), nhấn mạnh hạn chế về mức trần bồi thường và thẩm quyền tài phán độc quyền.
    • Mehmet Suat Kayikci (2011), The International Civil Liability Regime for Nuclear Energy: How Would it Respond to a Chernobyl Disaster of 2011?: kiểm chứng khả năng ứng phó của chế định trách nhiệm dân sự quốc tế qua tình huống giả định.
    • Các công trình nghiên cứu cơ chế khu vực tại Nam Á thuộc khuôn khổ SAARC.
  5. Về chính sách và pháp luật của các quốc gia cụ thể:
    • Xu Yi-chong (2010), The Politics of Nuclear Energy in China; các nghiên cứu về hợp tác hạt nhân Trung - Mỹ; bài viết của Nuttall và John E. về hệ thống pháp quy và văn hóa an toàn tại Anh; các tài liệu về pháp luật hạt nhân tại Nga, Pháp, Hàn Quốc.

Các công trình nghiên cứu trong nước

  1. Các đề án cấp nhà nước và tài liệu chuyên khảo:
    • Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (1995), Đề án Nghiên cứu phát triển khoa học kỹ thuật và năng lượng hạt nhân ở Việt Nam.
    • Bộ Khoa học và Công nghệ: Đề án Nghiên cứu làm rõ các vấn đề liên quan đến phát triển điện hạt nhân ở Việt Nam (2005); Đề án Nghiên cứu luận cứ khoa học cho việc xây dựng các quy định về bồi thường thiệt hại hạt nhân của Việt Nam (2014); Đề án Nghiên cứu xây dựng yêu cầu về nội dung và hướng dẫn thẩm định kế hoạch bảo vệ thực thể cho việc cấp phép nhà máy điện hạt nhân (2016).
    • Sách chuyên khảo: Nguyễn Trường Giang (2011), Luật pháp quốc tế về năng lượng hạt nhân; Đinh Ngọc Lân (2004), Năng lượng nguyên tử và đời sống; Nguyễn Thọ Nhân (2011), Năng lượng hạt nhân - chiến tranh và hòa bình; Phạm Duy Hiển (2015), An toàn điện hạt nhân (phân tích phương pháp tất định và xác suất).
    • Luận án tiến sĩ: Phạm Gia Chương (2015), Pháp luật quốc tế về sử dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình.
  2. Các bài viết trên tạp chí chuyên ngành:
    • Phan Xuân Dũng (2008), TS. Đinh Ngọc Lân (2014), PGS. Vương Hữu Tấn (2009, 2014), ThS. Đinh Ngọc Quang (2014), Lê Doãn Phác (2013), Nguyễn Việt Hùng (2007), Nguyễn Lan Nguyên (2013), Nguyễn Thanh Hải (2010).
    • Giáo trình Luật quốc tế của Trường Đại học Luật Hà Nội (2013); công trình của Lê Vương Long và Dương Tuyết Miên (2008).

Vị trí và khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận vấn đề ở khía cạnh kỹ thuật vật lý, giới thiệu chính sách chung hoặc phân tích đơn lẻ một số điều ước quốc tế về bồi thường thiệt hại dân sự. Luận án đặt trách nhiệm quốc gia vào vị trí trung tâm của khoa học pháp lý quốc tế, phân tích xuyên suốt toàn bộ chu trình hạt nhân, kết hợp đánh giá mô hình cơ quan pháp quy độc lập và đề xuất các giải pháp sửa đổi cụ thể cho Luật Năng lượng nguyên tử của Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm sử dụng

