Tinh Hoa Triết Học Phật Giáo Ấn Độ: Xác Lập Liễu Nghĩa và Giảng Luận

Khám phá cách xác lập liễu nghĩa trong giảng luận điểm cao, giúp nâng cao khả năng tư duy và phân tích trong học tập và cuộc sống.

• Tác giả: Könchog Jigme Wangpo
• Người hướng dẫn: Thầy Tuệ Sỹ
• Trường học: Hương Tích
• Chuyên ngành: Phật học
• Đề tài: Tinh Hoa Triết Học Phật Giáo Ấn Độ: Xác Lập Liễu Nghĩa và Giảng Luận
• Loại tài liệu: bản dịch có chú giải
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Tây Tạng

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. Lời Mở Đầu cho Bản Dịch với Chú Giải
• 1.2. Thuật ngữ sử dụng
• 1.3. Yêu cầu kiến thức
• 1.4. Nội Dung Chánh Văn Xác Lập Liễu Nghĩa
• 1.4.1. Tổng quan về các Tôn chỉ Triết Học của riêng chúng ta
• 1.4.2. Giải Thích Tổng Quát về Giáo Thuyết Liễu Nghĩa
• 1.4.3. Trường Phái Đại Giải Thuyết
• 1.4.4. Các Khẳng Định Về GTLN
• 1.4.4.1. Các Khẳng Định Nền Tảng
• 1.4.4.2. Các khẳng định về đối tượng (sở)
• 1.4.4.3. Cấu nhiễm và vô cấu
• 1.4.4.4. Các Chủ Đề Hỗ Trợ Khác
• 1.4.4.4.1. Các quan điểm về chủ thể của đối tượng [Năng]
• 1.4.4.5. Các Chánh Tri
• 1.4.4.6. Các Thức Phi Chánh
• 1.4.4.7. Các Xác Nhận Về Đạo Pháp
• 1.4.4.7.1. Đối tượng tu trì của đạo pháp
• 1.4.4.7.2. Đối tượng bị loại trừ bởi đạo pháp
• 1.4.4.7.3. Bản chất của đạo pháp
• 1.4.4.8. Các Khẳng Định Về Chứng Quả Của Đạo Pháp
• 1.4.5. Trường Phái Kinh Lượng
• 1.4.5.1. Các Khẳng Định Nền Tảng
• 1.4.5.2. Khẳng định liên quan đến đối tượng
• 1.4.5.3. Khẳng định về Sở hữu đối tượng [Năng]
• 1.4.5.4. Các Khẳng Định Về Đạo Pháp
• 1.4.5.4.1. Đối tượng tu trì của đạo pháp
• 1.4.5.4.2. Các đối tượng từ bỏ bởi đạo pháp
• 1.4.5.4.3. Bản chất của đạo pháp
• 1.4.5.5. Các Khẳng Định Về Chứng Quả Của Đạo Pháp
• 1.4.6. Trường phái Duy Tâm
• 1.4.6.1. Các Khẳng Định Về GTLN
• 1.4.6.1.1. Các Khẳng Định Về Nền Tảng
• 1.4.6.1.1.1. Các Khẳng Định Liên Quan đến Sở
• 1.4.6.1.1.2. Các Khẳng Định Liên Quan Đến Năng [Chủ thể, Sở hữu đối tượng]
• 1.4.6.1.2. Các Khẳng Định Về Đạo Pháp
• 1.4.6.1.2.1. Các đối tượng tu trì của đạo pháp
• 1.4.6.1.2.2. Các đối tượng bị từ bỏ bởi đạo pháp
• 1.4.6.1.2.3. Bản chất của đạo pháp
• 1.4.6.1.3. Các Khẳng Định Về Chứng Quả Của Đạo Pháp
• 1.4.7. Các Trường Phái Trung Quán
• 1.4.7.1. Trường Phái Trung Quán Tục Tự Tánh
• 1.4.7.1.1. Các Khẳng Định Về GTLN
• 1.4.7.1.1.1. GTLN của Trung Quán Tục Tự Tánh Du-già
• 1.4.7.1.1.1.1. Các Khẳng Định Nền Tảng
• 1.4.7.1.1.1.2. Các Khẳng Định về Đạo Pháp
• 1.4.7.1.1.1.3. Các Khẳng Định Về Chứng Quả Của Đạo Pháp
• 1.4.7.1.1.2. GTLN của Trung Quán Tục Tự Tánh Kinh Lượng
• 1.4.7.1.1.2.1. Các Khẳng Định Nền Tảng
• 1.4.7.1.1.2.2. Các Khẳng Định về Đạo Pháp
• 1.4.7.1.1.2.3. Các Khẳng Định Về Chứng Quả Của Đạo Pháp
• 1.4.7.2. Trường Phái Trung Quán Ứng Thành
• 1.4.7.2.1. Các Khẳng Định Về GTLN
• 1.4.7.2.1.1. Các Khẳng Định về Nền Tảng
• 1.4.7.2.1.2. Các Khẳng Định về Đối Tượng [sở]
• 1.4.7.2.1.3. Các Khẳng Định về Sở Hữu Đối Tượng [năng, chủ thể]
• 1.4.7.2.2. Các Khẳng Định về Đạo Pháp
• 1.4.7.2.2.1. Các Đối Tượng Tu trì của Đạo Pháp
• 1.4.7.2.2.2. Các Đối Tượng bị Loại Trừ bởi Đạo Pháp
• 1.4.7.2.2.3. Bản Chất của Đạo Pháp
• 1.4.7.2.3. Các Khẳng Định về Chứng Quả Của Đạo Pháp
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Triết Học Phật Giáo Ấn Độ Liễu Nghĩa 55 ký tự

Thuật ngữ "གྲུབ་མཐའ" (Xác Lập Tối Hậu) không phải do người soạn dịch tạo ra, mà đã được đề cập trong kinh văn của Đức Phật. Nhập Lăng Già Kinh khẳng định giáo lý Phật giáo có hai khía cạnh: khuyến dụ và giáo thuyết liễu nghĩa (GTLN). Với Phật tử sơ cơ, khuyến dụ được giảng dạy. Với Du-già giả, giáo thuyết liễu nghĩa được trình bày. Sự khác biệt nằm ở ảnh hưởng của GTLN lên tâm thức. Người không chịu ảnh hưởng tìm kiếm khoái lạc hữu lậu, chưa từng nghiên cứu sâu rộng. Người chịu ảnh hưởng nghiên cứu, học hỏi, và thiết lập quan điểm về nền tảng, đạo pháp, và thành quả. Từ đó xây dựng nền tảng cho sự hiểu biết của mình.

