Sức khỏe và bất công bằng sức khỏe ở một số nhóm dân tộc thiểu số tại việt nam thực trạng và giải pháp

Nghiên cứu thực trạng sức khỏe và bất công bằng sức khỏe của các dân tộc thiểu số tại Việt Nam. Đề xuất các giải pháp nhằm cải thiện sức khỏe cộng đồng.

• Tác giả: Nguyễn Mai Hường
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thanh Hà
• Trường học: Trường Đại học Y tế Công cộng
• Chuyên ngành: Y Tế Công Cộng
• Đề tài: Sức Khỏe và Bất Công Bằng Sức Khỏe Ở Một Số Nhóm Dân Tộc Thiểu Số Tại Việt Nam: Thực Trạng và Giải Pháp
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Các khái niệm, tiêu chí và phương pháp đánh giá liên quan đến nội dung nghiên cứu
• 1.2. Thực trạng sức khỏe người dân tộc thiểu số
• 1.3. Thực trạng bất công bằng sức khỏe của người dân tộc thiểu số
• 1.4. Một số yếu tố làm gia tăng bất công bằng sức khỏe và giải pháp giảm thiểu bất công bằng sức khỏe người dân tộc thiểu số
• 1.5. Giới thiệu tóm tắt về địa bàn nghiên cứu
• 1.6. Giới thiệu về nghiên cứu gốc và vai trò của nghiên cứu sinh
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu của mục tiêu 1 và mục tiêu 2 của luận án
• 2.2. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu của mục tiêu 3 (Nghiên cứu bổ sung)
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thực trạng sức khỏe của một số dân tộc thiểu số năm 2019
• 3.2. Mức độ bất công bằng sức khỏe của một số dân tộc thiểu số tại Việt Nam năm 2019
• 3.3. Một số yếu tố và một số giải pháp góp phần giảm thiểu bất công bằng sức khỏe của người Mông
• 3.4. Thực trạng sức khỏe của một số dân tộc thiểu số ở Việt Nam
• 3.5. Thực trạng bất công bằng sức khỏe của một số dân tộc thiểu số ở Việt Nam
• 3.6. Một số yếu tố và giải pháp giảm thiểu bất công bằng sức khỏe của người dân tộc Mông năm 2024
• 3.7. Hạn chế của nghiên cứu
• 3.8. Những điểm mới của luận án
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Phương pháp đánh giá bất công bằng sức khỏe
• Phụ lục 2. Một số chính sách chăm sóc sức khỏe người dân tộc thiểu số
• Phụ lục 3. Giới thiệu tóm tắt về địa bàn nghiên cứu và khung lý thuyết của nghiên cứu gốc
• Phụ lục 4. Biến số và chỉ số nghiên cứu
• Phụ lục 5. Đặc điểm đối tượng, phương pháp nghiên cứu của nghiên cứu gốc và nghiên cứu của luận án
• Phụ lục 6. Một số bảng kết quả nghiên cứu
• Phụ lục 7. Bộ công cụ của nghiên cứu gốc
• Phụ lục 8. Bộ công cụ nghiên cứu bổ sung luận án

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Sức Khỏe Dân Tộc Thiểu Số ở Việt Nam 55 ký tự

Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, trong đó các dân tộc thiểu số (DTTS) chiếm khoảng 14% dân số. Tình hình sức khỏe dân tộc thiểu số còn nhiều thách thức so với dân tộc Kinh. Nhiều yếu tố như điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn, địa hình hiểm trở, phong tục tập quán lạc hậu ảnh hưởng lớn đến khả năng tiếp cận dịch vụ y tế và chất lượng cuộc sống của đồng bào. Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách y tế dân tộc thiểu số nhằm cải thiện tình hình, tuy nhiên, khoảng cách về bất công bằng sức khỏe vẫn còn tồn tại. Cần có những nghiên cứu sâu rộng và giải pháp thiết thực để thu hẹp khoảng cách này, đảm bảo công bằng sức khỏe cho mọi người dân.

