CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VE DAU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀ CHÁT LƯỢNG KHÔNG KHÍ.1 Tổng quan về đầu tư trực tiếp nước ngoài 1.1 Khái niệm đầu tư trực tiếp nước ngoài Theo Uy ban liên hiệp Quốc tế về Thương mại va phát triển (UNCTAD): “Đầu tư trực tiếp nước ngoài (Foreign Direct Investment, viết tắt là FDI) là một dạng đầu tư đài hạn trong đó một thực thé kinh tế thường trú ở một nên kinh tế (có thể là một công ty mẹ hoặc một nha đầu tư nước ngoai) đầu tư vào một doanh nghiệp thường trú ở một nền kinh tế khác với nền kinh tế của nhà đầu tư nước ngoài, với mục đích tạo ra lợi ích kinh tế và quyền kiểm soát lâu dài. FDI có thể bao gồm các hình thức như doanh nghiệp đầu tư trực tiếp, liên doanh hoặc chỉ nhánh nước ngoài.” Tổ chức thương mại thế giới (WTO) đưa ra định nghĩa về đầu tư trực tiếp nước ngoài như sau: “Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là việc một nhà đầu tư ở một quốc gia đầu tư một số tiền vào một doanh nghiệp hoặc dự án mới ở một quốc gia khác, và sở hữu một phần trên 10% vốn điều lệ hoặc quyền kiêm soát doanh nghiệp đó. Điều này có thể được thực hiện bang cách mua cô phan hoặc tài sản của doanh nghiệp đó hoặc thông qua việc tao ra một doanh nghiệp hoàn toàn mới. Hiện nay, Luật đầu tư Việt Nam 2020 đang được thi hành và áp dụng thì vẫn chưa có khái niệm rõ ràng nào về đầu tư trực tiếp nước ngoài.
Tuy nhiên, theo Luật đầu tư Việt Nam 2005 (hiện đã hết hiệu lực) cho rang: “Đầu tư nước ngoài là việc nhà đầu tư nước ngoài đưa vào Việt Nam vốn băng tiền và các tài sản hợp pháp khác dé tiến hành hoạt động dau tư” và “Đầu tư trực tiếp là hình thức đầu tư do nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư và tham gia quản lý hoạt động đầu tư.” Nhìn chung, các khái niệm trên cơ bản đều thống nhất với nhau về mối quan hệ và vai trò, lợi ích của các nha đầu tư nước ngoài tại Việt Nam. Tuy nhiên, các định nghĩa của WTO và UNCTAD đều nêu rõ hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài có nguồn vốn hình thành 100% từ nguồn vốn nước ngoài, không bao gồm nguồn vốn từ nước tiếp nhận đầu tư. Tại Việt Nam, đầu tư trực tiếp nước ngoài còn có thê có nhiều hình thức được công nhận bao gồm cả việc góp vốn, liên doanh với các công ty, doanh nghiệp trong nước.2 Các hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài 1.1 Hợp đồng hợp tác kinh doanh (HĐHTKD) Hợp đồng hợp tác kinh doanh là một loại hợp đồng giữa hai hoặc nhiều bên, trong đó một bên là các đơn vị kinh doanh trong nước và bên còn lại là nhà đầu tư nước ngoài nhằm thực hiện một dự án, hay sản xuất một mặt hàng hoặc dịch vụ cụ thé, trong đó các bên cam kết chia sẻ trách nhiệm và lợi ích nhằm đạt được mục tiêu kinh doanh. Các bên thường đóng góp tai sản, kỹ năng, công nghệ hoặc tiền bạc vào dự án, sản phẩm hoặc dịch vụ đó.