  • Cơ sở phương pháp luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin; các quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về phát triển khoa học - công nghệ và hội nhập quốc tế.
  • Khái niệm Năng lượng hạt nhân / Năng lượng nguyên tử: Phân tích từ nguồn gốc lịch sử (Democritus, John Dalton 1803, Enrico Fermi 1934, Otto Hahn, Fritz Strassmann, Lise Meitner, Otto Robert Frisch 1938) đến các định nghĩa chuẩn hóa trong Từ điển Bách khoa Việt Nam (1995), tài liệu của Cơ quan NLNT Nhật Bản (2011) và Iwakoshi. NLHN được xác định là năng lượng giải phóng trong quá trình biến đổi hạt nhân (phân hạch, nhiệt hạch, phân rã phóng xạ).
  • Khái niệm An toàn hạt nhân (ATHN): Được phân định rõ với An ninh hạt nhân (Nuclear Security - vốn tập trung vào phòng chống trộm cắp, phá hoại và tấn công có chủ ý). ATHN là sự yên ổn, được bảo vệ của con người và môi trường trước các rủi ro, sự cố do thiết bị hạt nhân, vật liệu hạt nhân gây ra.
  • Khái niệm Trách nhiệm quốc gia: Tiếp cận theo cả hai chiều kích: (i) Trách nhiệm tích cực (nghĩa vụ, bổn phận phòng ngừa, xây dựng khung pháp lý) và (ii) Trách nhiệm gánh chịu hậu quả bất lợi (chế tài, bồi thường thiệt hại) theo nguyên lý từ phán quyết Trọng tài quốc tế trong vụ Trail Smelter (Hoa Kỳ - Canada 1939-1941) và các học thuyết của Charles de Visscher, Milka Dimitrovska, David Miller.
  • Khung tiêu chuẩn của IAEA: Áp dụng 7 Yêu cầu an toàn chung (General Safety Requirements - GSR) và Thang sự kiện hạt nhân quốc tế (INES) gồm 3 mức sự cố (incidents) và 4 mức tai nạn (accidents).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án là công trình nghiên cứu định tính trong khoa học pháp lý, sử dụng kết hợp các phương pháp:

  • Phương pháp phân tích và tổng hợp: Sử dụng chủ yếu tại Chương 2 để mổ xẻ các yếu tố cấu thành khái niệm trách nhiệm quốc gia trong lĩnh vực ATHN, phân biệt với các ngành luật khác.
  • Phương pháp so sánh luật học: Áp dụng tại Chương 3 và Chương 4 để đối chiếu các quy định của điều ước quốc tế với pháp luật quốc gia của các nước điển hình (Hoa Kỳ, Pháp, Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc...) và với hệ thống pháp luật Việt Nam.
  • Phương pháp tiếp cận hệ thống: Xâu chuỗi các mối quan hệ pháp lý giữa cơ quan quản lý nhà nước, người vận hành cơ sở hạt nhân và tổ chức quốc tế theo từng giai đoạn của chu trình nhiên liệu hạt nhân.
  • Phương pháp nghiên cứu gắn lý luận với thực tiễn: Đánh giá các sự cố lịch sử (Three Mile Island 1979, Chernobyl 1986, Fukushima 2011) để kiểm chứng hiệu lực của các quy định pháp luật.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

  • Hệ thống văn kiện, điều ước quốc tế: Công ước An toàn hạt nhân 1994 (CNS), Công ước Thông báo sớm sự cố hạt nhân 1986, Công ước Trợ giúp trong trường hợp sự cố hạt nhân hoặc khẩn cấp phóng xạ 1986, Công ước Vienna 1963/1997, Công ước Paris 1960/2004, Công ước CSC 1997, các tài liệu hướng dẫn an toàn của IAEA.
  • Văn bản pháp luật các quốc gia: Luật Năng lượng nguyên tử của Hoa Kỳ, Pháp (Luật số 2006-686), Luật An toàn hạt nhân Hàn Quốc (NSA), các quy định của NNSA (Trung Quốc), NISA và cơ quan pháp quy mới của Nhật Bản.
  • Văn bản pháp luật Việt Nam: Luật Năng lượng nguyên tử năm 2008, các Nghị quyết của Đảng và Quốc hội, các văn bản dưới luật và tiêu chuẩn an toàn kỹ thuật quốc gia.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu

Chương này đánh giá chi tiết tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài; làm rõ các khoảng trống tri thức mà các công trình trước chưa giải quyết trọn vẹn. Trên cơ sở đó, luận án xác định hệ thống các câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và xây dựng phương pháp luận giải quyết từng vấn đề cụ thể nhằm định hướng cho ba chương tiếp theo.