1.1. Khái niệm Dân tộc Thiểu số và Định nghĩa Sức Khỏe

Theo Nghị định số 05/2011/NĐ-CP, dân tộc thiểu số là các dân tộc có số dân ít hơn so với dân tộc đa số trên phạm vi lãnh thổ Việt Nam. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) định nghĩa sức khỏe là trạng thái hoàn toàn thoải mái về thể chất, tâm thần và xã hội, không chỉ là không có bệnh tật. Hai khái niệm này là nền tảng để hiểu rõ hơn về thực trạng và thách thức sức khỏe dân tộc thiểu số.

1.2. Bất công bằng sức khỏe Khái niệm và Các Yếu Tố Ảnh Hưởng

Bất công bằng sức khỏe đề cập đến sự khác biệt không công bằng và có thể tránh được về tình trạng sức khỏe giữa các nhóm dân cư khác nhau. Các yếu tố ảnh hưởng đến bất công bằng sức khỏe ở dân tộc thiểu số bao gồm: nghèo đói, trình độ học vấn thấp, thiếu tiếp cận dịch vụ y tế, điều kiện sống không đảm bảo vệ sinh, và các yếu tố văn hóa, xã hội.

1.3. Vai Trò của Chính Sách Y Tế đối với Dân tộc Thiểu số

Chính sách y tế dân tộc thiểu số đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện sức khỏe và giảm bất công bằng sức khỏe. Các chính sách này tập trung vào việc tăng cường tiếp cận dịch vụ y tế, nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe, và giải quyết các yếu tố xã hội ảnh hưởng đến sức khỏe của đồng bào.

II. Thực Trạng Đáng Báo Động về Sức Khỏe ở DTTS Việt Nam 58 ký tự

Thực tế cho thấy, tình trạng sức khỏe dân tộc thiểu số ở Việt Nam còn nhiều hạn chế. Tỷ lệ mắc bệnh, suy dinh dưỡng, tử vong trẻ em ở các DTTS cao hơn so với trung bình cả nước. Tiếp cận dịch vụ y tế còn khó khăn do khoảng cách địa lý, rào cản ngôn ngữ, và thiếu nguồn lực. Các bệnh truyền nhiễm như lao, sốt rét vẫn là vấn đề nhức nhối. Tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống cũng ảnh hưởng đến sức khỏe bà mẹ trẻ em dân tộc thiểu số. Cần đánh giá toàn diện và có giải pháp can thiệp kịp thời.

2.1. Tỷ lệ mắc bệnh và tử vong cao ở các Dân tộc Thiểu số

Số liệu thống kê cho thấy tỷ lệ mắc bệnh ở dân tộc thiểu số cao hơn so với dân tộc Kinh. Các bệnh truyền nhiễm như lao, sốt rét, tiêu chảy vẫn là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong, đặc biệt ở trẻ em. Tỷ lệ suy dinh dưỡng ở trẻ em dân tộc thiểu số cũng cao hơn nhiều so với mức trung bình của cả nước.

2.2. Rào Cản Tiếp Cận Dịch Vụ Y Tế Của Dân Tộc Thiểu Số

Tiếp cận dịch vụ y tế là một thách thức lớn đối với đồng bào dân tộc thiểu số. Khoảng cách địa lý xa xôi, địa hình hiểm trở, thiếu phương tiện giao thông, rào cản ngôn ngữ, và thiếu thông tin về dịch vụ y tế là những yếu tố cản trở người dân tiếp cận các cơ sở y tế.

2.3. Ảnh Hưởng của Tảo Hôn và Hôn Nhân Cận Huyết Thống

Tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống vẫn còn phổ biến ở một số vùng dân tộc thiểu số. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe bà mẹ trẻ em, làm tăng nguy cơ sinh con dị tật, suy dinh dưỡng, và mắc các bệnh di truyền.