Hợp đồng hợp tác kinh doanh thường được ký kết với mục đích tăng cường sức mạnh kinh doanh, chia sẻ rủi ro và tối ưu hóa lợi nhuận. Đặc trưng của hình thức HDHTKD là các bên tham gia ký kết hợp đồng hợp sẽ phân chia công việc và trách nhiệm, thông qua việc đóng góp vốn và công sức vào hoạt động chung, trong đó lợi nhuận sẽ được chia cho các bên dựa trên tỷ lệ đã được thỏa thuận. Bên cạnh đó, thời hạn hợp đồng và các thỏa thuận về giải quyết tranh chấp trong kinh doanh sẽ được nêu rõ trong hợp dồng. HĐHTKD có ưu điểm là giúp giải quyết tình trạng thiếu vốn, công nghệ; tạo thị trường mới, bảo đảm được quyền điều hành dự án của nước sở tại.
Mặc dù có được những ưu điểm đáng chú ý, hình thức này vẫn còn tồn tại một số nhược điểm như việc quản lý và điều hành mỗi quan hệ hợp tác trong hợp đồng hợp tác kinh doanh rất phúc tạp, đặc biệt khí các bên có quan điểm và mục tiêu khác nhau. Hon thé nữa các bên tham gia phải phụ thuộc vào đối tác của mình trong việc đưa ra quyết định khi phần trăm vốn đầu tư và trình độ quản lý giữa các bên có sự chênh lệch.2 Doanh nghiệp liên doanh (DNLD) Doanh nghiệp liên doanh là hình thức hợp tác kinh doanh giữa hai hoặc nhiều doanh nghiệp thuộc các quốc gia khác nhau, dé cùng đầu tư vào một hoạt động kinh doanh cụ thể. Trong đó, các bên tham gia sẽ cùng nhau chia sẻ lợi nhuận và các rủi ro từ các hoạt động kinh doanh đó. DNLD thường được thành lập trong các ngành công nghiệp có tính cạnh tranh cao, nhu cầu đầu tư vốn lớn và có tính toàn cầu hóa, nhằm kết hợp tối đa các nguồn lực vốn có của nhau dé có thé đạt được lợi nhuận cao nhất và hạn chế đến các rủi ro đầu tư.
Nâng cao năng lực cạnh tranh là một ưu thế của hình thức đầu tư này. DNLD có thê kết hợp sức mạnh, kinh nghiệm và tài nguyên từ đối tác để tạo ra sản phẩm và chất lượng dịch vụ cao hơn nhằm đáp ứng nhu cầu của thị trường. Bên cạnh đó, khi tham gia DNLD, các bên sẽ được chia sẻ rủi ro và chi phí đầu tư. Điều này giúp tăng cường sức mạnh tài chính và hạn chế các nguy cơ, rủi ro cho các bên hợp tác.
Không chỉ vậy, DNLD còn có thể nâng cao hiệu quả kinh doanh bằng cách sử dụng tài nguyên và kinh nghiệm của đối tác, đồng thời tạo ra các mặt hàng và chất lượng lượng vụ tốt hơn cho người tiêu dùng. Từ đó, DNLD cũng có thê trau đồi, nâng cao kỹ năng quản lý cũng như cải thiện tay nghề và học hỏi được các kỹ thuật tiên tiễn từ phìa đối tác. Tuy nhiên, hình thức DNLD van còn tôn tại một số nhược điểm. Khi có nhiều nhà đầu tư hợp tác trong DNLD, việc quản trị và vận hành doanh nghiệp trở nên khó khăn hơn và có thê xuất hiện mâu thuẫn khi có sự khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa, luật pháp, quan điểm quản lý.
Bên cạnh đó, DNLD được hình thành dựa trên sự hợp tác giữa hai hay nhiều nhà đầu tư, do đó không thê kiểm soát hoàn toàn quyết định và hành động của các đối tác. Đặc biệt là khi các nhà đầu tư tại nơi nhận FDI thường rơi vào thế bắt lợi do có tỷ lệ vốn đầu tư không đồng đều, năng lực lãnh đạo và khả năng quản lý còn yếu.3 Doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài Doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài là loại doanh nghiệp hoạt động tại một quốc gia, nhưng 100% vốn của nó được sở hữu bởi các tô chức hoặc cá nhân nước ngoài và do chính họ tô chức quản lý, điều hành. DN này thường được thành lập với mục đích kinh doanh và sử dụng hiệu quả các điểm mạnh, thị trường tiềm năng tại một quốc gia mới. Ưu điểm của hình thức kinh doanh này là cung cấp nguồn vốn và mang công nghệ phát triển từ nước ngoài đến với nước sở tại, giúp quốc gia nhận đầu tư có cơ hội nâng cao khả năng cạnh tranh và day manh phat trién kinh té.