Từ nguyên của "Xác Lập Tối Hậu" (གྲུབ་མཐའ, siddhānta) là một luận thuyết xác lập dựa trên kinh điển và luận lý. Một khi đã xác lập, người hành giả sẽ không từ bỏ nó. Như Pháp Hữu dạy trong Tường Minh Cú Luận: "Tôn Chỉ Giáo Pháp" biểu thị khẳng định được xác lập cá nhân, không thể vượt qua, vì vậy là liễu nghĩa. Các GTLN chia làm hai: Ngoại Đạo (phi Phật tử) và Nội Đạo (Phật tử).

1.1. Định Nghĩa và Phạm Vi của Giáo Thuyết Liễu Nghĩa

Bản chất của Giáo Thuyết Liễu Nghĩa là một hệ thống triết học và thực hành được xây dựng dựa trên sự hiểu biết sâu sắc về vô ngã, tánh không, và nhân quả. Hệ thống này hướng đến giải thoát khỏi khổ đau và đạt đến niết bàn. Mục tiêu chính của GTLN là cung cấp một phương pháp tu tập hiệu quả để chuyển hóa tâm thức và đạt được trí tuệ và từ bi hoàn hảo. Cốt lõi của GTLN là việc xác định rõ ràng các đối tượng tu trì, các đối tượng cần loại bỏ, và phương pháp thực hành để đạt được giải thoát.

1.2. Ý Nghĩa Triết Học Phật Giáo và Vai Trò Của Liễu Nghĩa

Triết học Phật giáo cung cấp một cái nhìn toàn diện về bản chất của thực tại, bao gồm cả vô thường, khổ, và vô ngã. Liễu nghĩa đóng vai trò quan trọng trong việc giải thích và làm sáng tỏ những khái niệm này, giúp người tu tập hiểu rõ hơn về con đường dẫn đến giải thoát. Việc xác lập liễu nghĩa giúp người tu tập có một nền tảng vững chắc để thực hành và tránh khỏi những hiểu lầm có thể dẫn đến sai lệch trong tu tập.

II. Thách Thức Trong Xác Lập Liễu Nghĩa Phật Giáo 58 ký tự

Việc xác lập liễu nghĩa không hề đơn giản. Các trường phái Phật giáo khác nhau có những luận giải và phương pháp tiếp cận khác nhau. Ngay cả trong cùng một trường phái, các tiểu phái cũng có thể có những quan điểm riêng. Điều này dẫn đến sự đa dạng và đôi khi là mâu thuẫn trong các giáo thuyết liễu nghĩa. Hơn nữa, ngôn ngữ và khái niệm triết học Phật giáo rất phức tạp và trừu tượng. Việc hiểu rõ và giải thích chính xác những khái niệm này đòi hỏi sự nghiên cứu sâu rộng và kinh nghiệm tu tập. Các hệ thống triết học Phật giáo đề cập đến bản thể học và quan điểm về tánh Không một cách cô đọng và huyền ảo. Các bộ phái dựa trên những tiền đề và luận chứng khác nhau, dẫn đến những khẳng định, phương tiện và con đường tu tập khác nhau.

2.1. Sự Đa Dạng Trong Các Trường Phái Triết Học Phật Giáo

Sự tồn tại của nhiều trường phái triết học Phật giáo, như A Tỳ Đạt Ma, Trung Quán, và Duy Thức, tạo ra một bức tranh phức tạp về liễu nghĩa. Mỗi trường phái có một hệ thống khái niệm và luận lý riêng, dẫn đến những hiểu biết khác nhau về bản chất của thực tại và con đường tu tập. Việc hiểu rõ sự khác biệt giữa các trường phái này là rất quan trọng để tránh khỏi sự nhầm lẫn và lựa chọn một phương pháp tu tập phù hợp.

2.2. Tính Trừu Tượng Của Các Khái Niệm Triết Học Phật Giáo

Các khái niệm như tánh không, vô ngã, và nhân quả rất trừu tượng và khó nắm bắt. Việc diễn giải và hiểu đúng những khái niệm này đòi hỏi sự suy tư sâu sắc và kinh nghiệm tu tập. Nếu không có sự hướng dẫn của một vị thầy có kinh nghiệm, người tu tập có thể dễ dàng hiểu sai và đi lạc đường. Việc nghiên cứu kinh điển Phật giáo và các tác phẩm luận giải là rất cần thiết để làm sáng tỏ những khái niệm này.

2.3. Những Khó Khăn Trong Việc Nghiên Cứu Lịch Sử Triết Học Phật Giáo

Việc truy nguyên lịch sử triết học Phật giáo Ấn Độ cũng gặp nhiều khó khăn do sự thiếu hụt tài liệu gốc và sự phức tạp của các nguồn sử liệu. Việc nghiên cứu các tác phẩm kinh điển và luận giải, cùng với việc đối chiếu các nguồn tài liệu khác nhau, là cần thiết để có được một cái nhìn toàn diện về quá trình phát triển của triết học Phật giáo.

III. Phương Pháp Giảng Luận Triết Học Phật Giáo Liễu Nghĩa 59 ký tự

Để vượt qua những thách thức này, một phương pháp giảng luận rõ ràng và hệ thống là cần thiết. Phương pháp này cần bao gồm việc xác định rõ các khái niệm, phân biệt các trường phái, và trình bày các luận điểm một cách logic và thuyết phục. Nội dung chính xoay quanh định nghĩa khái niệm, phân chia tiểu phái, từ nguyên tên gọi, và theo luận lý riêng của từng phái, dẫn đến các khẳng định về GTLN, bao gồm đối tượng tu trì, đối tượng cần loại bỏ, và thành quả tu trì. Điều quan trọng là nhận thức rằng sự phân chia trường phái và tiểu phái không phải lúc nào cũng tuyệt đối.

3.1. Xác Định Khái Niệm Cách Tiếp Cận Triết Học Phật Giáo

Việc xác định rõ ràng các khái niệm là bước đầu tiên và quan trọng nhất trong việc giảng luận triết học Phật giáo. Cần phải định nghĩa chính xác ý nghĩa của các thuật ngữ như tánh không, vô ngã, nhân quả, và phân biệt chúng với các khái niệm tương tự. Việc sử dụng các ví dụ và so sánh có thể giúp làm sáng tỏ những khái niệm trừu tượng này. Sử dụng các thuật ngữ và chánh văn lấy từ Đại Tạng Kinh và sách giáo khoa Phật học Tạng ngữ để thuận tiện hơn trong nghiên cứu, so lường và tu giải.

