Khóa luận tốt nghiệp: Tác động của hiệp định đối tác toàn diện và

Tác động của hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên thái bình dương đến đầu tư trực tiếp nước ngoà phục vụ n

• Tác giả: Hoàng Tô Thuỳ An
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Minh Sáng
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh Doanh Quốc Tế
• Đề tài: Tác Động Của Hiệp Định Đối Tác Toàn Diện Và Tiến Bộ Xuyên Thái Bình Dương Đến Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Vào Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Hiệp định CPTPP và tác động kinh tế toàn cầu

Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) là một trong những hiệp định thương mại tự do thế hệ mới có ảnh hưởng sâu rộng đến các nền kinh tế thành viên. Với việc có hiệu lực từ năm 2019, CPTPP đã tạo ra một khối thương mại lớn bao gồm 11 quốc gia với tổng GDP lên tới 500 tỷ USD. Hiệp định này không chỉ tập trung vào việc xoá bỏ rào cản thuế quan mà còn nhằm cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao tiêu chuẩn lao động và bảo vệ môi trường. Đối với Việt Nam – một quốc gia đang phát triển, việc tham gia CPTPP mở ra những cơ hội vàng để thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững và nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

1.1. Khái niệm và phạm vi hiệp định CPTPP

CPTPP là hiệp định thương mại đa phương với 11 thành viên bao gồm Việt Nam, Nhật Bản, Canada, Úc và các nước khác. Hiệp định bao gồm 30 chương với những cam kết về hạ tầng cơ sở, quy tắc xuất xứ, và chuẩn mực lao động cao. Mục tiêu chính là tạo một khối thương mại tự do và thúc đẩy đầu tư trực tiếp nước ngoài vào các nước thành viên, đặc biệt là các nước đang phát triển như Việt Nam.

1.2. Bối cảnh các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới

Các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP khác biệt với những hiệp định truyền thống bằng cách đưa vào những yêu cầu mới về bảo vệ sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn lao động và quy định môi trường. Những cam kết này tạo nên môi trường kinh doanh minh bạch hơn, từ đó thu hút nhiều doanh nghiệp nước ngoài muốn mở rộng hoạt động tại các quốc gia thành viên như Việt Nam.

II. Tác động của CPTPP đến dòng vốn FDI vào Việt Nam

Kết quả phân tích từ mô hình hồi quy tuyến tính tổng quát cho thấy CPTPP có ảnh hưởng tích cực đến dòng vốn FDI vào Việt Nam trong giai đoạn 2014-2023. Cụ thể, hiệp định này tác động thông qua ba biến quan trọng: quy mô nền kinh tế, độ mở thương mại và thuế nhập khẩu. Khi mức thuế nhập khẩu giảm do hiệp định, chi phí kinh doanh của các doanh nghiệp nước ngoài cũng giảm, từ đó khuyến khích họ đầu tư tại Việt Nam. Bên cạnh đó, độ mở thương mại tăng giúp các nhà đầu tư dễ dàng tiếp cận thị trường, quy mô nền kinh tế lớn của Việt Nam cũng tạo nên sức hút lớn cho vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài.

2.1. Các biến số ảnh hưởng đến FDI sau CPTPP

Quy mô nền kinh tế với dân số hơn 100 triệu người là yếu tố hút nhập khẩu quan trọng. Độ mở thương mại tăng khi CPTPP có hiệu lực, giúp giảm chi phí giao dịch. Thuế nhập khẩu giảm từ trung bình 7-10% xuống còn 2-3%, tạo lợi thế cạnh tranh cho các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam so với các quốc gia khác.

2.2. Những hạn chế trong đánh giá tác động

Nghiên cứu chưa xem xét chất lượng lao động, môi trường kinh doanh và tính ổn định chính trị – những yếu tố quan trọng ảnh hưởng quyết định đầu tư. Thêm vào đó, COVID-19 gây ảnh hưởng không mong muốn đến dòng vốn FDI, khiến dữ liệu từ 2019-2023 chưa đủ để đánh giá toàn diện tác động dài hạn.