Chương 2: Một số vấn đề lý luận về trách nhiệm quốc gia bảo đảm an toàn hạt nhân

Chương 2 tập trung xây dựng cơ sở lý luận nền tảng cho luận án:

  • Làm rõ các khái niệm cốt lõi: Phân tích bản chất của năng lượng hạt nhân, các giai đoạn chu trình nhiên liệu và phân loại sự cố theo thang INES. Phân biệt rõ khái niệm bảo đảm ATHN (bảo vệ con người và môi trường trước rủi ro bức xạ) với bảo đảm an ninh hạt nhân (ngăn chặn hành vi ác ý, trộm cắp, phá hoại).
  • Định nghĩa trách nhiệm quốc gia bảo đảm ATHN: Luận án đưa ra định nghĩa khoa học xác định đây là tổng thể các nghĩa vụ pháp lý quốc tế mà quốc gia phải thực hiện nhằm thiết lập hệ thống kiểm soát an toàn trong mọi giai đoạn của hoạt động hạt nhân và gánh chịu trách nhiệm pháp lý khi để xảy ra thiệt hại.
  • Cơ sở và nội dung trách nhiệm: Xác định cơ sở phát sinh trách nhiệm từ chủ quyền quốc gia gắn liền với nguyên tắc không gây hại xuyên biên giới (sic utere tuo ut alienum non laedas - vụ Trail Smelter). Phân tích nội dung trách nhiệm gồm: ban hành khuôn khổ pháp lý và tiêu chuẩn kỹ thuật; thành lập cơ quan pháp quy độc lập; kiểm soát cấp phép; giám sát vận hành; chuẩn bị ứng phó khẩn cấp và trách nhiệm bồi thường thiệt hại hạt nhân.
Chu trình trách nhiệm quốc gia bảo đảm ATHN:
Lập pháp & Ban hành tiêu chuẩn --> Cấp phép & Giám sát vận hành --> Ứng phó sự cố & Thông báo sớm --> Bồi thường thiệt hại & Tháo dỡ cơ sở

Chương 3: Pháp luật quốc tế về trách nhiệm quốc gia đảm bảo an toàn hạt nhân và thực tiễn thi hành tại một số quốc gia

Chương 3 khảo sát thực trạng quy định pháp luật quốc tế và kinh nghiệm thực thi của các quốc gia:

  • Quá trình phát triển của pháp luật quốc tế: Điểm lại các mốc lịch sử từ khi thành lập Ủy ban Năng lượng nguyên tử Liên hợp quốc (UNAEC), IAEA, đến sự ra đời của các công ước trụ cột sau các sự cố Chernobyl và Fukushima (Công ước CNS 1994, Công ước Thông báo sớm, Công ước Hỗ trợ khẩn cấp).
  • Thực trạng pháp luật quốc tế: Phân tích các chuẩn mực an toàn của IAEA và hai hệ thống công ước bồi thường thiệt hại hạt nhân (hệ thống Vienna và hệ thống Paris/CSC), chỉ ra các điểm nghẽn về mức trần trách nhiệm tài chính và cơ chế giải quyết tranh chấp.
  • Thực tiễn tại các quốc gia điển hình:
    • Hoa Kỳ: Mô hình cơ quan quản lý độc lập Ủy ban Pháp quy Hạt nhân Hoa Kỳ (US.NRC) thể hiện qua Hình 3.1 (Hoạt động quản lý của US.NRC).
    • Nhật Bản: Quá trình cải tổ cơ quan pháp quy sau thảm họa Fukushima 2011, xóa bỏ Cơ quan An toàn Hạt nhân và Công nghiệp (NISA) thuộc Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp (METI) để thành lập Cơ quan Pháp quy Hạt nhân (NRA) hoàn toàn độc lập, thể hiện qua Hình 3.2 (Sơ đồ chuyển đổi các tổ chức trong quá trình tái cơ cấu cơ quan pháp quy hạt nhân của Nhật Bản).
    • Pháp, Hàn Quốc, Trung Quốc (NNSA/CAEA), Nga, Anh: Khảo sát cơ chế cấp phép, kiểm tra thanh tra và quản lý chất thải phóng xạ.
  • Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam: Rút ra 4 nhóm bài học chính về: tính độc lập của cơ quan pháp quy hạt nhân; sự hoàn thiện của hệ thống tiêu chuẩn an toàn; tính minh bạch và văn hóa an toàn; cơ chế bồi thường thiệt hại hạt nhân toàn diện.

