Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong bối cảnh đẩy mạnh công nghiệp hóa – hiện đại hóa và hội nhập kinh tế nhằm hướng tới mục tiêu cơ bản trở thành một nước công nghiệp, việc ứng dụng các công nghệ điều khiển tự động hóa hiện đại vào đời sống và sản xuất đóng vai trò thiết yếu. Cùng với tốc độ đô thị hóa nhanh chóng, hàng loạt công trình cao tầng như tòa nhà văn phòng, trung tâm thương mại, chung cư và công sở liên tục được xây dựng. Nhu cầu di chuyển theo phương thẳng đứng với lưu lượng lớn, tốc độ nhanh chóng và tiết kiệm sức lao động khiến thang máy trở thành thiết bị vận tải không thể thay thế so với thang bộ truyền thống.

Nhóm tác giả gồm sinh viên Trần Trung Minh Hiền, Nguyễn Thị Yến và Nguyễn Văn Đặng, dưới sự hướng dẫn của giảng viên Trần Quang Duy tại Khoa Kỹ thuật – Công nghệ, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, đã thực hiện đồ án: "Thiết kế và lập trình mô phỏng mô hình thang máy 4 tầng sử dụng PLC S7 – 1200 trên phần mềm TIA Portal và WinCC".

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đồ án được xác định cụ thể như sau:

  1. Nghiên cứu tổng quan cấu trúc phần cứng, nguyên lý hoạt động của dòng PLC Siemens S7-1200 và phần mềm điều khiển, giám sát SCADA/HMI WinCC tích hợp trong TIA Portal.
  2. Tìm hiểu các tiêu chuẩn an toàn, phân loại và nguyên lý vận hành của hệ thống thang máy chở người và chở hàng trong thực tế.
  3. Lựa chọn cấu hình và tính toán các thông số kỹ thuật cho hệ thống thang máy 4 tầng phục vụ nhu cầu gia đình/công trình dân dụng (động cơ, tải trọng, cảm biến an toàn).
  4. Xây dựng bảng địa chỉ đầu vào/đầu ra (I/O tags) và lập trình thuật toán điều khiển tuần tự, xử lý các cuộc gọi tầng, đóng mở cửa tự động và cơ chế bảo vệ an toàn trên TIA Portal.
  5. Thiết kế giao diện giám sát, điều khiển trực quan trên màn hình HMI 9 inch bằng phần mềm WinCC và chạy mô phỏng kiểm chứng hoạt động toàn hệ thống.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống điều khiển tự động thang máy 4 tầng; bộ điều khiển logic lập trình PLC Siemens S7-1200 CPU 1214C DC/DC/DC; gói phần mềm kỹ thuật TIA Portal và WinCC v12.
  • Phạm vi nghiên cứu: Thiết kế thuật toán điều khiển logic, quy hoạch vùng nhớ, lập trình mô phỏng các trạng thái vận hành (lên/xuống, gọi tầng trong cabin, gọi tầng ngoài hành lang, dừng tầng, đóng/mở cửa, xử lý sự cố) và kết nối giao diện giám sát HMI trong môi trường mô phỏng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Đồ án dựa trên nền tảng lý thuyết điều khiển tự động hóa công nghiệp sử dụng thiết bị logic khả trình (PLC) và hệ thống thu thập dữ liệu, giám sát điều khiển (SCADA/HMI).

Dòng vi điều khiển khả trình PLC S7-1200 được Siemens ra mắt năm 2009 nhằm thay thế cho dòng S7-200. Thiết bị tích hợp sẵn bộ vi xử lý, nguồn cấp, các mạch ngõ vào/ra số (DI/DO) và ngõ vào tương tự (AI) trong một kết cấu nhỏ gọn. CPU xử lý các khối logic Boolean, bộ đếm (Counter), bộ định thì (Timer), các phép toán phức hợp và giao tiếp mạng qua cổng PROFINET tích hợp, đồng thời hỗ trợ mở rộng truyền thông RS232/RS485. Bên cạnh đó, hệ thống trang bị tính năng bảo mật bảo vệ khối mã người dùng ("know-how protection") và bảo vệ truy cập CPU bằng mật khẩu.