III. Các cơ hội và thách thức cho Việt Nam từ CPTPP

CPTPP mang lại những cơ hội to lớn nhưng cũng đặt ra những thách thức đáng kể cho Việt Nam. Về cơ hội, hiệp định giúp Việt Nam thu hút vốn FDI từ các quốc gia phát triển như Nhật Bản, Canada, Úc với số lượng ngày càng tăng. Các doanh nghiệp nước ngoài có thể dễ dàng xuất khẩu sản phẩm sang các thị trường thành viên, từ đó tạo mối liên kết sản xuất mới. Tuy nhiên, Việt Nam phải đối mặt với những thách thức như nâng cao tiêu chuẩn lao động, cải thiện môi trường kinh doanh, và tuân thủ các cam kết về bảo vệ sở hữu trí tuệ. Dòng vốn FDI có thể tập trung vào một vài ngành, khiến kinh tế có rủi ro đa dạng hóa.

3.1. Cơ hội phát triển từ CPTPP

Việt Nam được hưởng lợi từ mức thuế thấp hơn, mở rộng thị trường xuất khẩu đến 500+ triệu người. FDI từ các quốc gia CPTPP giúp nâng cao kỹ thuật sản xuất, đẩy mạnh chuyển dịch từ sản xuất hàng hoá sang sản xuất công nghệ cao. Chuỗi giá trị toàn cầu mở rộng tạo cơ hội việc làm cao hơn cho lao động Việt Nam.

3.2. Thách thức cần vượt qua

Việt Nam phải nâng cao chất lượng lao động và tiêu chuẩn môi trường theo yêu cầu của CPTPP. Sở hữu trí tuệ phải được bảo vệ chặt chẽ, đòi hỏi cải cách hệ thống pháp lý. Sự cạnh tranh từ các nước khác trong khối cũng làm áp lực đến các doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

IV. Hướng phát triển và khuyến nghị chính sách

Để tận dụng hiệu quả các cơ hội từ CPTPP, Việt Nam cần phải thực hiện các cải cách lớn về môi trường kinh doanh, chất lượng lao động và cơ sở hạ tầng. Các chính sách khuyến khích nên tập trung vào việc hỗ trợ doanh nghiệp nước ngoài trong các lĩnh vực công nghệ cao, sản xuất xanh, và dịch vụ. Đồng thời, Việt Nam cần bảo vệ các doanh nghiệp trong nước thông qua đào tạo kỹ năng và chuyển giao công nghệ. Nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào các ngành cụ thể như điện tử, dệt may, và công nghiệp thực phẩm để có đánh giá FDI chi tiết hơn.

4.1. Các chính sách để thu hút FDI hiệu quả

Cần thiết lập các khu kinh tế đặc biệt với cơ sở hạ tầng chất lượng cao, đơn giản hóa thủ tục cấp phép và cải thiện mức độ thuận lợi kinh doanh. Khuyến khích FDI vào các ngành công nghệ cao, năng lượng tái tạo và dịch vụ. Cung cấp hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp đối tác hoàn toàn và phát triển nguồn nhân lực có kỹ năng cao phù hợp nhu cầu.