3.2. Phân Biệt Các Trường Phái Triết Học và Tiểu Phái

Cần phải phân biệt rõ ràng các trường phái triết học Phật giáo và các tiểu phái của chúng. Mỗi trường phái có một hệ thống triết học và phương pháp tu tập riêng. Việc hiểu rõ sự khác biệt giữa các trường phái này là rất quan trọng để tránh khỏi sự nhầm lẫn và lựa chọn một phương pháp tu tập phù hợp. Cần xem xét các khác biệt giữa các tiểu phái, đặc biệt là các tiểu phái của Đại Giải Thuyết, Kinh Lượng, và Duy Thức.

IV. Phân Tích Ứng Dụng Triết Học Phật Giáo Trong Tu Tập 60 ký tự

Các giáo thuyết liễu nghĩa không chỉ là những lý thuyết trừu tượng mà còn có những ứng dụng thiết thực trong tu tập. Việc hiểu rõ và thực hành theo các giáo thuyết liễu nghĩa có thể giúp người tu tập chuyển hóa tâm thức, loại bỏ khổ đau, và đạt được giải thoát. Mỗi trường phái sẽ có những lý do riêng để chấp nhận các tiền đề đặc trưng, từ đó dẫn đến toàn bộ hệ thống GTLN riêng biệt. Mỗi trường phái có các tầng mức (Địa) và đạo pháp tu tập riêng.

4.1. Pháp Môn Tu Tập Phật Giáo Thiền Định và Trí Tuệ

Thiền định và trí tuệ là hai yếu tố quan trọng trong tu tập Phật giáo. Thiền định giúp người tu tập làm lắng dịu tâm trí và phát triển sự tập trung. Trí tuệ giúp người tu tập hiểu rõ bản chất của thực tại và phá vỡ những ảo tưởng. Việc kết hợp thiền định và trí tuệ là cần thiết để đạt được giải thoát.

4.2. Ứng Dụng Nhân Quả và Vô Thường trong Cuộc Sống

Hiểu rõ về nhân quả giúp người tu tập nhận thức được trách nhiệm của mình đối với những hành động của mình. Hiểu rõ về vô thường giúp người tu tập chấp nhận sự thay đổi và buông bỏ những chấp trước. Việc áp dụng những hiểu biết này vào cuộc sống hàng ngày có thể giúp người tu tập sống một cuộc sống ý nghĩa và hạnh phúc hơn.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Triết Học Phật Giáo và Hướng Phát Triển 60 ký tự

Nghiên cứu triết học Phật giáo mang lại nhiều kết quả quan trọng. Nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản chất của thực tại, về con người, và về con đường dẫn đến giải thoát. Nó cũng giúp chúng ta phát triển trí tuệ, từ bi, và sự an lạc trong tâm hồn. Bản dịch này được trình bày để hỗ trợ các tu sinh mới và độc giả Phật giáo Mật tông muốn hiểu sâu hơn, đồng thời cung cấp tài liệu tham khảo cho học giả và những ai muốn đào sâu kiến thức hay truy nguyên nguồn dẫn của nguyên tác với kinh điển.

5.1. Giá Trị của Trí Tuệ Phật Giáo trong Thế Giới Hiện Đại

Trí tuệ Phật giáo có thể mang lại nhiều lợi ích cho thế giới hiện đại. Nó có thể giúp chúng ta giải quyết những vấn đề về tâm lý, xã hội, và môi trường. Nó cũng có thể giúp chúng ta xây dựng một xã hội hòa bình, công bằng, và bền vững hơn.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Triết Học Phật Giáo Trong Tương Lai

Hướng nghiên cứu triết học Phật giáo trong tương lai cần tập trung vào việc làm sáng tỏ những khái niệm phức tạp, đối thoại với các ngành khoa học khác, và ứng dụng những hiểu biết này vào thực tiễn cuộc sống. Việc hợp tác giữa các nhà nghiên cứu, các nhà sư, và các nhà hoạt động xã hội là cần thiết để đạt được những kết quả tốt nhất.

VI. Tinh Hoa Triết Học Phật Giáo Nhận Diện Giá Trị Cốt Lõi 57 ký tự

Bản dịch và phân tích này nhằm mục đích cung cấp một cái nhìn sâu sắc về tinh hoa triết học Phật giáo Ấn Độ, đặc biệt là thông qua việc xác lập liễu nghĩa và giảng luận các trường phái khác nhau. Việc hiểu rõ các giáo lý Phật giáo không chỉ là một bài tập trí tuệ mà còn là một con đường để chuyển đổi bản thân và thế giới xung quanh. Với sự hiểu biết và thực hành đúng đắn, người tu tập có thể khai mở tiềm năng trí tuệ và từ bi vốn có, góp phần xây dựng một xã hội hòa bình và hạnh phúc hơn.

6.1. Khám Phá Ý Nghĩa Triết Học Phật Giáo Về Khổ Đau và Giải Thoát

Triết học Phật giáo cung cấp một lời giải thích sâu sắc về nguồn gốc của khổ đau và con đường dẫn đến giải thoát. Bằng cách hiểu rõ bản chất của vô thường, vô ngã, và nhân quả, người tu tập có thể phá vỡ những ảo tưởng và chấp trước, từ đó giảm thiểu khổ đau và đạt được sự an lạc nội tâm.

6.2. Bí Quyết Ứng Dụng Bát Chánh Đạo Trong Cuộc Sống Hàng Ngày

Bát chánh đạo là con đường dẫn đến giải thoát mà Đức Phật đã chỉ ra. Việc thực hành bát chánh đạo không chỉ giới hạn trong các buổi thiền định mà còn được ứng dụng trong mọi khía cạnh của cuộc sống hàng ngày. Bằng cách sống chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, và chánh định, người tu tập có thể chuyển hóa bản thân và tạo ra một thế giới tốt đẹp hơn.