III. Giải Pháp Nâng Cao Sức Khỏe Dân Tộc Thiểu Số Cách Tiếp Cận 59 ký tự

Để cải thiện sức khỏe dân tộc thiểu số, cần có một cách tiếp cận toàn diện và đa chiều. Tăng cường đầu tư cho y tế cơ sở, đặc biệt ở vùng sâu vùng xa, là yếu tố then chốt. Nâng cao năng lực cho đội ngũ y tế địa phương, cung cấp trang thiết bị y tế thiết yếu, và đảm bảo cung ứng đủ thuốc men. Đẩy mạnh công tác truyền thông giáo dục sức khỏe, nâng cao nhận thức của người dân về phòng bệnh và chăm sóc sức khỏe. Phát triển bảo hiểm y tế dân tộc thiểu số để giảm gánh nặng chi phí khám chữa bệnh.

3.1. Tăng Cường Y Tế Cơ Sở và Đầu Tư Cho Vùng Sâu Vùng Xa

Cần ưu tiên đầu tư cho y tế cơ sở ở vùng sâu vùng xa, bao gồm nâng cấp cơ sở vật chất, trang thiết bị, và đào tạo nguồn nhân lực y tế. Đảm bảo rằng các trạm y tế xã có đủ khả năng cung cấp các dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu thiết yếu cho người dân.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Cho Đội Ngũ Y Tế Địa Phương

Đội ngũ y tế địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp dịch vụ y tế cho đồng bào dân tộc thiểu số. Cần có các chương trình đào tạo liên tục để nâng cao kiến thức, kỹ năng, và thái độ phục vụ của cán bộ y tế, đặc biệt là về y tế cộng đồng dân tộc thiểu số.

3.3. Đẩy Mạnh Truyền Thông Giáo Dục Sức Khỏe Cho Đồng Bào

Truyền thông giáo dục sức khỏe là một công cụ hiệu quả để nâng cao nhận thức của người dân về phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe, và sử dụng dịch vụ y tế. Cần có các chương trình truyền thông phù hợp với văn hóa, ngôn ngữ, và trình độ dân trí của đồng bào dân tộc thiểu số.

IV. Phát Triển Bảo Hiểm Y Tế Cho DTTS Giải Pháp Thiết Thực 60 ký tự

Mở rộng bảo hiểm y tế dân tộc thiểu số là một giải pháp thiết thực để giảm gánh nặng chi phí khám chữa bệnh cho người dân. Chính phủ cần có chính sách hỗ trợ để người nghèo và các đối tượng yếu thế được tiếp cận bảo hiểm y tế. Tăng cường tuyên truyền, vận động người dân tham gia bảo hiểm y tế. Đảm bảo quyền lợi của người tham gia bảo hiểm y tế khi sử dụng dịch vụ y tế. Giám sát chặt chẽ việc thực hiện bảo hiểm y tế để tránh tình trạng lạm dụng, trục lợi.

4.1. Chính Sách Hỗ Trợ Tiếp Cận Bảo Hiểm Y Tế Cho Người Nghèo

Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ để người nghèo và các đối tượng yếu thế được tiếp cận bảo hiểm y tế. Điều này có thể bao gồm việc cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí, giảm phí tham gia, hoặc hỗ trợ chi phí khám chữa bệnh.

4.2. Tăng Cường Tuyên Truyền Về Lợi Ích Của Bảo Hiểm Y Tế

Cần tăng cường tuyên truyền, vận động người dân tham gia bảo hiểm y tế. Giải thích rõ ràng về quyền lợi, trách nhiệm, và quy trình sử dụng bảo hiểm y tế. Sử dụng các kênh truyền thông phù hợp với văn hóa, ngôn ngữ của đồng bào dân tộc thiểu số.

4.3. Đảm Bảo Quyền Lợi Của Người Tham Gia Bảo Hiểm Y Tế

Cần đảm bảo rằng người tham gia bảo hiểm y tế được hưởng đầy đủ các quyền lợi khi sử dụng dịch vụ y tế. Giảm thiểu các thủ tục hành chính phức tạp, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận dịch vụ y tế.