Hệ thống điều khiển SCADA và giám sát vận hành được triển khai trên phần mềm WinCC (tích hợp trong TIA Portal v12), đáp ứng 4 nhóm chức năng cốt lõi:

  • Quan sát quá trình: Hiển thị trạng thái động của hệ thống dưới dạng giao diện đồ họa.
  • Vận hành quy trình: Cho phép người vận hành can thiệp thông số, gửi lệnh điều khiển trực tiếp từ HMI.
  • Giám sát quá trình: Tự động phát tín hiệu cảnh báo và hiển thị thông báo sự cố khi giá trị vận hành vượt ngưỡng an toàn.
  • Lưu trữ quá trình: Lưu trữ dữ liệu và hỗ trợ in ấn, phục vụ việc phân tích lịch sử vận hành.

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả kết hợp hai phương pháp chính:

  • Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu: Thu thập, nghiên cứu các tài liệu kỹ thuật từ nhà sản xuất Siemens về tập lệnh PLC S7-1200, tài liệu hướng dẫn thiết kế HMI trên WinCC, các giáo trình chuyên ngành điều khiển tự động và tài liệu tiêu chuẩn an toàn kỹ thuật thang máy.
  • Phương pháp thực nghiệm mô phỏng: Thiết lập cấu hình phần cứng ảo, biên dịch chương trình PLC và kết nối với giao diện HMI mô phỏng để kiểm tra tính đúng đắn của logic điều khiển.

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm catalog kỹ thuật của Siemens, thông số thiết bị cơ điện của hãng Fuji Hàn Quốc và dữ liệu mô phỏng thu được trực tiếp trong quá trình chạy thử nghiệm trên TIA Portal.

Thiết kế kỹ thuật và triển khai mô phỏng

1. Lựa chọn thông số kỹ thuật hệ thống thang máy

Để đảm bảo yêu cầu tiết kiệm chi phí lắp đặt và điện năng tiêu thụ, hệ thống thang máy 4 tầng được thiết kế với các thông số cơ điện cụ thể như sau:

Thông số Giá trị lựa chọn
Tải trọng định mức 1.000 kg
Sức chứa 15 người
Tốc độ di chuyển 60 m/phút (1,5 m/giây)
Động cơ kéo Hãng Fuji Hàn Quốc, Model WYT-T1.0D
Kiểu động cơ Động cơ không hộp số (Gearless)
Công suất định mức 10,0 kW
Đường kính Puly (Sheave Dia) 400 mm
Tỷ số truyền động cáp 2:1
Số lượng và quy cách cáp 10/5
Cảm biến an toàn cửa Cảm biến quang dạng thanh dài 2.000 mm
Hệ thống an toàn phụ trợ Cảm biến tải trọng, công tắc hành trình, nút dừng khẩn cấp

2. Cấu hình phần cứng PLC và so sánh các dòng CPU S7-1200

Đề tài lựa chọn CPU 1214C DC/DC/DC kết hợp màn hình cảm ứng HMI 9 inch. Bảng thông số phần cứng của họ PLC S7-1200 được tổng hợp trong đồ án:

Thông số kỹ thuật CPU 1211C CPU 1212C CPU 1214C (Được chọn)
Kích thước vật lý (mm) 90 x 100 x 75 110 x 100 x 75 110 x 100 x 75
Bộ nhớ làm việc 25 kB 50 kB 50 kB
Bộ nhớ nạp 1 MB 2 MB 2 MB
Bộ nhớ giữ lại 2 kB 2 kB 2 kB
I/O tích hợp số 6 ngõ vào / 4 ngõ ra 8 ngõ vào / 6 ngõ ra 14 ngõ vào / 10 ngõ ra
I/O tích hợp tương tự 2 ngõ ra 2 ngõ ra 2 ngõ ra
Kích thước ảnh tiến trình 1024 byte I và 1024 byte Q 1024 byte I và 1024 byte Q 1024 byte I và 1024 byte Q
Bộ nhớ bit (M) 4096 byte 8192 byte 8192 byte
Khả năng mở rộng module Không 2 module 8 module
Bảng tín hiệu (Signal Board) 1 1 1

3. Phân bổ biến nhớ và bảng địa chỉ I/O (PLC Tags)

Hệ thống biến điều khiển được thiết lập hoàn chỉnh trên TIA Portal phục vụ truyền thông hai chiều giữa PLC và HMI:

