Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ CƠ SỞ VẬT CHẤT, THIẾT BỊ DẠY HỌC CỦA TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO TRƯỜNG CHUẨN QUỐC GIA 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về quản lý trường học Nghiên cứu về quản lý trường học đã có một số tác giả đề cập đến các phương pháp tổ chức và quản lý trường học như: giảng dạy, học tập, hướng nghiệp, cơ sở vật chất, thiết bị và công nghệ như: Tác giả Harold Koontz, người được coi là cha đẻ của lý luận quản lý hiện đại khẳng định: “Quản lý là một hoạt động thiết yếu, nó đảm bảo phối hợp những nỗ lực hoạt động cá nhân nhằm đạt được các mục đích của tổ chức với thời gian, tiền bạc, vật chất và sự bất mãn cá nhân ít nhất” [26]. Theo từ điển Tiếng Việt: Quản lý là trông coi, giữ gìn theo yêu cầu nhất định hoặc Quản lý là tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định.
Tác giả Đặng Quốc Bảo đã nêu: “Quản lý là một quá trình tác động gây ảnh hưởng của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý nhằm đạt được mục tiêu chung” [2]. Quan điểm của tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc cho rằng: “Hoạt động quản lý là tác động có hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) đến khách thể quản lý (người bị quản lý) nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức” [34]. Nói tới vai trò trong quản lý nhà trường, tác giả Phạm Minh Hạc viết “Quản lý nhà trường là thực hiện đường lối giáo dục của Đảng trong phạm vi trách nhiệm của mình, tức là đưa nhà trường vận hành theo nguyên lí giáo dục để tiến tới mục tiêu giáo dục đào tạo đối với ngành giáo dục, với thế hệ trẻ và với từng học sinh” [25]. Trong công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Văn Lê “ Khoa học 6 quản lý nhà trường”, tác giả tập trung giới thiệu về các phương pháp tổ chức và quản lý nhà trường.
Riêng về nội dung quản lý cơ sở vật chất trường học, tác giả đã đưa ra năm nguyên tắc tổ chức và quản lý cơ sở vật chất trường học; vấn đề bố trí tối ưu khu trường, việc tổ chức khoa học trong một lớp học; phòng học bộ môn; thư viện và phòng thí nghiệm…[31]. Tác giả Hà Sĩ Hồ và Lê Tuấn với tài liệu “Những bài giảng về quản lý trường học”, ở phần nội dung hiệu trưởng quản lý CSVC trường học (bài 9 – tập III), đã đề cập đến khái niệm và vai trò của CSVC trường học, sau đó đi sâu vào các nghiệp vụ hiệu trưởng quản lý việc xây dựng CSVC trường học [ 28]. “Giáo trình bồi dưỡng hiệu trưởng trường trung học cơ sở, tập III” tác giả Chu Mạnh Nguyên trình bày các nội dung quản lý và nghiệp vụ quản lý trường THCS của hiệu trưởng; trong đó tác giả đề cập đến quản lý CSVCcủa hiệu trưởng trường THCS, bao gồm các nội dung: những vấn đề chung về cơ sở vật chất trường học; những vấn đề chung về quản lý CSVC trường học; quản lý trường sở; quản lý TBDH; quản lý thư viện trường học và quản lý đồ dùng học sinh [35]. Các nghiên cứu về quản lý CSVC, TBDH trường THCS Đã có nhiều tác giả nghiên cứu về CSVC trường học, TBDH, nhưng nghiên cứu về quản lý CSVC, TBDH trường học theo chuẩn quốc gia còn ít được quan tâm nghiên cứu, thậm chí do có tính đặc thù mà lĩnh vực này chưa được quan tâm nghiên cứu đúng mức.
Tuy nhiên, trong thực tế sử dụng CSVC trường học, TBDH của đội đội ngũ nhà giáo chưa đạt được kết quả như mong muốn do nhận thức về vai trò quan trọng của quản lý cơ sở vật chất trường học, thiết bị dạy học, kỹ năng sử dụng còn hạn chế, cơ sở vật chất trường học, thiết bị dạy học kém chất lượng, thiếu đồng bộ, công tác quản lý thiếu các biện pháp có hiệu quả. Vì vậy đã có nhiều đề tài nghiên cứu đến công tác quản lý, sử dụng CSVC, TBDH nhằm tìm ra những biện pháp quản lý. Có thể tổng quan một số công trình nghiên cứu hiện về CSVC, TBDH nói chung như sau: Trong tài liệu “Phương tiện dạy học” [23] tác giả Tô Xuân Giáp đã đưa ra minh chứng cho sự phát triển của công nghệ dạy học dựa vào phương tiện dạy học, nêu lên các đặc trưng chủ yếu của phương tiện dạy học, nhiều cách phân loại và những nguyên tắc sử dụng phương tiện dạy học hiệu quả. 7 Cũng nghiên cứu về CSVC, tác giả Tô Xuân Giáp còn nghiên cứu về “Phương tiện dạy học hướng dẫn chế tạo và sử dụng”.
Tác giả đã đưa ra những cơ sở phân loại và phân loại phương tiện dạy học, cách thức lựa chọn, thiết kế chế tạo, sử dụng phương tiện dạy học và một số điều kiện để đảm bảo việc sử dụng có hiệu quả phương tiện dạy học. Theo tác giả đã cho rằng “Phương tiện dạy học được sử dụng đúng, có tác dụng làm tăng hiệu quả sư phạm của nội dung và phương tiện dạy học lên rất nhiều” [24, tr. Trong tài liệu của tác giả Trần Quốc Đắc: “Một số vấn đề lí luận và thực tiễn của việc xây dựng sử dụng CSVC và TBDH ở trường phổ thông Việt Nam” đã đưa ra các quan điểm làm cơ sở cho việc sử dụng TBDH, xác định vị trí, vai trò của CSVC TBDH ở trường phổ thông. Các công trình nghiên cứu của tác giả đã nhận định: “TBDH phải được sử dụng, hiệu quả sử dụng là mục tiêu cơ bản nhất và là mục tiêu duy nhất của toàn bộ công tác thiết bị trường học.