V. Nghiên Cứu Về Sức Khỏe Dân Tộc Kết Quả và Ứng Dụng 59 ký tự

Nghiên cứu của Nguyễn Mai Hường (2024) đã chỉ ra thực trạng sức khỏe dân tộc thiểu số và mức độ bất công bằng sức khỏe ở Việt Nam. Nghiên cứu sử dụng số liệu từ đề tài cấp nhà nước và bổ sung thêm phân tích về các yếu tố ảnh hưởng và giải pháp. Kết quả cho thấy cần có sự can thiệp toàn diện và hệ thống để cải thiện tình hình. Nghiên cứu này có giá trị tham khảo quan trọng cho việc xây dựng chính sách và triển khai các chương trình y tế hiệu quả.

5.1. Thực Trạng Sức Khỏe Dân Tộc Thiểu Số Năm 2019 Theo Nghiên Cứu

Nghiên cứu năm 2019 cho thấy tỷ lệ mắc bệnh truyền nhiễm, không lây nhiễm, tai nạn thương tích, và vấn đề sức khỏe tâm thần ở dân tộc thiểu số vẫn còn cao. Tình trạng dinh dưỡng cũng là một vấn đề đáng quan ngại.

5.2. Mức Độ Bất Công Bằng Sức Khỏe ở Các Nhóm Dân Tộc

Nghiên cứu chỉ ra sự khác biệt về sức khỏe và tiếp cận dịch vụ y tế giữa các nhóm dân tộc thiểu số. Các yếu tố kinh tế - xã hội, trình độ học vấn, và khả năng sử dụng tiếng phổ thông có ảnh hưởng lớn đến tình trạng sức khỏe.

5.3. Giải Pháp Giảm Bất Công Bằng Sức Khỏe Cho Người Mông

Nghiên cứu bổ sung phân tích các yếu tố làm gia tăng bất công bằng sức khỏe và giải pháp cho người Mông. Các giải pháp tập trung vào việc nâng cao nhận thức, cải thiện tiếp cận dịch vụ y tế, và hỗ trợ sinh kế cho người dân.

VI. Tương Lai Của Sức Khỏe DTTS Hướng Đến Công Bằng 56 ký tự

Để đạt được công bằng sức khỏe cho dân tộc thiểu số ở Việt Nam, cần có sự cam kết mạnh mẽ từ chính phủ, các tổ chức xã hội, và cộng đồng. Tiếp tục hoàn thiện chính sách y tế, tăng cường nguồn lực, và đổi mới phương pháp tiếp cận. Chú trọng đến yếu tố văn hóa và bản sắc của các dân tộc thiểu số trong quá trình triển khai các chương trình y tế. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế để học hỏi kinh nghiệm và huy động nguồn lực. Với sự nỗ lực chung, sức khỏe dân tộc thiểu số sẽ được cải thiện, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước.

6.1. Hoàn Thiện Chính Sách Y Tế và Tăng Cường Nguồn Lực

Cần tiếp tục hoàn thiện chính sách y tế dân tộc thiểu số, đảm bảo phù hợp với thực tế và đáp ứng nhu cầu của người dân. Tăng cường nguồn lực tài chính, nhân lực, và vật lực cho y tế ở vùng dân tộc thiểu số.

6.2. Chú Trọng Đến Yếu Tố Văn Hóa và Bản Sắc Dân Tộc

Cần tôn trọng và chú trọng đến yếu tố văn hóa, phong tục tập quán, và ngôn ngữ của các dân tộc thiểu số trong quá trình triển khai các chương trình y tế. Điều này giúp tăng cường sự tin tưởng và tham gia của người dân.