Nội dung chính

GIÁO TRÌNH HỌC THUẬT: TINH HOA TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO ẤN ĐỘ: XÁC LẬP LIỄU NGHĨA

(Bảo Niệm Châu Phân Định Xác Lập Liễu Nghĩa – Grub-mtha' Rin-chen Phreng-ba)

---

Tổng quan về giáo trình

Môn học và vị trí trong chương trình đào tạo

Giáo trình Tinh Hoa Triết Học Phật Giáo Ấn Độ: Xác Lập Liễu Nghĩa (tên nguyên tác Tạng ngữ: གྲུབ་པའི་མཐའི་རྣམ་པར་བཞག་པ་རིན་པོ་ཆེའི་ཕེང་བ་ - Bảo Niệm Châu Phân Định Xác Lập Liễu Nghĩa) là tài liệu học thuật cơ sở thuộc bộ môn Xác Lập Liễu Nghĩa (Grub-mtha', tiếng Phạn: Siddhānta). Trong cấu trúc đào tạo triết học Phật giáo truyền thống tại các Học viện Phật giáo lớn như Drepung Gomang (འབྲས་སྤུངས་སྒོ་མང་) và Tashi Kyil (བཀྲ་ཤིས་འཁྱིལ་), môn học này được giảng dạy chính quy sau khi học viên đã hoàn thành các khóa huấn luyện về Pháp Loại học / Nhiếp Loại học (Bsdus-grwa), Tâm Loại học (Blo-rigs) và Biểu Lý học (Rtags-rigs).

Mục tiêu học tập (Learning Outcomes)

Sau khi hoàn thành chương trình học với giáo trình, người học có khả năng:

• Hệ thống hóa và phân biệt lập trường triết thuyết tối hậu (Giáo thuyết Liễu nghĩa – GTLN) của bốn trường phái triết học Phật giáo Ấn Độ: Đại Giải Thuyết (Vaibhāṣika), Kinh Lượng (Sautrāntika), Duy Tâm (Cittamātra) và Trung Quán (Mādhyamika).
• Phân tích cấu trúc luận lý của từng bộ phái theo mô hình tam diện: Nền tảng (sthāpana / gzhi), Đạo pháp (mārga / lam), và Thành quả (phala / 'bras-bu).
• Xác định ranh giới nhận thức luận và bản thể luận giữa Phật giáo (Nội đạo) và các trường phái triết học Ấn Độ giáo cổ đại (Ngoại đạo) thông qua chuẩn mực Tứ Pháp Ấn.

Cấu trúc và cách tiếp cận

Giáo trình tiếp cận theo phương pháp biện chứng phân tích và phân loại học thuật chuẩn mực của truyền thống Gelug. Văn bản gốc được biên soạn vào năm 1733 bởi đại sư Könchog Jigme Wangpo (Jamyang Shyepa Đệ Nhị), rút gọn từ bộ đại luận của Jamyang Shyepa Đệ Nhất. Bản dịch và chú giải tiếng Việt được thực hiện bởi dịch giả Võ Quang Nhân, dựa trên luận giải truyền khẩu của đạo sư Geshe Lhundup Sopa (1923–2014) kết hợp khảo sát văn bản từ Đại Tạng kinh Dergé Kangyur và Tengyur.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             HỆ THỐNG GIÁO THUYẾT LIỄU NGHĨA (SIDDHĀNTA)
TIỂU THỪA (HĪNAYĀNA)                                                            ĐẠI THỪA (MAHĀYĀNA)
ĐẠI GIẢI THUYẾT              KINH LƯỢNG                                   DUY TÂM                TRUNG QUÁN
(Vaibhāṣika)                (Sautrāntika)                               (Cittamātra)            (Mādhyamika)
                                                                                        TỤC TỰ TÁNH       ỨNG THÀNH
                                                                                        (Svātantrika)   (Prāsaṅgika)

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được phân định qua các phân khu triết học có tiến trình logic từ thấp đến cao:

1. Tổng quan về Tôn chỉ Triết học và Giáo Thuyết Liễu Nghĩa: Phân định thuật ngữ Siddhānta (khẳng định tối hậu dựa trên kinh điển và luận lý); xác lập ranh giới Nội đạo – Ngoại đạo qua Tam Bảo và Tứ Pháp Ấn (chư hành vô thường, chư lậu giai khổ, chư pháp vô ngã, Niết-bàn tịch tĩnh); giải thích hệ thống Ba lần Chuyển Pháp Luân theo kinh Giải Thâm Mật (Saṃdhi-nirmocana Sūtra).
2. Trường phái Đại Giải Thuyết (Vaibhāṣika): Trình bày định nghĩa, nguồn gốc từ ngữ luận giải từ bộ Đại Tì-bà-sa (Mahāvibhāṣā), phân chia 3 phân nhóm chính (Kashmir, Aparāntaka, Magadha) và 18 bộ phái; phân tích 5 phạm trù pháp hữu vi/vô vi; hệ thống Nhị đế (Chân đế là pháp bất khả phân, Tục đế là pháp khả phân); phân định pháp cấu nhiễm và vô cấu; nhận thức luận (chánh tri trực tiếp giác quan/ý thức/du-già, bác bỏ tự tri svasaṃvedana; 5 loại thức phi chánh); lộ trình Ngũ đạo và 16 hành tướng Tứ Diệu Đế.
3. Trường phái Kinh Lượng (Sautrāntika): Khảo sát các phân nhóm Khế Lý và Khế Kinh; xác lập đối tượng nhận thức và chủ thể nhận thức; phân tích dòng tương tục của hiện tượng hữu vi khoảnh khắc; phương thức tránh hai cực đoan thường - đoạn.
4. Trường phái Duy Tâm (Cittamātra): Khảo sát hệ thống thuyết Tam tự tánh (Biến kế sở chấp parikalpita, Y tha khởi paratantra, Viên thành thật pariniṣpanna); lập trường phủ nhận đối tượng vật lý độc lập bên ngoài tâm thức.
5. Trường phái Trung Quán Tục Tự Tánh (Svātantrika): Khảo sát hai nhánh phụ là Trung Quán Tục Tự Tánh Du-già và Trung Quán Tục Tự Tánh Kinh Lượng; định nghĩa và luận giải về thực tại quy ước và cứu cánh.
6. Trường phái Trung Quán Ứng Thành (Prāsaṅgika): Khảo sát đỉnh cao của hệ thống biện chứng tánh Không; phủ định tự tánh trong mọi hiện tượng; xác lập hệ thống quy mậu luận thức.