4.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tương lai nên mở rộng phân tích theo ngành để hiểu rõ hơn các động lực FDI khác nhau. Cần bổ sung các yếu tố như chi phí lao động, cơ sở hạ tầng, chỉ số cạnh tranh toàn cầu vào mô hình. Đánh giá tác động hệ thống tổng thể của CPTPP giúp xây dựng chiến lược phát triển dài hạn hiệu quả hơn cho Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 cung cấp cái nhìn tổng quan về đề tài nghiên cứu, tạo nền tảng quan trọng cho các chương sau bằng cách định hướng rõ ràng cách tiếp cận nghiên cứu. Với những cơ sở được xây dựng trong chương này, chương 2 sẽ tiếp tục đi sâu vào cơ sở lý thuyết và tổng quan các nghiên cứu trước đây về mối quan hệ giữa hiệp định thương mại tự do và dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, từ đó xác định các cơ sở lý luận quan trọng cho phân tích thực nghiệm. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM VỀ TÁC ĐỘNG CỦA HIỆP ĐỊNH ĐỐI TÁC TOÀN DIỆN VÀ TIẾN BỘ XUYÊN THÁI BÌNH DƯƠNG ĐẾN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀO VIỆT NAM Chương 2 sẽ trình bày cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa hiệp định thương mại tự do và đầu tư trực tiếp nước ngoài, qua đó làm rõ cách thức mà các hiệp định thương mại có thể ảnh hưởng đến dòng vốn FDI. Ngoài ra, giới thiệu tổng quan về CPTPP, tổng quan các nghiên cứu trước đây về ảnh hưởng của các hiệp định thương mại tự do đến dòng vốn FDI, từ đó nhận diện những khoảng trống nghiên cứu và cơ sở lý thuyết cho phân tích thực nghiệm.1 Các khái niệm cơ bản về Hiệp định thương mại tự do và đầu tư trực tiếp nước ngoài 2.

Hiệp định thương mại tự do 2. Khái niệm Hiệp định thương mại tự do Hiệp định thương mại tự do là một thoả thuận giữa hai hoặc nhiều quốc gia thành viên nhằm loại bỏ các rào cản thương mại như thuế quan, hạn chế xuất nhập khẩu và quy định phi thuế quan để thúc đẩy giao thương và đầu tư giữa các thành viên với nhau. Mục tiêu của FTA là tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại quốc tế, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và tạo việc làm. Các FTA có thể là song phương (giữa hai quốc gia) hoặc đa phương (giữa nhiều quốc gia hoặc khu vực), và có thể bao gồm cả các quy định về dịch vụ, đầu tư, quyền sở hữu trí tuệ và các vấn đề thương mại khác (Thư Viện Pháp Luật, 2024).

Thuật ngữ “Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới” được sử dụng để chỉ các FTA với những cam kết sâu rộng và toàn diện, bao hàm những cam kết về tự do thương mại hàng hóa và dịch vụ như các “FTA truyền thống”; mức độ cam kết sâu nhất (cắt giảm thuế gần như về 0%, có thể có lộ trình); có cơ chế thực thi chặt chẽ và hơn thế, nó bao hàm cả những lĩnh vực được coi là “phi truyền thống” như: lao động, môi trường, doanh nghiệp nhà nước, mua sắm chính phủ, minh bạch hóa, cơ chế giải quyết 9 tranh chấp về đầu tư… (Trung tâm WTO và Hội nhập, 2020) 2. Đặc trưng của Hiệp định thương mại tự do Một FTA có những đặc điểm quan trọng sau: • Xoá bỏ các rào cản thương mại như thuế quan và hạn ngạch giữa các quốc gia thành viên: • Thúc đẩy hợp tác kinh tế, giúp các quốc gia thành viên tăng cường mối quan hệ thương mại. • Tạo điều kiện để các nước tận dụng lợi thế riêng nhằm phát triển chuyên môn hóa và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. • Đề ra các quy định cụ thể nhằm đảm bảo việc thực thi hiệu quả, chẳng hạn như thủ tục thuế quan cần thực hiện, các loại thuế được giảm hoặc xóa, quy tắc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ,.

• Luôn chú trọng cân bằng lợi ích giữa các bên tham gia, tránh tình trạng bất bình đẳng. • Mở ra cơ hội phát triển kinh tế mới cho các nước thành viên, đồng thời nâng cao khả năng cạnh tranh quốc tế 2. Tác động của Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới đối với nền kinh tế Việc ký kết và tham gia các FTA thế hệ mới sẽ có ảnh hưởng sâu rộng đến nền kinh tế Việt Nam thông qua việc mở rộng thị trường xuất nhập khẩu. Nhờ đó, kim ngạch thương mại giữa Việt Nam và các đối tác tăng lên, củng cố các thị trường truyền thống và mở ra cơ hội tiếp cận các thị trường tiềm năng trên cơ sở thúc đẩy quan hệ với các đối tác chiến lược kinh tế quan trọng.