Sử dụng có hiệu quả TBDH là một nhiệm vụ nặng nề, khó khăn của người thầy giáo. Điều này đòi hỏi người thầy giáo phải có trình độ chuyên môn nghiệp vụ cao với yêu cầu sử dụng TBDH. Người giáo viên không những cần hiểu biết về TBDH, kỹ thuật sử dụng chúng mà còn hiểu sâu về yêu cầu sử dụng TBDH với phương pháp dạy học: sử dụng TBDH với mục đích gì, lúc nào, liều lượng bao nhiêu, đặc điểm tâm lí sinh viên ra sao; giáo viên cần tham gia hoạt động như thế nào khi học có sử dụng TBDH, sử dụng nó TBDH như thế nào để khơi dậy lòng say mê học tập, phát huy tính tích cực, năng lực sáng tạo và bồi dưỡng nhân cách cho sinh viên” [19, tr. Trong đề tài của tác giả Lê Thanh Giang: “Thực trạng và giải pháp quản lý việc sử dụng TBDH của giáo viên trường trung học phổ thông tỉnh Cà Mau” [22], tài tác giả đã khảo sát và phân tích thực trạng quản lý và sử dụng TBDH ở một số trường THPT tỉnh Cà Mau, từ khảo sát tác giả đã đề xuất một số giải pháp quản lý việc sử dụng TBDH của giáo viên nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng TBDH ở các trường THPT tỉnh Cà Mau.
Đề tài của tác giả Trần Duy Hân (2012) viết: “Biện pháp quản lý phương tiện dạy học của Hiệu trưởng các trường THCS trên địa bàn thành phố Huế đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình giáo dục phổ thông hiện nay”. Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và nghiên cứu đã đánh giá thực trạng việc quản lý của Hiệu trưởng trong nhà trường về CSVC, TBDH, từ đó xác lập các biện pháp quản lý của Hiệu trưởng nhằm đem lại hiệu quả của nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Huế, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông. Tuy nhiên, việc nghiên cứu về quản lý CSVC, TBDH ở các trường THCS theo chuẩn quốc gia còn rất ít đề tài đề cập đến, đặc biệt nghiên cứu về quản lý CSVC, TBDH ở các trường THCS huyện Đan Phượng chưa có tác giả nào nghiên cứu đề tài này. Từ đó, tác giả nghiên cứu đề tài: “Quản lý cơ sở vật chất và thiết bị dạy học trường THCS huyện Đan Phượng, Thành phố Hà Nội theo trường chuẩn Quốc gia” nhằm nghiên cứu thực trạng và đề xuất các biện pháp quản lý CSVC, TBDH học theo trường chuẩn quốc gia, góp 8 phần quản lý CSVC, TBDH hiệu quả góp phần nâng chất lượng dạy và học cũng như đáp ứng mục tiêu duy trì và nâng cao mức độ đạt chuẩn Quốc gia ở các trường THCS.
Một số khái niệm cơ bản 1. Quản lý trường học 1. Khái niệm quản lý Quản lý là sự tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý để điều hòa những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của tổ chức đó nhằm đạt được mục tiêu đề ra. Quản lý có các chức năng cơ bản sau: - Chức năng kế hoạch hóa (hoạch định) Kế hoạch hóa là chức năng quan trọng của quá trình quản lý, theo đó, trên cơ sở phân tích các thông tin quản lý, căn cứ vào những tiềm năng đã có và những khả năng sẽ có, chủ thể quản lý hoạch định rõ trạng thái mong muốn của đối tượng đến hệ thống mục tiêu, nội dung hoạt động, các giải pháp cần thiết để chỉ rõ khi kết thúc các hoạt động.
- Chức năng tổ chức Tổ chức được coi là điều kiện của quản lý, đúng như khẳng định Thực chất của tổ chức là thiết lập mối quan hệ bền vững giữa con người, giữa các bộ phận trong hệ thống quản lý. Lê Nin khẳng định: Chúng ta phải hiểu rằng muốn quản lý tốt – còn phải biết tổ chức về mặt thực tiễn nữa. Nhờ chức năng tổ chức mà hệ thống quản lý trở nên có hiệu quả, cho phép các cá nhân góp phần tốt nhất vào mục tiêu chung. Tổ chức tốt sẽ khơi nguồn các động lực, tổ chức không tốt sẽ làm triệt tiêu động lực và giảm sút hiệu quả quản lý.
- Chức năng chỉ đạo Chỉ đạo là quá trình tác động của chủ thể quản lý đến hành vi và thái độ của những người khác nhằm đạt các mục tiêu đã đề ra. Nội dung của nó là quá trình ảnh hưởng qua lại giữa chủ thể quản lý với mọi thành viên trong tổ chức nhằm góp phần hiện thực hóa các mục tiêu đã đặt ra. Xuất phát từ thực tiễn, xây dựng kế hoạch, thực hiện kế hoạch thông qua sự tổ chức phân công lao động, chủ thể quản lý chỉ đạo hoạt động của cấp cơ sở bằng cách đưa ra các yêu cầu, mệnh lệnh bằng văn bản hay bằng lời nói.