Bảng đối chiếu tiêu chí phân tích 4 trường phái triết học

Trường phái triết học	Bản thể luận (Sở - Đối tượng)	Nhận thức luận (Năng - Chủ thể)	Quan điểm về Ngã / Vô ngã	Nhị đế (Chân đế / Tục đế)
Đại Giải Thuyết (Vaibhāṣika)	Thừa nhận thực tại vật chất bên ngoài; chia 5 nhóm sự vật; pháp thường hằng có chức năng.	3 chánh tri trực tiếp (thụ cảm, tinh thần, du-già); bác bỏ tự tri (svasaṃvedana). Căn và thức cùng thấy đối tượng.	Bác bỏ ngã thường hằng độc lập; chấp nhận nhân vô ngã vi tế; không chấp nhận pháp vô ngã.	Chân đế: Pháp bị phân chia thì nhận thức về nó không mất (vi hạt, sát-na thức). Tục đế: Pháp bị phân chia thì nhận thức mất (cái bình, chuỗi hạt).
Kinh Lượng (Sautrāntika)	Chấp nhận đối tượng bên ngoài tồn tại thực; pháp hữu vi tan rã theo từng khoảnh khắc (sát-na).	Phân nhánh Khế Lý chấp nhận tự tri; nhánh Khế Kinh bác bỏ tự tri. Thức mang hình ảnh của đối tượng.	Nhân vô ngã; dòng tương tục của pháp hữu vi duy trì nhân quả nghiệp báo.	Chân đế: Pháp có khả năng thực hiện chức năng thực tế. Tục đế: Hiện tượng định danh quy gán.
Duy Tâm (Cittamātra)	Bác bỏ đối tượng vật chất bên ngoài thức; vạn pháp vận hành qua Tam tự tánh (Biến kế, Y tha, Viên thành).	Thức là thực thể duy nhất tồn tại thật sự; chấp nhận tự tri (svasaṃvedana).	Vô ngã của cả chủ thể và đối tượng độc lập; duy trì hạt giống trong A-lại-da thức hoặc ý thức.	Chân đế: Tánh Không viên thành thật. Tục đế: Các pháp y tha khởi và biến kế sở chấp.
Trung Quán (Mādhyamika)	Vạn pháp duyên khởi, không có tự tánh tối hậu; tồn tại theo quy ước danh định.	Tri nhận thế tục hoạt động theo duyên khởi; bác bỏ tự tri (Ứng Thành) hoặc chấp nhận có điều kiện (Tục Tự Tánh).	Nhân vô ngã và Pháp vô ngã toàn triệt; không thừa nhận bất kỳ thực thể chất liệu nào.	Chân đế: Tánh Không (phi tự tánh). Tục đế: Sự hiện khởi của vạn pháp theo định danh và tương tác quy ước.

Kiến thức nền tảng và kỹ năng phát triển

• Kiến thức nền tảng: Cung cấp bộ khung thuật ngữ học và luận lý học Phật giáo cổ điển; xây dựng nền tảng lý thuyết về Nhị đế, Ngũ uẩn, Tứ Diệu Đế, và cấu trúc Ngũ Đạo (Tích lũy đạo, Liên chuẩn đạo, Kiến đạo, Thiền đạo, Vô lậu học đạo).
• Kỹ năng phân tích: Phát triển năng lực phân tích cấu trúc luận chứng, phát hiện các tiền đề triết học dẫn đến sự khác biệt giữa các tông phái; rèn luyện tư duy phản biện qua phương pháp chất vấn và trả lời phản biện (Vātsiputrīya, Kashmir, Saṃmitīya).
• Kỹ năng văn bản học: Đọc hiểu và đối chiếu hệ thống thuật ngữ triết học đa ngữ (Việt - Tạng - Phạn - Hán).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp sư phạm (Pedagogical Approach)

Giáo trình áp dụng nguyên tắc sư phạm tuần tự theo mô hình phân tầng nhận thức của Phật giáo Tây Tạng: người học được hướng dẫn nghiên cứu từ các hệ thống giáo lý thấp (Đại Giải Thuyết, Kinh Lượng) trước khi bước vào các hệ thống giáo lý cao hơn (Duy Tâm, Trung Quán). Việc thấu hiểu các tiền đề chất liệu và nhận thức luận của các bộ phái Tiểu thừa là phương tiện cần thiết để nắm bắt biện chứng Tánh Không của Trung Quán mà không rơi vào các cực đoan của đoạn kiến hoặc thường kiến.

       CẤU TRÚC PHÂN TÍCH CHỦ ĐỀ TRONG MỖI TRƯỜNG PHÁI

Phân tích biện luận và tình huống học thuật (Case Studies)

Giáo trình tích hợp nhiều ca phân tích biện chứng điển hình:

• Luận đề về bản chất thực thể của ngôn từ Đức Phật: Khảo sát lập trường của Đại Giải Thuyết xem ngôn từ là sắc pháp (âm thanh) hay yếu tố hợp thể bất tương ưng (viprayuktasaṃskāra), đối chiếu với trích đoạn từ A-tì-đạt-ma Câu-xá Luận của Thế Thân.
• Luận đề về tác nhân tri nhận: Phân tích sự đối lập giữa quan điểm Đại Giải Thuyết (cho rằng mắt vật chất và nhãn thức cùng phối hợp thấy cảnh) với quan điểm của các trường phái khác.
• Luận đề về cơ chế liên kết nghiệp - quả: Khảo sát giải pháp dòng tương tục ý thức của phân phái Kashmir so với giải pháp pháp bất tương ưng "đắc" (prāpti) và "bất thất" (avipraṇāśa) của các phân phái Đại Giải Thuyết khác.

Đánh giá và hướng dẫn tự học

• Quy chuẩn đọc văn bản: Phân biệt rõ phần chánh văn nguyên tác của Könchog Jigme Wangpo (in phông chữ thẳng) và phần giảng luận chi tiết của đạo sư Geshe Lhundup Sopa cùng chú giải của dịch giả (in nghiêng).
• Đối chiếu kinh điển: Khi nghiên cứu mỗi luận điểm, người học cần tra cứu các chú thích trích dẫn trực tiếp từ Đại Tạng Dergé Kangyur/Tengyur và các tài liệu tham khảo chính như A-tì-đạt-ma Câu-xá Luận (Thế Thân), Hiện Quán Trang Nghiêm Luận (Di-lặc / Pháp Hữu), và Nhập Trung Quán Luận Thích (Nguyệt Xứng).

