Chương 1: Cơ sở lý luận Luan van Luận văn thạc sĩ GVHD: TS NGUYỄN TRẦN NGHĨA - Từ sự phân tích trên cho thấy “dạy” đồng nghĩa với “dạy cách học” chứ không phải “dạy kiến thức”, bởi vì kiến thức sẽ đến với người học từ nhiều nguồn khác nhau, không nhất thiết kiến thức, kỹ năng phải luôn luôn đến với người học là từ người dạy. Như vậy nếu xem quá trình dạy học là quá trình truyền thông hay một hệ thống truyền tin trong thời đại công nghệ thông tin thì bản chất dạy học ngày nay khác xa với bản chất dạy học trước đây. Việc đổi mới về nhận thức đó không có nghĩa là phủ nhận các giá trị của truyền thống của hệ thống giáo dục cũ mà đây là quá trình phát triển tất yếu của lịch sử. - Có thể nói bối cảnh quốc tế và trong nước đã tạo nên một thời kỳ mới đối với đất nước, thời kỳ mới đó cũng làm cho nền giáo dục nước ta chuyển sang một giai đoạn mới, mang những đặc trưng mới về sứ mạng, cơ cấu, chức năng.
Những đặc trưng mới đó cũng làm nảy sinh yêu cầu phải đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy và học. Song song với việc đổi mới phương pháp dạy và học cũng cần phải thay đổi mục tiêu và nội dung dạy học vì mục tiêu và nội dung dạy học quyết định phương pháp dạy học. - Với sự tiến bộ phi thường của công nghệ thông tin, khối lượng thông tin và tri thức đã và đang tăng theo hàm mũ. Do đó, nếu trước đây việc tích lũy kiến thức là ưu tiên số 1 thì giờ đây khi mà các phương tiện lưu trữ đầy đủ, sẳn sàng cho việc truy cập và xử lí thông tin, thì ưu tiên số 1 lại là khả năng nhanh chóng tiếp cận tri thức mới, vận dụng tri thức mới và khả năng…sinh ra tri thức mới.
- Tóm lại, phương pháp giảng dạy được gọi là mới và tích cực nếu hội tụ được các yếu tố sau: Thể hiện rõ được động cơ học tập của người học khi bắt đầu môn học. Thể hiện rõ vai trò của nguồn thông tin và các nguồn lực sẵn có. Thể hiện rõ được bản chất và mức độ kiến thức cần huy động. Thể hiện rõ được vai trò của người học, người dạy, vai trò của các mối tương tác trong quá trình học.
Thể hiện được kết quả mong đợi của người học. HVTH: Trần Kim Tuyền 9 Chương 1: Cơ sở lý luận Luan van Luận văn thạc sĩ GVHD: TS NGUYỄN TRẦN NGHĨA 1. PHÂN TÍCH 3 TIÊU CHÍ ĐỔI MỚI PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC: 1. Dạy cách học, học cách học: - Trước hết cần phải xem việc dạy CÁCH (cách học, cách tự học, cách nghiên cứu, cách giải quyết tình huống thực tiễn …) là tiêu chí hàng đầu cần phải đổi mới của việc dạy và học.
Mọi phương pháp dạy, phương pháp học, nội dung cần dạy, nội dung cần học đều phải xuất phát từ quan điểm đó. Tương tự, kỹ năng cơ bản là công cụ để học suốt đời (chẳng hạn, kỹ năng đọc hiểu, kỹ năng về một ngoại ngữ quan trọng…chứ không phải chỉ là kỹ năng sử dụng một cái máy cụ thể, kỹ năng thao tác một quy trình cụ thể). Trong từng lĩnh vực, từng môn học có mênh mông các nội dung, các vấn đề để học, người giáo viên sẽ chọn nội dung, vấn đề thích hợp cho từng đối tượng mà khi học thì người học sẽ được rèn năng lực tư duy cao cấp, được học cách học tốt nhất. Ngoài ra bằng cách khêu gợi tò mò, bằng cách tạo sự hấp dẫn của tri thức và bằng tấm gương học tập của chính bản thân mình, giáo viên cố gắng tạo niềm say mê học tập cho học sinh.
- Muốn đổi mới cách học phải đổi mới cách dạy. Cách dạy chỉ đạo cách học, nhưng ngược lại thói quen học tập của trò cũng ảnh hưởng tới cách dạy của thầy. Chẳng hạn, có trường hợp học sinh đòi hỏi cách dạy tích cực hoạt động nhưng giáo viên chưa đáp ứng được, hoặc có trường hợp giáo viên hăng hái áp dụng phương pháp dạy học tích cực nhưng không thành công vì học sinh chưa thích ứng, vẫn quen với lối học tập thụ động. Vì vậy, giáo viên phải kiên trì dùng cách dạy hoạt động để dần dần xây dựng cho học sinh phương pháp học tập chủ động một cách vừa sức, từ thấp lên cao.
Trong đổi mới phương pháp dạy học phải có sự hợp tác cả của thầy và trò, sự phối hợp nhịp nhàng hoạt động dạy với hoạt động học thì mới thành công. - Trong các phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học. Nếu rèn luyện cho người học có được phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con người, kết quả học tập sẽ được nhân lên gấp bội. Vì vậy, ngày nay người ta nhấn mạnh mặt hoạt động học trong quá trình dạy học, nỗ lực tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang tự HVTH: Trần Kim Tuyền 10 Chương 1: Cơ sở lý luận Luan van Luận văn thạc sĩ GVHD: TS NGUYỄN TRẦN NGHĨA học chủ động, đặt vấn đề phát triển tự học ngay trong trường phổ thông, không chỉ tự học ở nhà sau bài lên lớp mà tự học cả trong tiết học có sự hướng dẫn của giáo viên.