Nhóm chức năng Tên biến (Tag Name) Kiểu dữ liệu Địa chỉ bộ nhớ
Lệnh gọi tầng trong cabin nut_tang_1, nut_tang_2, nut_tang_3, nut_tang_4 Bool %M0.1, %M0.2, %M0.3, %M0.4
Lệnh gọi tầng ngoài cửa goi_thang_len_tang_1, goi_len_tang_2(1), goi_thang_en_tang_2, goi_xuong_tang_2(1), goi_thang_xuong_tang_2, goi_len_tang_3(1), goi_thang_len_tang_3, goi_xuong_tang_3(1), goi_thang_xuong_tang_3, goi_xuong_tang_4, goi_thang_xuong_tang_4, goi_xuong_1 Bool %M55.1, %M0.5, %M5.3, %M1.1, %M4.1, %M0.6, %M8.0, %M1.0, %M8.3, %M0.7, %M100.7, %M1.2
Đèn tín hiệu & Vị trí den_tang 1, den_tang_2, den_tang_3, den_tang_4, den_bao_tang, den_Run, bao_chay, bao_chay(1) Bool / Int %M100.1, %M5.2, %M8.1, %M100.4, %MW50, %Q0.0, %M2.0, %M100.0
Cảm biến vị trí & Hành trình CB_1, CB2(1), CB_2, CB3, CB_3, CB_4, ctht_tren, ctht_duoi Bool %M6.0, %M5.7, %M40.0, %M5.6, %M40.1, %M5.5, %M2.2, %M2.3
Điều khiển nâng hạ & Động cơ thang_len, thang_xuong, dong_co, lênh thang lên, lênh thang xuông Bool %M300.0, %M300.1, %M299.0, %M105.0, %M105.2
Điều khiển cửa tầng & Cabin NUT_MO_CUA, DONG_CUA, MO_CUA_TANG1, MO_CUA_TANG2, MO_CUA_TANG3, MO_CUA_TANG4, CUA_TANG_1, CUA_TANG_2, CUA_TANG_3, CUA_TANG_4 Bool / Int %M201.0, %M201.2, %M3.3, %M3.0, %M3.1, %M7.7, %MW62, %MW60, %MW66, %MW120
Định thời chuyển động & Cửa timertu1den2, timertu2den3, timertu3den4, timer_tu4_den, timertu2den1, timertu3den2, mo_cuaaaa, tg_hoat_dong_thang Time / Int %MD10, %MD12, %MD14, %MD16, %MD18, %MD20, %MD22, %MW86
Báo lỗi & Dừng an toàn EMG, RESET, su co, hệ thống b lỗi, không hoạt động Bool %M2.4, %M2.5, %M2.6, %M123.0, %M88.0

4. Thiết lập giao diện HMI và mô phỏng chuyển động

Quy trình thiết kế giao diện HMI trên WinCC được triển khai thông qua hai thao tác chính:

  • Cấu hình nút bấm điều khiển: Truy cập Properties → Events → Press/Release → gán hàm Setbit/Resetbit và trỏ đến địa chỉ biến nhớ tương ứng trên PLC.
  • Tạo hiệu ứng chuyển động mô phỏng cho cabin và cửa thang máy: Truy cập Properties → Animations → Movements → Add new animations → xác định hướng di chuyển và liên kết với biến tọa độ/trạng thái cửa.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu đề tài

Chương mở đầu phân tích tính cấp thiết của thang máy trong kiến trúc hiện đại, giúp giảm tải thời gian di chuyển và nâng cao tiện ích sinh hoạt. Tác giả xác định rõ phương pháp tiếp cận gồm thu thập tài liệu kỹ thuật chuyên ngành và tiến hành nghiên cứu thực nghiệm trực tiếp thông qua mô hình mô phỏng.

Chương 2: Giới thiệu sơ lược về PLC và WinCC

Chương 2 trình bày cấu trúc, nguyên lý làm việc của PLC Siemens S7-1200 và phần mềm WinCC. Tác giả phân tích chi tiết cấu trúc phần cứng CPU, cổng PROFINET, các chế độ bảo mật mã nguồn ("know-how protection") và lập bảng so sánh năng lực xử lý giữa các dòng CPU (1211C, 1212C, 1214C). Đồng thời, chương này giới thiệu 4 phiên bản của WinCC (Basic, Comfort, Advanced, Professional) tương ứng với từng cấp độ điều khiển từ màn hình cục bộ đến hệ thống SCADA đa trạm.

Chương 3: Giới thiệu tổng quan về thang máy

Chương 3 tổng hợp các khái niệm cơ bản, đặc điểm vận hành (chu kỳ vận chuyển ngắn, tần suất cao, đóng mở liên tục) và các yêu cầu kỹ thuật an toàn bắt buộc theo tiêu chuẩn (hệ thống chiếu sáng dự phòng, chuông báo, điện thoại nội bộ, khóa an toàn cơ khí và công tắc an toàn cửa). Thang máy được phân loại theo công năng (chở người, chở bệnh nhân, chở hàng), theo hệ thống dẫn động (điện, thủy lực, khí nén), theo tải trọng (nhỏ Q < 160 kg, trung bình Q = 500 - 2000 kg, lớn Q > 2000 kg) và theo tốc độ di chuyển (chậm 0,5 m/s, trung bình 0,75 - 1,5 m/s, cao tốc 2,5 - 5 m/s).