Cụ thể: Thứ nhất, thúc đẩy hoạt động xuất khẩu: Các hiệp định thương mại tự do, đặc biệt là những FTA thế hệ mới đóng vai trò quan trọng trong việc mở rộng hoạt động xuất khẩu. Những cam kết trong các FTA này buộc nền kinh tế thành viên, trong đó có Việt Nam, phải tái cấu trúc, tận dụng cơ hội tiếp cận các thị trường mới và tạo sức hút về hàng hóa. Trong thời gian tới, khi lộ trình cắt giảm thuế quan trong các FTA 10 tiếp tục được triển khai, xuất khẩu của Việt Nam được kỳ vọng sẽ tiếp tục tăng trưởng mạnh do: (i) Sự nỗ lực của các cơ quan quản lý trong việc phấn đấu đạt được mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu 7-8% theo nghị quyết của Quốc hội; (ii) Việc giảm thuế nhập khẩu, đặc biệt đối với nguyên vật liệu đầu vào như vải may mặc, nhựa, ngô, cao su. giúp doanh nghiệp cắt giảm chi phí sản xuất và tăng lợi thế cạnh tranh; (iii) Hiệp định CPTPP và EVFTA đi vào thực thi sẽ là động lực cho xuất khẩu của Việt Nam trong thời gian tới.

Thứ hai, đối với sản xuất trong nước: Việc tham gia các FTA thế hệ mới mang lại lợi ích đáng kể cho sản xuất nội địa khi giá thành nguyên liệu đầu vào giảm, do đó, chi phí sản xuất của các doanh nghiệp được cắt giảm và nâng cao tính cạnh tranh của hàng hóa so với sản phẩm nhập khẩu, thúc đẩy sản xuất trong nước để xuất khẩu. Cùng với đó, hàng hóa từ các quốc gia đối tác sẽ phổ biến hơn tại thị trường Việt Nam nhờ giá thành hợp lý, mẫu mã đa dạng, qua đó thúc đẩy sản xuất trong nước thông qua cạnh tranh lành mạnh và tạo động lực cho các doanh nghiệp cải thiện chất lượng sản phẩm. Thứ ba, đối với môi trường kinh doanh: Việc tham gia các FTA thế hệ mới như EVFTA, CPTPP không chỉ ảnh hưởng đến thương mại mà còn tạo ra động lực thúc đẩy cải cách thể chế, chính sách pháp luật và quy định sau đường biên giới. Nhờ đó, tạo điều kiện và động lực để thay đổi, cải thiện chính sách và pháp luật theo hướng minh bạch hơn, phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế và thuận lợi hơn cho doanh nghiệp.

Đồng thời, các hiệp định này cũng góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, theo hướng đẩy mạnh cải cách hành chính, tăng cường trách nhiệm, kỷ cương kỷ luật của cán bộ. Những thay đổi này sẽ hỗ trợ cho tiến trình đổi mới mô hình tăng trưởng và cơ cấu lại nền kinh tế của Việt Nam. Thứ tư, đối với thu hút đầu tư nước ngoài: Các FTA thế hệ mới đều có các cam kết đối xử công bằng giữa nhà đầu tư trong nước và nhà đầu tư nước ngoài trong nhiều khía cạnh như thành lập, mua lại, mở rộng, điều hành, triển khai, vận hành, kinh doanh. Nhờ vậy, các nhà đầu tư nước ngoài có thể tiếp cận thị trường Việt Nam nhanh 11 hơn.