6.3. Đẩy Mạnh Hợp Tác Quốc Tế và Chia Sẻ Kinh Nghiệm

Cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế để học hỏi kinh nghiệm và huy động nguồn lực từ các tổ chức quốc tế, các quốc gia phát triển, và các tổ chức phi chính phủ. Chia sẻ kinh nghiệm và bài học thành công trong việc cải thiện sức khỏe dân tộc thiểu số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Các khái niệm, tiêu chí và phương pháp đánh giá liên quan đến nội dung nghiên cứu. Dân tộc thiểu số Dựa trên quan điểm của Giáo sư Francesco Capotorti đưa ra năm 1977, Đại hội đồng Liên hợp quốc năm 1992 đã thông qua thuật ngữ “Dân tộc thiểu số” là: “Dân tộc thiểu số là thuật ngữ ám chỉ cho một nhóm người: 1) Cư trú trên lãnh thổ của một quốc gia có chủ quyền mà họ là công dân của quốc gia này; 2) Duy trì mối quan hệ lâu dài với quốc gia mà họ đang sinh sống; 3) Thể hiện bản sắc riêng về chủng tộc, văn hóa, tôn giáo và ngôn ngữ của họ; 4) Đủ tư cách đại diện cho nhóm dân tộc của họ, mặc dù số lượng ít hơn trong quốc gia này hay tại một khu vực của quốc gia này; 5) Có mối quan tâm đến vấn đề bảo tồn bản sắc chung của họ, bao gồm cả yếu tố văn hóa, phong tục tập quán, tôn giáo và ngôn ngữ của họ" (9). Trên thế giới, mỗi quốc gia và khu vực việc xác định các nhóm DTTS là khác nhau.

Ở Châu Á, người DTTS là người bản địa có số lượng dân số ít hơn so với nhóm dân tộc đa số. Tại Trung Quốc, người dân không phải người Hán của Trung Quốc được gọi là “dân tộc thiểu số” và chiếm khoảng 8,9% dân số, với hơn 124 triệu người phân bố trên 60,0% lãnh thổ Trung Quốc (10). Ở các nước thuộc khu vực Châu Âu, Bắc Mỹ, những người nhập cư, di cư hoặc người bản địa không phải là người da trắng là các nhóm DTTS. Tại Anh, nhóm “dân tộc thiểu số” để chỉ tất cả các nhóm dân tộc ngoại trừ nhóm người Anh da trắng.

Ở Việt Nam, khái niệm “Dân tộc thiểu số” được quy định tại Nghị định số 05/2011/NĐ-CP ngày 14/1/2011 của Chính phủ về Công tác dân tộc, như sau: “Dân tộc thiểu số là những dân tộc có số dân ít hơn so với dân tộc đa số trên phạm vi lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” (11). Khái niệm sức khỏe Trong Tuyên ngôn Alma-Ata năm 1978, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã định nghĩa: “Sức khoẻ là một trạng thái hoàn toàn thoải mái về thể chất, tâm thần và xã 5 hội chứ không chỉ là không có bệnh tật” (12). Khái niệm về công bằng sức khỏe Theo tác giả Bravemen năm 2006, “Công bằng sức khỏe là tình trạng không còn sự khác biệt (chỉ bao gồm sự khác biệt có thể phòng tránh được hoặc chịu sự tác động của các chính sách) về sức khỏe và các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe bao gồm nhưng không giới hạn trong hệ thống chăm sóc sức khỏe - giữa các nhóm dân thuộc các điều kiện và đặc quyền xã hội khác nhau. Những người theo trường phái công bằng trong phân phối nguồn lực cho rằng: Công bằng sức khỏe được thể hiện dưới góc độ Công bằng trong chăm sóc sức khỏe (equity in health care).

Từ đó có hai khái niệm cơ bản là: Công bằng theo chiều ngang: Những người có nhu cầu sức khỏe giống nhau sẽ được chăm sóc như nhau và Công bằng theo chiều dọc: Những người có nhu cầu sức khỏe cao hơn sẽ nhận được nhiều chăm sóc hơn (13, 14). Năm 2010, cách nhìn về Công bằng sức khỏe đã mở rộng hơn, đó chính là mô hình “Các yếu tố xã hội ảnh hưởng lên sức khỏe và công bằng sức khỏe” của WHO. Theo đó, Công bằng sức khỏe được định nghĩa là tình trạng không còn sự khác biệt (chỉ bao gồm sự khác biệt có thể phòng tránh được hoặc chịu sự tác động của các chính sách) về sức khỏe và các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe giữa các nhóm khác nhau trong xã hội (15). Bất công bằng có thể hiểu đơn giản là sự không có công bằng.