---

Điểm nổi bật và giá trị tư liệu

• Nguồn gốc học thuật chuẩn xác: Văn bản là sự kết hợp giữa bộ giáo khoa chuẩn mực của Viện Phật học Gomang thế kỷ 18 với bài giảng truyền khẩu của Geshe Lhundup Sopa – một trong các vị giám khảo kỳ thi Geshe Lharampa năm 1959 của Đạt-lai Lạt-ma thứ 14 tại Lhasa.
• Hệ thống đối chiếu thuật ngữ 4 ngôn ngữ: Mọi thuật ngữ triết học then chốt đều được chuẩn hóa và chú thích theo thứ tự: Tiếng Việt – Tiếng Tạng (chữ Uchen và phiên âm) – Tiếng Phạn (IAST) – Tiếng Hán.
  • Ví dụ: Tự tri trực tiếp (རང་རིག་མངོན་སུམ་, svasaṃvedana-pratyakṣa, 自證現量); Viên thành thật (ཡོངས་གྲུབ་, pariniṣpanna, 圓成實).
• Bổ sung khoảng trống học thuật: Khắc phục tình trạng thiếu hụt tài liệu chi tiết về các bộ phái triết học Phật giáo Ấn Độ nguyên thủy trong các công trình nghiên cứu truyền thống Đông Á (như công trình của Junjiro Takakusu vốn chỉ tập trung vào các tông phái Trung Hoa và Nhật Bản).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Học viên và sinh viên: Dành cho sinh viên năm thứ 3, năm thứ 4 đại học và học viên cao học thuộc các chuyên ngành Triết học, Phật học, Tôn giáo học, và Đông phương học.
• Yêu cầu tiên quyết (Prerequisites): Người học cần có kiến thức cơ bản về logic học, tâm lý học Phật giáo và giáo lý A-tì-đạt-ma (Abhidharma). Trong hệ thống Phật học Tạng truyền, học viên bắt buộc phải hoàn thành các môn Nhiếp Loại học, Tâm Loại học và Biểu Lý học.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Tài liệu phục vụ trực tiếp công tác biên soạn bài giảng môn Triết học Phật giáo Ấn Độ, Triết học Tạng truyền và làm cẩm nang tra cứu thuật ngữ chuyên ngành.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Giáo trình này phù hợp với chương trình đào tạo nào?

Giáo trình được thiết kế cho các khóa học chuyên sâu về Triết học Phật giáo Ấn Độ, Phật học Tạng truyền và Lịch sử Triết học Phương Đông ở bậc đại học và sau đại học, hoặc chương trình đào tạo tu viện Phật giáo chuyên sâu.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng gì trước khi đọc giáo trình?

Người học cần nắm vững các khái niệm cơ bản về A-tì-đạt-ma (đặc biệt qua các bản dịch Câu-xá luận của Thầy Tuệ Sỹ), các phạm trù logic học đại cương và hệ thống thuật ngữ Phật học căn bản.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các sách lịch sử Phật giáo thông thường?

Tác phẩm không trình bày lịch sử biên niên mà phân tích thuần túy theo cấu trúc triết học và nhận thức luận. Mỗi trường phái được mổ xẻ rành mạch qua các định nghĩa, phạm trù bản thể (sở), cơ cấu nhận thức (năng), lộ trình thực hành và cấp độ chứng đắc.

4. Làm thế nào để tự học giáo trình này đạt hiệu quả?

Người học nên theo dõi sát cấu trúc in ấn: nắm vững định nghĩa trong chánh văn (chữ thẳng), sau đó nghiên cứu phần phân tích luận giải (chữ nghiêng) và tra cứu các thuật ngữ đa ngữ trong ngoặc đơn để hiểu chính xác nội hàm khái niệm.

5. Những tài liệu tham khảo chính nào được khuyến nghị đọc kèm?

• A-tì-đạt-ma Câu-xá Luận (Abhidharmakośa-śāstra) – Thế Thân (Vasubandhu).
• Nhập Trung Quán Luận Thích (Madhyamakāvatāra-bhāṣya) – Nguyệt Xứng (Candrakīrti).
• Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Tường Minh Cú (Prasphuṭapadā) – Pháp Hữu (Dharmamitra).
• Kinh Giải Thâm Mật (Saṃdhi-nirmocana Sūtra) và Kinh Nhập Lăng Già (Laṅkāvatāra Sūtra).

---

Kết luận

Giáo trình Tinh Hoa Triết Học Phật Giáo Ấn Độ: Xác Lập Liễu Nghĩa xác lập một khung tham chiếu học thuật hoàn chỉnh về hệ thống triết học bốn bộ phái Phật giáo cổ Ấn Độ. Thông qua phương pháp luận chuẩn xác từ bản văn thế kỷ 18 của Könchog Jigme Wangpo và các khảo chứng kinh điển Đại Tạng Dergé, tài liệu cung cấp lộ trình nghiên cứu mạch lạc từ nền tảng nhận thức luận Tiểu thừa đến đỉnh cao biện chứng Trung Quán Đại thừa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Lời Mở Đầu cho Bản Dịch với Chú Giải:. 6 Thuật ngữ sử dụng. 10 Yêu cầu kiến thức:. 13 Nội Dung Chánh Văn Xác Lập Liễu Nghĩa.

Tổng quan về các Tôn chỉ Triết Học của riêng chúng ta. Giải Thích Tổng Quát về Giáo Thuyết Liễu Nghĩa. Trường Phái Đại Giải Thuyết .4 Các Khẳng Định Về GTLN. 27 Các Khẳng Định Nền Tảng .1 Các khẳng định về đối tượng (sở) .3 Cấu nhiễm và vô cấu .5 Các Chủ Đề Hỗ Trợ Khác .1 Các quan điểm về chủ thể của đối tượng [Năng] .6 Các Chánh Tri .7 Các Thức Phi Chánh.9 Các Xác Nhận Về Đạo Pháp .1 Đối tượng tu trì của đạo pháp .2 Đối tượng bị loại trừ bởi đạo pháp .3 Bản chất của đạo pháp .10 Các Khẳng Định Về Chứng Quả Của Đạo Pháp.