Chương 4: Thực hiện trách nhiệm quốc gia đảm bảo an toàn hạt nhân tại Việt Nam và một số kiến nghị

Chương 4 đi sâu vào thực tiễn Việt Nam:

  • Chủ trương, chính sách và thực trạng ứng dụng: Khái quát các chính sách của Đảng, Nhà nước và bức tranh ứng dụng NLNT trong y tế, nông nghiệp, công nghiệp và chiếu xạ tại Việt Nam.
  • Khuôn khổ pháp luật hiện hành: Phân tích Luật Năng lượng nguyên tử 2008 và các văn bản hướng dẫn, minh họa qua Hình 4.1 (Mô hình văn bản pháp luật và tiêu chuẩn an toàn của Việt Nam). Đánh giá việc thực thi các điều ước quốc tế mà Việt Nam đã gia nhập.
  • Thực tiễn thực thi: Đánh giá hoạt động thanh tra, cấp phép, kiểm soát nguồn phóng xạ và chuẩn bị ứng phó sự cố, thể hiện qua Bảng 4.1 (Hệ thống hoạt động diễn tập thực hành công ước thông báo sớm sự cố hạt nhân của Việt Nam).
  • Đánh giá hạn chế và nguyên nhân: Chỉ ra cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân chưa thực sự độc lập (vẫn trực thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ); thiếu cơ chế bồi thường thiệt hại hạt nhân tương thích quốc tế; hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật chưa đầy đủ.
  • Phương hướng và giải pháp: Đề xuất lộ trình sửa đổi toàn diện Luật Năng lượng nguyên tử năm 2008; thành lập Cơ quan an toàn hạt nhân quốc gia độc lập trực thuộc Chính phủ; hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật; tăng cường đào tạo nhân lực và đẩy mạnh hợp tác quốc tế với IAEA và các quốc gia láng giềng.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về lý luận

  • Xây dựng định nghĩa khoa học chuẩn xác về "Trách nhiệm quốc gia đảm bảo an toàn hạt nhân", phân biệt rõ giữa trách nhiệm tích cực (nghĩa vụ phòng ngừa, quản trị an toàn) và trách nhiệm gánh chịu hậu quả bất lợi (bồi thường thiệt hại).
  • Tiếp cận và phân tích cấu trúc trách nhiệm quốc gia một cách hệ thống theo toàn bộ các giai đoạn của chu trình hạt nhân (lựa chọn địa điểm, thiết kế, xây dựng, vận hành, ứng phó sự cố, xử lý chất thải phóng xạ, ngừng hoạt động và tháo dỡ cơ sở).
  • Phân định ranh giới khoa học giữa An toàn hạt nhân (Nuclear Safety) và An ninh hạt nhân (Nuclear Security), chỉ ra mối quan hệ tương hỗ giữa hai yếu tố này trong quản trị quốc gia.