VD: trên giờ học tại lớp giáo viên không nên thuyết giảng tất cả mọi đều theo trình tự của giáo trình, mà chỉ nên chọn giảng những chủ đề có tính chất lập luận, suy diễn, tổng hợp để luyện cho học sinh phương pháp tư duy. Các phần khác có tính chất thông tin nên để học sinh tự học tại nhà. Giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách tìm và chọn thông tin liên quan đến môn học trên mạng hoặc trong các tài liệu tham khảo khác, và nêu ra các vấn đề và bài tập để học sinh giải quyết trong quá trình tự học. - Làm như trên chính là dạy CÁCH HỌC cho học sinh, thúc đẩy họ chủ động trong việc học và khuyến khích họ sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông mới, cụ thể là mạng Internet trong quá trình học.
Hiện nay phục vụ cho các kiến thức chung liên ngành, các từ điển mạng, từ điển điện tử rất có lợi, chúng giúp người học tìm kiếm nhanh các kiến thức và các khái niệm liên quan khi học, giúp tiết kiệm rất nhiều thời gian học tập. Hơn thế nữa, nguồn học liệu mở của MIT (MIT open course ware) là một kho tư liệu giảng dạy và học tập vô giá đối với giáo viên và học sinh. Google cũng có chương trình số hóa một lượng sách khổng lồ đưa lên mạng. Google Book search đang hứa hẹn sẽ tạo dựng một thư viện lớn nhất và một doanh nghiệp sách lớn nhất từ xưa đến nay.
Vậy làm sao để có thể trang bị cho ngƣời học cách học nhƣ thế nào? Cách học tích cực rất đa dạng, nhưng có chung một đặc trưng là khám phá và khai phá. Nếu xét tổng quát, có 4 cách học mang lại cho ta sự khám phá và sự khai phá tối đa. Đó là “4 bất kỳ”: - Một là, Học bất kỳ lúc nào: Lúc đang giờ thầy dạy, đang thời gian ôn thi, học là đương nhiên. Người tích cực học cả lúc giao tiếp, lúc dạo chơi… Đó là lúc được học những bài học cuộc sống, rất tự nhiên và cũng nhớ.
HVTH: Trần Kim Tuyền 11 Chương 1: Cơ sở lý luận Luan van Luận văn thạc sĩ GVHD: TS NGUYỄN TRẦN NGHĨA - Hai là, Học bất kỳ nơi nào: tại lớp, tại nhà, thư viện, phòng đọc, trên internet,. Ngoài ra, cần học ở những không gian thoáng đạt ngoài thiên nhiên và xã hội như ở ngoài trời, trong công xưởng, chỗ bán hàng, nơi triển lãm… - Ba là, Học bất kỳ người nào: Không chỉ học ở người thầy chính diện, còn học ở “người thầy” phản diện. Học ở bạn thân và cả người mình không thích, để rút tỉa kinh nghiệm sống. Học ở người thành công, cũng học ở người thất bại, để nghiệm ra nguyên nhân bất thành.
- Bốn là, Học bất kỳ nguồn nào: Không chỉ trong sách vở, trên màn hình, còn có rất nhiều nguồn phong phú và bổ ích không kém. Đó là những kênh thông tin từ báo chí, từ tài liệu khảo, từ giao lưu, từ những người thành công ở ngay xung quanh bạn… Bốn cách học “bất kỳ” ấy cần được kết hợp liên hoàn. Chúng sẽ giúp ta phát triển trí tuệ và mang lại hiệu quả cao, cả khi học tập mọi bộ môn và khi làm việc trong mọi nghề. Chủ động của ngƣời học: - Tiếp đến, tính CHỦ ĐỘNG của người học là phẩm chất quan trọng phải tập trung phát huy khi dạy và học.
Có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động. - Trong những năm gần đây các nhà sư phạm trên thế giới và ở nước ta thường bàn đến các quan điểm sư phạm, các cách tiếp cận trong việc dạy và học. Cách tiếp cận lấy người học làm trung tâm hoặc hướng vào người học được nhiều người tán thưởng. Chúng tôi cũng nhất trí với quan điểm này, vì nó cho thấy mục tiêu cuối cùng của quá trình dạy và học, và bởi lẽ việc học thực chất là có tính cá nhân (individual).
Khi nói đến quan điểm lấy người học làm trung tâm nguyên tắc quan trọng nhất là phát huy tính chủ động của người học. - Trong việc áp dụng phương pháp sư phạm tương tác, dạy học theo hình thức thảo luận nhóm, nhiệm vụ cụ thể của người dạy là giúp đở, dẫn dắt người học, làm nảy sinh tri thức ở người học. Trong một bài học, giáo viên chỉ nêu ra các tình HVTH: Trần Kim Tuyền 12 Chương 1: Cơ sở lý luận Luan van Luận văn thạc sĩ GVHD: TS NGUYỄN TRẦN NGHĨA huống, học sinh được đặt trong các tình huống ấy sẽ cảm thấy có vài vấn đề cần giải quyết, họ phải tự chủ động tìm tòi, tham khảo tài liệu, sách vở, trang web…thảo luận nhóm, trao đổi với nhau để tìm ra phương pháp giải quyết vấn đề, để cuối cùng tìm ra một phương pháp tối ưu. Còn môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh (nơi chứa thông tin) là tác nhân quan trọng hỗ trợ bổ sung đến việc dạy và học.
Trong hai tác nhân người học và người dạy, tác nhân người học vẫn chiếm vai trò chủ đạo.