Trường Phái Kinh Lượng .1 Các Khẳng Định Nền Tảng .1 Khẳng định liên quan đến đối tượng.2 Khẳng định về Sở hữu đối tượng [Năng] .2 Các Khẳng Định Về Đạo Pháp .1 Đối tượng tu trì của đạo pháp .2 Các đối tượng từ bỏ bởi đạo pháp.3 Bản chất của đạo pháp .3 Các Khẳng Định Về Chứng Quả Của Đạo Pháp. Trường phái Duy Tâm .4 Các Khẳng Định Về GTLN .1 Các Khẳng Định Về Nền Tảng .1 Các Khẳng Định Liên Quan đến Sở .2 Các Khẳng Định Liên Quan Đến Năng [Chủ thể, Sở hữu đối tượng] .2 Các Khẳng Định Về Đạo Pháp .1 Các đối tượng tu trì của đạo pháp .2 Các đối tượng bị từ bỏ bởi đạo pháp .3 Bản chất của đạo pháp .3 Các Khẳng Định Về Chứng Quả Của Đạo Pháp. 98 6 Các Trường Phái Trung Quán. Trường Phái Trung Quán Tục Tự Tánh .4 Các Khẳng Định Về GTLN .1 GTLN của Trung Quán Tục Tự Tánh Du-già .1 Các Khẳng Định Nền Tảng.2 Các Khẳng Định về Đạo Pháp .3 Các Khẳng Định Về Chứng Quả Của Đạo Pháp .2 GTLN của Trung Quán Tục Tự Tánh Kinh Lượng .1 Các Khẳng Định Nền Tảng.2 Các Khẳng Định về Đạo Pháp .3 Các Khẳng Định Về Chứng Quả Của Đạo Pháp.

Trường Phái Trung Quán Ứng Thành .3 Các Khẳng Định Về GTLN .1 Các Khẳng Định về Nền Tảng .1 Các Khẳng Định về Đối Tượng [sở].2 Các Khẳng Định về Sở Hữu Đối Tượng [năng, chủ thể] .2 Các Khẳng Định về Đạo Pháp .1 Các Đối Tượng Tu trì của Đạo Pháp .2 Các Đối Tượng bị Loại Trừ bởi Đạo Pháp .3 Bản Chất của Đạo Pháp. 131 Các Khẳng Định về Chứng Quả Của Đạo Pháp. 131 Tài Liệu Tham Khảo. 136 9 Thuật ngữ sử dụng 1.

Từ vựng cái trong bản dịch này sẽ được dùng như một mạo từ xác định (tương tự như mạo từ the trong Anh ngữ và phần nào được viết xuống với ý nhấn mạnh). Tương tự vậy với từ con và trong một ít trường hợp với mạo từ cây (như trong cây bút chì). Thức tinh thần được xem là tương đương với ý thức. Thuật ngữ tinh thần trong ngữ cảnh tương phản với thể chất, vật lý hay xúc cảm, thụ cảm và sẽ có ẩn ý tham chiếu đến sự tương phản giữa ý thức và năm thức khác là nhãn, nhĩ, tỉ, thiệt và thân thức.

Cũng vậy thuật ngữ thức một mình nó có thể được hiểu là một tâm cụ thể bao gồm tâm vương và các tâm sở đi kèm với nó hay chỉ là sự đề cập về một tâm vương trong 6 thức, tùy ngữ cảnh nếu không gây ra nhầm lẫn. Trong trường hợp thuật ngữ tâm hay tâm thức nếu không có lưu ý đặc biệt gì để nói rõ hơn thì nó được hiểu là trạng thái tâm cụ thể bao gồm tâm vương và các tâm sở đi kèm. Trong chừng mực nào đó chúng tôi sẽ cố gắng sử dụng tối đa các từ ngữ thông dụng, nhưng trong rất nhiều tình huống, việc sử dụng thuật ngữ Hán-Việt là không tránh khỏi vì ý nghĩa sâu rộng hay vì sự thuận lợi với mạch văn của thuật ngữ đó. Một số từ Hán-việt ngày nay ít dùng nhưng nó không phải là phiên âm từ tiếng Hán (chẳng hạn, các từ vựng minh họa (thí dụ), phi, vô, bất (phủ định, không) hay ngay cả khả dĩ (có thể) … sẽ được dùng.

Nói chung bản dịch triết học này chủ ý theo đường lối “ngôn ngữ tải đạo”, chính là để đọc giả hiểu thâm ý miêu tả qua chữ nghĩa chớ không phải để phô diễn các áng văn tuyệt tác. Dĩ nhiên, do đây là đề tài khó nên việc lựa chọn thuật ngữ thật sự không phải là một thao tác dễ. Giọng văn, vẫn tùy thuộc vào nhân thân và trình độ của người dịch, cũng sẽ có các phương ngữ (chẳng hạn tánh thay vì tính hay sanh thay vì sinh sẽ được xem như tương đương). Một số ít các danh từ chung, vốn theo luật ngữ pháp là không viết hoa, nhưng trong nhiều trường hợp, do đặc tánh tôn nghiêm và tách bạch khỏi các lớp ngôn từ khác, chúng sẽ được viết hoa để nhấn mạnh.

Thí dụ Phật, tánh Không … 6. Chữ viết tắt: Trong nội dung dịch phẩm có một số ít thuật ngữ được lặp lại nhiều lần, để thuận tiện, chúng có thể được viết tắt. Chẳng hạn, Giáo Thuyết Liễu Nghĩa được viết hành GTLN, hay đối khi tên tác phẩm Căn Bản Trung Quán Luận của tổ Long Thụ có thể viết thành MMK (Đây là cách viết tắt quốc tế về tác phẩm này vốn có nguyên văn Phạn ngữ là mūla-madhyamaka-kārikā). Tuy vậy, chúng tối sẽ tránh tối đa việc viết tắt quá nhiều sẽ khiến tạo thêm một mức khó hiểu mà vốn tập sách triết học này đã tự nó hiện hữu.

Trong chừng mực nào đó, với định hướng hỗ trợ người tu học biết thêm về thuật ngữ đặc biệt là Tạng ngữ, trong nhiều thuật ngữ khả dĩ, chúng tôi sẽ đặt thêm các thuật ngữ tương đương hay thuật ngữ tùy chọn trong các ngoặc đơn theo thứ tự Việt ngữ, Tạng Ngữ, Phạn ngữ, Hán ngữ nếu có. Chẳng hạn: tự tri trực tiếp (tự nhận thức trực tiếp, རང་རིག་མངོན་སུམ་, svasaṃ-vedana-pratyakṣa). 11 Yêu cầu kiến thức: Để nắm bắt một cách đầy đủ về kiến thức trình bày và việc theo dõi mạch văn của bản dịch được thuận tiện. Tập sách này đòi hỏi độc giả có thêm các kiến thức Phật giáo bao gồm: 1.