Bén canh đó, những DN này cũng tạo ra thu nhập va việc làm cho nhiều người dân trong nước, giúp nâng cao chất lượng cuộc sống của mọi người. Ngoài ra, còn giúp tăng cường quan hệ đối ngoại cũng như tăng trưởng kinh tế, đồng thời thúc đây các hoạt động hop tác, trao đổi, giao lưu văn hóa, kinh tế, chính trị giữa các quốc gia. Mặt khác, hình thức này cũng có nhược điểm là DN 100% vốn nước ngoài vẫn còn gặp trở ngại trong việc tìm hiéu và thích nghỉ với văn hóa, pháp luật và xu hướng thị trường của quốc gia mới. Các DN này còn có thé gặp khó khăn khi tìm kiếm, tuyển dụng, đào tạo và quản lý nhân lực địa phương dé thực hiện các hoạt động kinh doanh.
Bên cạnh đó, hình thức này cũng là một nhược điểm đối với nước sở tại khi khó tiếp nhận được kinh nghiệm quản lý và công nghệ, khó kiếm soát được đối tác đầu tư nước ngoài và không có lợi nhuận.4 Các hình thức vốn dau tư trực tiếp nước ngoài khác BOT (Build — Operate — Transfer) BOT là hình thức đầu tư ha tang được ký kết với chính phủ của nước sở tại mà trong đó, nhà đầu tư sẽ xây dựng một cơ sở hạ tầng (như đường cao tốc, cầu đường, nhà ga.) sau đó vận hành và thu phí từ hoạt động của cơ sở hạ tầng đó trong một thời gian nhất định (thường là từ 20-30 năm). Sau khi thời hạn kết thúc, cơ sở hạ tang này sẽ được chuyển sang quản lý của chính phủ hoặc chuyền sang sở hữu của nhà nước. BTO (Build — Transfer — Operate) BTO là một hình thức dau tư công trình cơ sở ha tang, trong đó nha dau tư xây dựng cơ sở hạ tầng và sở hữu nó trong khoảng thời gian được ký kết theo hợp đồng. Khi hoàn thiện xong, công trình sẽ được nhà đầu tư giao lại cho chính quyền địa phương và nhận lại khoản tiền đầu tư của mình.
Sau khi chuyền giao, chính quyền địa phương sẽ quản lý và vận hành cơ sở hạ tầng này. BTO giúp thu hút FDI đầu tư vào các công trình công cộng, từ đó giải quyết van đề thiếu nguồn vốn của chính phủ. Nhà dau tư sẽ được bảo vệ khỏi rủi ro về tài chính khi đã chuyên giao cơ sở hạ tầng cho chính quyền địa phương. Mặt khác, hình thức này vẫn còn một số nhược điểm như: nhà đầu tư có thể không nhận được lợi nhuận như mong đợi vì khoản tiền thu được từ việc chuyên giao cơ sở hạ tầng thường thấp hơn so với giá tri đầu tư ban dau, quá trình chuyền giao có thé gặp phải những khó khăn và thủ tục phức tạp, tăng chi phí và thời gian đầu tư.
BT (Build - Transfer) BT là một hình thức thu hút FDI thông qua các công trình xây dựng trong đó nhà đầu tư sẽ tự tài trợ và thực hiện xây dựng một công trình cụ thé và sau đó chuyên cho chủ dau tư ban đầu điều hành. Sau khi hoàn tat các thủ tục, chủ đầu tư ban đầu sẽ quản lý và vận hành công trình, đồng thời thanh toán cho nhà đầu tư một khoản tiền tương đương với giá trị của công trình.