Bất công bằng sức khỏe đề cập đến sự khác biệt nào đó có thể phòng tránh được (có thể liên quan đến khía cạnh đạo đức, công lý hay quyền con người) (16). Các chỉ số đánh giá tình trạng sức khỏe và bất công bằng sức khỏe 1. Các chỉ số đo lường tình trạng sức khỏe Các chỉ số đo lường tình trạng sức khỏe là một tập hợp các dữ liệu giám sát đã được phân tích cho phép đánh giá tình trạng sức khỏe của người dân để từ đó có thể đưa ra các ưu tiên và hành động về CSSK thích hợp. Các chỉ số cần toàn diện, hợp lệ, được chuẩn hóa, đáp ứng các tiêu chí chất lượng và linh hoạt và để hỗ trợ các chính sách y tế đang phát triển.

Các chỉ số đo lường tình trạng sức khỏe gồm tỷ lệ tử vong, tỷ lệ mắc bệnh và khuyết tật cụ thể của bệnh (17). 6 Dựa trên khái niệm của WHO về sức khỏe, nghiên cứu của tác giả Van Leeuwen và cộng sự đã mô tả 3 khía cạnh chính sức khỏe gồm: sức khỏe thể chất, tinh thần và xã hội. Mỗi khía cạnh này được đánh giá bằng một số loại chỉ số (18): - Về khía cạnh sức khỏe thể chất gồm: Tình trạng thể chất, chức năng thể chất, di chuyển, điều kiện thể chất, sự thoải mái với chức năng thể chất, vấn đề giấc ngủ, triệu chứng thể chất; - Về khía cạnh sức khỏe tâm thần: Bệnh tâm thần, sự lo lắng, trầm cảm, tâm lý đau khổ, sức khỏe tâm lý, tác động tích cực, chức năng nhận thức; - Về khía cạnh xã hội: Hoạt động gia đình, hôn nhân Dựa trên mô hình “Các yếu tố xã hội ảnh hưởng lên sức khỏe và công bằng sức khỏe” đã được WHO xây dựng và công bố vào năm 2010 (19), một trong những năm nhóm chỉ số nhằm đo lường bất CBSK là tình trạng sức khỏe. Dưới đây là một số chỉ tiêu đo lường tình trạng sức khỏe (14): - Tuổi thọ và tình trạng tử vong: Tuổi thọ bình quân, tử vong theo lứa tuổi, tử vong sơ sinh,…; - Tình trạng bệnh: tỷ lệ hiện mắc, tỷ lệ mới mắc; - Chức năng: Rối loạn chức năng, mức độ tàn tật; - Gánh nặng bệnh tật: “Là số năm bị mất đi do tử vong và chất lượng cuộc sống bị suy giảm vì bệnh tật” 1.