Chương 4: Chọn các thông số thang máy

Tác giả tính toán và lựa chọn cấu hình thiết bị cho mô hình thang máy gia đình: tải trọng định mức 1.000 kg (15 người), tốc độ vận hành 60 m/phút. Thiết bị kéo sử dụng động cơ không hộp số Fuji Hàn Quốc (Model WYT-T1.0D, công suất 10,0 kW, puly 400 mm, truyền động cáp 2:1, cáp 10/5). Hệ thống tích hợp dải cảm biến quang an toàn dạng thanh dài 2.000 mm và cảm biến trọng lượng chống quá tải.

Chương 5: Chương trình code và mô phỏng ý tưởng

Chương 5 là trọng tâm thực hành của đồ án, bao gồm:

  • Lựa chọn phần cứng PLC S7-1200 CPU 1214C DC/DC/DC và màn hình HMI 9 inch.
  • Thiết lập bảng định danh và phân bổ vùng nhớ PLC tags đầy đủ cho các tín hiệu vào/ra, biến trạng thái và bộ định thời.
  • Xây dựng chương trình điều khiển logic (Code điều khiển từ trang 23 đến 47).
  • Hướng dẫn chi tiết các bước thiết lập sự kiện nút nhấn (Setbit/Resetbit) và cài đặt hiệu ứng chuyển động đồ họa (Animations - Movements) trên màn hình HMI.

Chương 6: Sơ đồ kết nối phần cứng PLC

Chương 6 cung cấp bản vẽ sơ đồ đấu nối dây phần cứng giữa PLC CPU 1214C với hệ thống nút ấn, rơ-le, đèn chỉ thị và các thiết bị cảm biến ngoại vi, hoàn thiện giải pháp thiết kế từ phần mềm đến phần cứng.

Kết quả và đóng góp

1. Kết quả kỹ thuật đạt được

  • Hoàn thành thiết kế cấu hình kỹ thuật cho hệ thống thang máy 4 tầng với đầy đủ thông số động cơ (Fuji WYT-T1.0D 10,0 kW), tải trọng (1.000 kg), tốc độ (1,5 m/s) và cảm biến an toàn.
  • Xây dựng cấu trúc bảng biến nhớ PLC tags chuẩn xác trên TIA Portal, phân loại rõ ràng các nhóm biến điều khiển, trạng thái và bảo vệ an toàn.
  • Lập trình thành công các khối logic điều khiển thang máy di chuyển tuần tự 4 tầng, phản hồi chính xác tín hiệu gọi thang từ cabin và ngoài cửa tầng, quản lý chu trình đóng mở cửa kèm bộ định thời (timertu1den2, timertu2den3, timertu3den4, mo_cuaaaa).
  • Thiết kế hoàn chỉnh giao diện HMI 9 inch trên WinCC, cấu hình thành công các chuyển động đồ họa mô phỏng vị trí thực tế của cabin thang máy và trạng thái cửa tầng.

2. Giá trị ứng dụng và đóng góp của đề tài

  • Đồ án làm rõ quy trình tích hợp giữa bộ điều khiển PLC S7-1200 và phần mềm giám sát WinCC trong một dự án tự động hóa cụ thể.
  • Cung cấp tài liệu tham khảo chi tiết về cách thức quy hoạch địa chỉ biến nhớ và cài đặt hiệu ứng chuyển động HMI cho các bài toán điều khiển cơ cấu nâng hạ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên nội dung và phạm vi nghiên cứu được trình bày trong văn bản:

  • Hạn chế: Đề tài chủ yếu dừng lại ở mức độ lập trình mô phỏng trên phần mềm TIA Portal và WinCC với màn hình HMI ảo, chưa tiến hành lắp đặt thử nghiệm trên mô hình thang máy vật lý thực tế hoặc hệ thống phần cứng hoàn chỉnh tại hiện trường.
  • Hướng phát triển: Mở rộng kết nối phần cứng thực tế với biến tần điều khiển tốc độ động cơ; kết nối các cảm biến cơ - điện và rơ-le chấp hành theo sơ đồ kết nối phần cứng đã thiết kế ở Chương 6; tích hợp các thuật toán tối ưu hóa hành trình phục vụ cho cụm nhiều thang máy hoạt động đồng thời.