Đóng góp mới về thực tiễn

  • Hệ thống hóa và cập nhật xu hướng phát triển của pháp luật quốc tế về an toàn hạt nhân giai đoạn hậu Fukushima.
  • Khảo cứu, so sánh kinh nghiệm lập pháp và mô hình tổ chức cơ quan quản lý an toàn hạt nhân của các quốc gia phát triển (Hoa Kỳ, Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc) và các nước láng giềng (Trung Quốc), từ đó rút ra những bài học thiết thực cho Việt Nam.
  • Nhận diện toàn diện các bất cập, "lỗ hổng" pháp lý trong Luật Năng lượng nguyên tử năm 2008 của Việt Nam đối chiếu với các chuẩn mực của IAEA và các công ước quốc tế liên quan.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

  1. Hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật: Đề xuất sửa đổi, bổ sung Luật Năng lượng nguyên tử năm 2008; xây dựng các nghị định, thông tư hướng dẫn chi tiết về bảo vệ thực thể, đánh giá địa điểm và quản lý chất thải phóng xạ; nghiên cứu tham gia các công ước quốc tế về bồi thường thiệt hại hạt nhân (như CSC 1997 hoặc Công ước Vienna sửa đổi).
  2. Kiện toàn cơ cấu tổ chức cơ quan pháp quy hạt nhân: Thành lập Cơ quan An toàn hạt nhân quốc gia có vị trí độc lập với cơ quan thúc đẩy ứng dụng năng lượng hạt nhân (tách biệt chức năng quản lý an toàn khỏi chức năng phát triển kinh tế).
  3. Nâng cao năng lực thực thi và ứng phó khẩn cấp: Hoàn thiện mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia; tăng cường tần suất và quy mô các cuộc diễn tập ứng phó sự cố bức xạ - hạt nhân cấp quốc gia và cấp tỉnh theo Bảng 4.1.
  4. Mở rộng hợp tác quốc tế: Tăng cường trao đổi thông tin, chia sẻ dữ liệu quan trắc phóng xạ xuyên biên giới với các nước trong khu vực, đặc biệt là giám sát các nhà máy điện hạt nhân đang vận hành gần biên giới Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Luận án được thực hiện trong bối cảnh Quốc hội Việt Nam ban hành Nghị quyết số 31/2016/QH14 tạm dừng thực hiện Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, do đó một số nội dung nghiên cứu thực tiễn tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào các cơ sở hạt nhân phi năng lượng (lò phản ứng nghiên cứu Đà Lạt, nguồn bức xạ trong y tế, công nghiệp) mà chưa có điều kiện khảo sát thực tiễn vận hành nhà máy điện hạt nhân thương mại trong nước.
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Nghiên cứu cơ chế hợp tác khu vực ASEAN trong ứng phó khẩn cấp sự cố hạt nhân xuyên biên giới.
    • Xây dựng mô hình chi tiết về quỹ bồi thường thiệt hại hạt nhân quốc gia và cơ chế bảo hiểm trách nhiệm dân sự hạt nhân tại Việt Nam.
    • Đánh giá tác động pháp lý của các công nghệ hạt nhân thế hệ mới (như lò phản ứng module nhỏ - SMR).

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên sâu cho các nhóm đối tượng:

  • Cơ quan quản lý nhà nước và lập pháp: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Bộ Khoa học và Công nghệ, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội trong quá trình nghiên cứu, sửa đổi Luật Năng lượng nguyên tử năm 2008 và xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật.
  • Cơ quan ngoại giao và đàm phán quốc tế: Là tài liệu tham khảo trong việc đánh giá khả năng gia nhập các điều ước quốc tế về an toàn hạt nhân và bồi thường thiệt hại hạt nhân (như Công ước CSC 1997).
  • Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học: Là tài liệu chuyên khảo hữu ích phục vụ giảng dạy và nghiên cứu chuyên ngành Luật quốc tế, Luật môi trường quốc tế và Pháp luật năng lượng nguyên tử tại các cơ sở đào tạo luật học.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm "An toàn hạt nhân" và "An ninh hạt nhân" khác nhau như thế nào theo luận án?