Các chỉ số đo lường bất công bằng sức khỏe Theo tiếp cận Công bằng sức khỏe đã mở rộng hơn, mô hình “Các yếu tố xã hội ảnh hưởng lên sức khỏe và công bằng sức khỏe” đã được WHO được xây dựng và công bố vào năm 2010 (Hình 1. Mô hình này phân chia các yếu tố xã hội quyết định sức khỏe thành hai nhóm chính, bao gồm:  Các yếu tố quyết định cấu trúc bao gồm: (a) Bối cảnh xã hội, kinh tế và chính trị; (b) Vị thế kinh tế xã hội của một người;  Các yếu tố quyết định trung gian bao gồm: (a) Điều kiện vật chất; (b) Các yếu tố hành vi và/hoặc yếu tố sinh học; (c) Tâm lý xã hội; và (d) Hệ thống y tế. 7 Bối cảnh xã hội, kinh tế và chính trị Quản trị Vị thế kinh tế xã hội Các chính sách vĩ của một người Điều kiện vật chất mô (Điều kiện sống, làm việc, ẢNH HƯỞNG .) ĐẾN SỨC Các chính sách xã Tầng lớp xã hội KHỎE VÀ hội. Giới CÔNG BẰNG Thị trường lao động, Các yếu tố hành vi và/ SỨC KHỎE Dân tộc hoặc yếu tố sinh học Nhà ở, Đất đai Các chính sách Trình độ học vấn công Các yếu tố tâm lý xã hội Giáo dục, Y tế, Bảo trợ xã hội Nghề nghiệp Gắn kết xã hội và Vốn xã hội Văn hóa và các giá trị xã hội Thu nhập Hệ thống y tế CÁC YẾU TỐ QUYẾT ĐỊNH CẤU TRÚC CÁC YẾU TỐ QUYẾT ĐỊNH TRUNG GIAN Hình 1.1: Khung lý thuyết về các yếu tố xã hội quyết định sức khỏe của WHO (15) Từ khái niệm CBSK mở rộng và mô hình Các yếu tố xã hội ảnh hưởng lên sức khỏe và CBSK nêu trên, có năm nhóm chỉ số nhằm đo lường bất CBSK, đó là: 1) Phân bổ nguồn lực và tài chính cho y tế; 2) Khả năng tiếp cận và sử dụng dịch vụ y tế; 3) Chất lượng dịch vụ và chăm sóc y tế; 4) Yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến sức khỏe; và 5) Tình trạng sức khỏe.

Chi tiết các chỉ số đo lường công bằng sức khỏe này (14) như sau:  Bất công bằng trong phân bổ nguồn lực và tài chính cho y tế (14): - Phân tích chỉ số Kawani về công bằng tài chính y tế theo chiều dọc - Chi phí y tế thảm họa: Theo WHO, “Chi phí y tế thảm họa xảy ra khi chi trả tiền túi của một hộ gia đình bằng hoặc lớn hơn 40% khả năng chi trả của hộ gia đình” (20). - Nghèo hóa do chi phí y tế: Theo WHO, “Nghèo hóa do chí phí y tế là một hộ gia đình từ không nghèo trở thành nghèo do chi trả phí dịch vụ chăm sóc sức khỏe” (20).  Bất công bằng trong khả năng tiếp cận và sử dụng dịch vụ y tế: thường sử dụng các chỉ số sau để đánh giá (14):  Tiếp cận dịch vụ y tế: Có bảo hiểm y tế (BHYT); Tình trạng kinh tế hộ gia 8 đình; Khả năng tiếp cận đến cơ sở chăm sóc sức khỏe ban đầu: (Ngôn ngữ, khoảng cách đến cơ sở y tế (CSYT), thời gian đi lại…);  Sử dụng dịch vụ y tế: thường áp dụng cho những nhu cầu CSSK cơ bản như: Tiêm chủng; dịch vụ CSSK sinh sản bà mẹ, phụ nữ 15-49 tuổi; chăm sóc sức khỏe bệnh truyền nhiễm, bệnh không lây nhiễm; chăm sóc sức khỏe định kỳ.  Bất công bằng trong chất lượng dịch vụ và chăm sóc y tế: thường dùng các chỉ số trung gian như (14): Sự sẵn có, tính phù hợp của dịch vụ, hiệu quả, an toàn, tính liên tục, thời gian chờ đợi và sự hài lòng.

 Bất công bằng trong các yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến sức khỏe như (14): + Nước sạch, công trình vệ sinh, nhà ở, ô nhiễm môi trường… + Giáo dục: một số chỉ số như tỷ lệ bỏ học, tỷ lệ đi học theo các cấp học, … + Việc làm: Tỷ lệ theo một số nhóm nghề nghiệp, tỷ lệ thất nghiệp,. + Hành vi nguy cơ: hành vi hút thuốc lá, sử dụng rượu/bia, sử dụng ma túy, bạo hành,…  Bất công bằng về tình trạng sức khỏe (14) được trình bày tại mục 1.