Giá trị tham khảo

Báo cáo đồ án là tài liệu thực hành hữu ích dành cho:

  • Sinh viên chuyên ngành Kỹ thuật Điều khiển và Tự động hóa, Cơ điện tử, Kỹ thuật Điện - Điện tử cần tìm hiểu quy trình lập trình PLC Siemens S7-1200 và thiết kế giao diện SCADA/HMI trên TIA Portal.
  • Người nghiên cứu bài toán điều khiển thang máy nhiều tầng: Tham khảo cách phân loại biến nhớ, xử lý logic gọi tầng ưu tiên, quản lý thời gian trễ và thiết lập các khóa an toàn.
  • Nội dung đáng tham khảo nhất: Bảng phân bổ địa chỉ I/O tags chi tiết ở mục 5.2 và quy trình thiết lập thuộc tính chuyển động hình ảnh (Animations - Movements) trên WinCC ở mục 5.4.

Câu hỏi thường gặp

1. Đồ án sử dụng loại PLC nào và vì sao loại CPU đó được chọn?
Đề tài sử dụng PLC Siemens S7-1200 với mã CPU 1214C DC/DC/DC. Dòng CPU này sở hữu bộ nhớ làm việc 50 kB, bộ nhớ nạp 2 MB, tích hợp sẵn 14 ngõ vào số / 10 ngõ ra số (nhiều hơn so với CPU 1211C và 1212C) và khả năng mở rộng lên đến 8 module tín hiệu, đáp ứng đầy đủ số lượng biến I/O cho hệ thống thang máy 4 tầng.

2. Động cơ kéo được chọn cho mô hình thang máy có thông số như thế nào?
Động cơ được lựa chọn là động cơ không hộp số của hãng Fuji Hàn Quốc, model WYT-T1.0D, công suất định mức 10,0 kW, tải trọng định mức 1.000 kg, tốc độ 1,5 m/s, đường kính puly 400 mm, tỷ lệ truyền dốc 2:1 và sử dụng 10/5 sợi cáp.

3. Phần mềm WinCC được sử dụng trong đồ án có các phiên bản nào và đóng vai trò gì?
WinCC (tích hợp trong TIA Portal v12) có 4 phiên bản: WinCC Basic, WinCC Comfort, WinCC Advanced và WinCC Professional. Trong đề tài, phần mềm đóng vai trò thiết kế giao diện HMI 9 inch, cho phép quan sát, vận hành, giám sát cảnh báo sự cố và mô phỏng trực quan chuyển động nâng hạ của thang máy.

4. Cơ chế an toàn của thang máy được thiết lập thông qua những biến tín hiệu nào trong chương trình?
Cơ chế an toàn được giám sát thông qua các biến chuyên dụng: nút dừng khẩn cấp EMG (%M2.4), nút khởi động lại RESET (%M2.5), biến báo sự cố su co (%M2.6), biến trạng thái lỗi hệ thống b lỗi (%M123.0), công tắc hành trình trên ctht_tren (%M2.2) và công tắc hành trình dưới ctht_duoi (%M2.3).

5. Cách tạo chuyển động mô phỏng cho cabin thang máy trên màn hình HMI được thực hiện ra sao?
Người lập trình chọn đối tượng hình ảnh cần tạo hiệu ứng trên giao diện WinCC, sau đó truy cập theo đường dẫn: Properties → Animations → Movements → chọn Add new animations và thiết lập hướng di chuyển tương ứng với sự thay đổi của biến trạng thái vị trí trên PLC.

Kết luận

Đồ án "Thiết kế và lập trình mô phỏng mô hình thang máy 4 tầng sử dụng PLC S7 – 1200 trên phần mềm TIA Portal và WinCC" đã hoàn thành toàn diện mục tiêu thiết kế thuật toán điều khiển và mô phỏng hệ thống thang máy dân dụng 4 tầng. Nhóm tác giả đã lựa chọn chính xác các thông số cơ điện (động cơ Fuji 10,0 kW, tải trọng 1.000 kg), cấu hình phần cứng PLC S7-1200 CPU 1214C và quy hoạch hệ thống biến nhớ I/O tags chi tiết. Kết quả mô phỏng trên giao diện HMI 9 inch qua WinCC chứng minh tính ổn định, tin cậy của thuật toán điều khiển và mang lại giá trị tham khảo thực tiễn cao cho sinh viên ngành kỹ thuật điều khiển tự động.