Kiến thức cơ bản về Nhiếp Loại học (རིགས་ལམ།) 2. Kiến thức cơ bản về Tâm Loại học (བོ་རིགས།) 3. Kiến thức cơ bản về Biểu lý học hay logic học (རྟགས་རིགས།) Vì các lớp Phật học theo Mật tông chưa được phổ biến bằng Việt ngữ, nên quý độc giả có thể tìm đọc thêm các tài liệu Anh ngữ thay thế. Hay trong trường hợp bị giới hạn thì tốt nhất có thể tìm hiểu qua hay ôn lại các tác phẩm về A-tì-đạt-ma (điển hình là các bản dịch của Tuệ Sỹ) và các kiến thức về tâm lý học Phật giáo, cùng với một hiểu biết về toán học logic cơ bản.

12 Về Tác Giả Tác giả của tập sách giáo khoa này là một đại sư vốn được công nhận là thân tái sanh của đạo sư Jamyang Shyepa Ngawang Tsöndrü (1648-1721) (འཇམ་དབྱངས་བཞད་པ་ངག་དབང་བརོན་འགྲུས་) và do đó được mệnh danh là Jamyang Shyepa Đệ Nhị với tên đầy đủ là Jamyang Shyepa Könchog Jigme Wangpo Yeshe Tsöndrü (འཇམ་དབྱངས་བཞད་པ་དཀོན་མཆོག་ འཇིགས་མེད་དབང་པོ་ཡེ་ཤེས་བརོན་འགྲུས་). Ông sanh năm 1728 tại snang ra gser khang (Hiển Xuất Hoàng Kim Tự, སྣང་ར་གསེར་ཁང་) thuộc vùng Amdo. Ông tu tập theo dòng Gelug (དགེ་ལུགས་). Ông thọ giới sa-di năm 1733 tại học viện Trashi (Viên Cát, བཀྲ་ཤིས་དཀིལ་) cho đến năm 1742 được phong làm phương trượng và tiếp tục tu học tại miền Đông Tây Tạng từ 1744.

Giai đoạn 1752–1759, ông học tại học viện Drepung (Tích Quả, འབྲས་སྤུངས་) tại Gomang. Sau đó, ông trở thành Giáo thọ của nhiều tự viện của vùng Amdo cho đến năm 1969, ông đến Trung Hoa và thọ giới và trở thành đại đệ tử của học giả người Mông-cổ là Changkya Rölpé Dorjé (ལྕང་སྐྱ་རོལ་པའི་རོ་རེ།) 4. Trở về Tây Tạng, từ 1771 đến 1784 ông hoằng truyền Phật pháp tại miền Đông. Giai đoạn 1786–1791 ông hoạt động tại Trung thổ Tây Tạng.

Đến 1784 ông trở về Amdo tiếp tục giảng dạy và truyền bá cho đến khi viên tịch vào năm 1791.5 4 Changkya Rölpé Dorjé (ལྕང་སྐྱ་རོལ་པའི་རོ་རེ།) (1717-1786) sanh tại Vũ Uy (武威) nay thuộc Cam Túc (甘肅), lúc đó, nơi này thuộc biên giới Tây Tạng và Mông cổ. Ngài là quốc sư Phật giáo của triều Mãn Thanh và là người thân cận với vua Càn Long. Ông là người giám sát công cuộc dịch kinh Phật từ tiếng Tạng ra tiếng Mông-cổ và tiếng Mãn Châu thời bấy giờ. 5 Trong những phần sau của sách này, các nhân vật như Jamyang Shyepa, Könchog Jigme Wangpo, và Changkya Rölpé Dorjé thỉnh thoảng sẽ được nhắc đến về các ý kiến triết học của họ.

13 Các công trình Könchog Jigme Wangpo để lại có thể chia làm hai loại: 1. Các công trình viết về tiểu sử của các đạo sư và lịch sử Phật giáo. Trong đó, đa phần viết về các đạo sư và các Tự viện tại Tây Tạng, về Gelug, và một số truyện về việc lan truyền Phật giáo ra các quốc gia từ thời đức Thích-ca-mâu-ni. Các công trình về triết học bao gồm: các giảng yếu về các giáo pháp của Nguyệt Xứng bổ túc cho Căn Bản Trung Quán Luận, sách Đại Cương về Xác Lập Liễu Nghĩa, sách yếu lược về Tứ Định và Tứ Vô Sắc Thiền trong Hiện Quán Trang Nghiêm Luận của Di-lặc, luận giải về A-tì-đạt-ma-câu-xá của Thế Thân, và luận giải về Jatakamālā (Bản Sanh Truyện) của Thánh Dũng (Āryashūra).

14 Chánh Văn Xác Lập Liễu Nghĩa Giảng Luận 1. Tổng quan về các Tôn chỉ Triết Học của riêng chúng ta6 Thuật ngữ “གྲུབ་མཐའ” không phải là do tôi thêu dệt ra, mà đã được nhắc tới trong các bản kinh văn của Đức Phật. Nhập Lăng Già Kinh có nói: Giáo lý của ta có hai khía cạnh: Các khuyến dụ và các giáo thuyết liễu nghĩa (GTLN) Với Phật tử, ta thuyết lời khuyến dụ, Với Du-già giả, ta thuyết các Giáo thuyết Liễu nghĩa.7 Hơn thế nữa, có hai hạng người: những người mà tâm thức của họ không bị ảnh hưởng bởi các giáo thuyết liễu nghĩa và những người mà tâm thức của họ bị ảnh hưởng bởi GTLN. Những người mà tâm thức của họ không bị ảnh hưởng bởi GTLN chỉ kiếm tìm khoái lạc trong cuộc đời này qua cảm thụ bản năng vì họ chưa từng nghiên cứu một cách có hệ thống cũng như chưa bao giờ tiến hành khảo sát và phân tích.

Trong khi đó, những người có tâm thức chịu ảnh hưởng bởi GTLN đã nghiên cứu, học hỏi ít nhiều như là tụng đọc kinh văn và lý luận, họ cứu xét một phương cách để xác lập một quan điểm về ba yếu tố: nền tảng, đạo pháp, và thành quả vốn được được tạo thành cho tầm nhìn của sự hiểu biết riêng của 6 Chánh văn có một phần đề cập đến các tôn chỉ triết học của ngại đạo.