Theo phân tích tại Chương 2 (dựa trên tài liệu IAEA), An toàn hạt nhân (Nuclear Safety) là việc bảo vệ con người và môi trường trước các rủi ro, sự cố phát sinh từ thiết bị và hoạt động sử dụng vật liệu hạt nhân (tập trung vào phòng ngừa lỗi kỹ thuật, thiên tai, sai sót con người). Trong khi đó, An ninh hạt nhân (Nuclear Security) tập trung vào việc phòng ngừa, phát hiện và đối phó với các hành vi tội phạm, trộm cắp, phá hoại hoặc tiếp cận trái phép có chủ ý đối với vật liệu và cơ sở hạt nhân.

2. Sự cố Chernobyl (1986) và sự cố Fukushima (2011) đã dẫn tới bài học lớn nhất nào về cơ quan quản lý an toàn hạt nhân?

Bài học quan trọng nhất được rút ra tại Chương 3 là yêu cầu về tính độc lập hoàn toàn của cơ quan pháp quy an toàn hạt nhân. Trước sự cố Fukushima, cơ quan an toàn hạt nhân Nhật Bản (NISA) trực thuộc METI (bộ chịu trách nhiệm thúc đẩy phát triển điện hạt nhân), dẫn tới xung đột lợi ích. Sau sự cố, Nhật Bản buộc phải tái cơ cấu, thành lập Cơ quan Pháp quy Hạt nhân (NRA) độc lập (Hình 3.2), tách biệt hoàn toàn chức năng quản lý an toàn khỏi chức năng phát triển kinh tế.

3. Phán quyết Trọng tài quốc tế trong vụ Trail Smelter có ý nghĩa gì đối với trách nhiệm quốc gia bảo đảm ATHN?

Phán quyết vụ Trail Smelter (1939-1941) giữa Hoa Kỳ và Canada đã xác lập nguyên tắc tập quán quốc tế: "Không một quốc gia nào có quyền sử dụng hoặc cho phép sử dụng lãnh thổ của mình theo cách thức gây thiệt hại nghiêm trọng cho lãnh thổ của quốc gia khác". Nguyên tắc này là cơ sở pháp lý nền tảng để ràng buộc trách nhiệm quốc gia trong việc kiểm soát các hoạt động hạt nhân nhằm ngăn ngừa ô nhiễm phóng xạ xuyên biên giới.

4. Tại sao việc nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về ATHN tại Việt Nam vẫn cấp thiết dù đã tạm dừng Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận?

Theo lập luận của tác giả tại phần Mở đầu, việc sửa đổi luật vẫn hết sức cấp thiết vì hai lý do: (1) Việt Nam đang sử dụng rộng rãi công nghệ hạt nhân và nguồn bức xạ trong y tế, công nghiệp, nông nghiệp với kỹ thuật ngày càng phức tạp; (2) Việt Nam chịu rủi ro trực tiếp từ các nhà máy điện hạt nhân của các quốc gia láng giềng nằm sát biên giới (đặc biệt là Trung Quốc), đòi hỏi phải có khung pháp lý hoàn thiện về quan trắc, cảnh báo sớm và cơ chế bồi thường xuyên biên giới.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Mạc Thị Hoài Thương là công trình khoa học pháp lý chuyên sâu về trách nhiệm quốc gia trong bảo đảm an toàn hạt nhân theo luật quốc tế và thực tiễn thi hành. Công trình đã làm sáng tỏ hệ thống lý luận về trách nhiệm quốc gia theo toàn bộ chu trình hạt nhân, đánh giá toàn diện thực trạng các điều ước quốc tế và bài học cải tổ cơ quan pháp quy từ các quốc gia phát triển. Trên cơ sở đối chiếu với thực tiễn Việt Nam, luận án đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ phục vụ trực tiếp cho việc sửa đổi Luật Năng lượng nguyên tử và nâng cao năng lực bảo đảm an toàn bức xạ, hạt nhân quốc gia.