Ngoài ra, những FTA này cũng đặt ra các tiêu chuẩn về phát triển bền vững, hạn chế công nghệ lỗi thời và khuyến khích ứng dụng công nghệ xanh, sử dụng năng lượng tái tạo. Những xu hướng này mang lại nhiều lợi ích cho nền kinh tế Việt Nam và cho các doanh nghiệp nội địa. Đầu tư trực tiếp nước ngoài 2. Khái niệm và các loại hình đầu tư trực tiếp nước ngoài Đầu tư trực tiếp nước ngoài là một hình thức đầu tư qua biên giới được thực hiện bởi đối tượng cư trú tại một nền kinh tế (nhà đầu tư trực tiếp) với mục tiêu thiết lập lợi ích lâu dài tại một doanh nghiệp (doanh nghiệp FDI) là đối tượng cư trú tại một nền kinh tế khác.

Nhà đầu tư trực tiếp đó sẽ tham gia vào quản lý và hoạt động của doanh nghiệp FDI này. Theo PACE Institute of Management (n.) hiện nay có 3 loại đầu tư trực tiếp nước ngoài chính là FDI theo chiều ngang, FDI theo chiều dọc và FDI tập trung. • FDI theo chiều ngang (Horizontal FDI) Đây là loại hình đầu tư phổ biến nhất hiện nay, các nhà đầu tư sẽ tận dụng nguồn lực sẵn có của mình để đầu tư vào một doanh nghiệp nước ngoài cùng ngành nghề, lĩnh vực kinh doanh với doanh nghiệp mà họ đang điều hành, sở hữu. Lúc này, hai doanh nghiệp sẽ cùng nhau sản xuất, kinh doanh những mặt hàng tương tự, hỗ trợ nhau cùng phát triển.

Giúp cho công ty mẹ ngày càng mở rộng quy mô và nâng cao lợi nhuận. Ví dụ: Một công ty sản xuất điện thoại di động Trung Quốc đầu tư vào một công ty sản xuất điện thoại di động ở Việt Nam, để mở rộng kinh doanh và cung cấp sản phẩm của mình cho thị trường này. Bằng cách đầu tư này, công ty Trung Quốc có thể tận dụng lợi thế thị trường cũng như đáp ứng nhu cầu của khách hàng trong khu vực đó. • FDI theo chiều dọc (Vertical FDI) Đây là một dạng đầu tư vào chuỗi cung ứng, trong đó bao gồm một hoặc nhiều lĩnh vực, ngành nghề khác nhau.

Doanh nghiệp đầu tư một phần hoặc toàn bộ khâu sản xuất, kinh doanh hoặc cung ứng nguyên liệu cho sản phẩm của mình. 12 Ví dụ: Một công ty sản xuất ô tô Nhật Bản đầu tư vào một công ty sản xuất và lắp ráp ô tô tại Việt Nam bằng cách cung ứng nguyên liệu cho sản phẩm của mình. Bằng cách đầu tư này, công ty Nhật Bản có thể kiểm soát chất lượng sản phẩm và giảm chi phí sản xuất, từ đó tăng cường sức cạnh tranh trên thị trường. • FDI tập trung Đầu tư FDI tập trung là hình thức đầu tư vào nhiều tổ chức, công ty khác nhau từ cùng một doanh nghiệp và thuộc các ngành hoàn toàn khác nhau.

Chính điều này đã tạo ra một FDI “chùm” và vốn FDI không liên kết trực tiếp với các nhà đầu tư. Các lý thuyết kinh tế liên quan đến đầu tư trực tiếp nước ngoài • Lý thuyết lợi thế so sánh (Comparative Advantage Theory) Lý thuyết lợi thế so sánh do David Ricardo đề xuất vào thế kỷ 19, cho rằng mỗi quốc gia nên chuyên môn hóa sản xuất và xuất khẩu những mặt hàng mà họ có lợi thế so sánh, tức là có chi phí cơ hội thấp hơn so với các quốc gia khác. Trong bối cảnh đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), lý thuyết này giải thích tại sao các doanh nghiệp nước ngoài chọn đầu tư vào một quốc gia thay vì sản xuất trong nước.