CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN TRƯỜNG TIỂU HỌC DẠY HỌC 2 BUỔI/NGÀY 1.Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1.Những nghiên cứu về dạy học 2 buổi/ngày Dạy học 2 buổi/ngày có thể nói là hình thức tổ chức dạy học phổ biến ở các nước có nền GD phát triển trong khu vực và thế giới. Hình thức hoạt động dạy học 2 buổi/ngày đã có cách đây khá lâu ở nhiều nước trên thế giới như Châu Âu, Châu Mỹ và ngay cả các nước trong khu vực Châu Á như: Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Thái Lan, Trung Quốc… cũng áp dụng đại trà và có hiệu quả. Thời gian học tập tại trường của HS tiểu học ở hầu hết các nước được kéo dài cả ngày với nội dung đan xen phù hợp giữa những môn học bắt buộc với những môn học hoặc HĐGD có tính tự chọn. Mục tiêu của chương trình GDTH mới của Việt Nam mong muốn vươn tới ngang tầm các nước trong khu vực, song thời lượng dạy học và HĐGD ở tiểu học Việt Nam còn hạn chế.
Ví dụ, nếu tính thời lượng dạy học ở tiểu học Việt Nam là 100 % thì ở Thái Lan là 147,36 %, Mã Lai xi a là 213,25 %, Phi- lip-pin 180,45 %, In-đô-nê-xi-a 267 %.12] Từ các nghiên cứu triển khai GDTH ở nước ngoài cho thấy: - Về thời lựợng và kế hoạch GD: Ở nhiều nước trên thế giới HS tiểu học được học cả ngày ở trường. Đa số các nước thực hiện hoặc hướng tới thực hiện 5 ngày học/tuần. Ví dụ Ở Anh, các trường thường theo 3 mô hình sau: Mô hình 1: buổi sáng Toán, Tiếng Anh; Buổi chiều: các môn khác; Mô hình 2: Toán, Tiếng Anh, môn học khác để đa dạng hóa việc sử dụng buổi sáng; Chiều: các môn khác; Mô hình 3: Linh hoạt dạy Toán, Tiếng Anh vào các thời điểm khác nhau trong ngày, những lúc HS sôi nổi, khỏe, tâm thế tốt. - HĐGD ở nhà trường TH: bên cạnh chương trình chung có những nội dung dạy học tự chọn nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng của HS.
- Công tác quản lý và tổ chức HĐGD: Sự tự chủ tự chịu trách nhiệm của nhà trường tăng lên, trách nhiệm quản lý nhà trường thuộc Hội đồng nhà trường. - Công tác bán trú: Tổ chức cho HS ăn, nghỉ trưa tại trường; nhiều nước cung cấp bữa ăn trưa miễn phí cho HS. 7 - Đội ngũ CBQL, GV: GV dạy hầu hết các môn. Ngoài ra có các GV chuyên biệt dạy thể dục, nghệ thuật, ngoại ngữ.
- Sự phối hợp gia đình, cộng đồng, nhà trường: Chú trọng đến sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và cộng đồng, coi đây là một tiêu chí quan trọng để đảm bảo chất lượng và hiệu quả của trường TH. Tìm hiểu chương trình GDTH các nước cho thấy GD toàn diện được quan tâm. Chương trình GDTH đảm bảo các kĩ năng cơ bản về nghe, nói, đọc, viết, tính toán, đồng thời cung cấp cho HS chương trình phong phú về GD khoa học, nghệ thuật, thể chất, kĩ năng sống,. nhằm bước đầu hình thành, phát triển ở người học những phẩm chất, năng lực cần thiết.
Chú ý tới hình thành, phát triển tư duy phê phán, sáng tạo, các kĩ năng học tập, hợp tác, giao tiếp, …Nội dung GD gắn với thực tiễn cuộc sống, nội dung cũng chú ý tới các vấn đề toàn cầu trong bối cảnh toàn cầu hoá và giao lưu quốc tế rộng rãi. GD ngoại ngữ, ICT, ứng dụng ICT trong dạy học ngày càng được quan tâm. Trong báo cáo tại Hội thảo ngày 17/7/2010 về chương trình GD ở trường TH dạy học cả ngày, TS. Lương Việt Thái, Trung tâm Nghiên cứu GD Phổ thông, Viện KHGDVN có đánh giá: Trong chương trình tiểu học của các nước, bên cạnh chương trình chung (một số nước còn xác định các môn cốt lõi trong chương trình chung này (chẳng hạn Toán, Tiếng, Khoa học), có những nội dung dạy học tự chọn nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển đa dạng của cá nhân HS.
Các lĩnh vực dạy học tự chọn ở trường TH của các nước trên thế giới hết sức đa dạng như tiếng nước ngoài, tiếng địa phương, môi trường, tôn giáo,. Việc tổ chức dạy học tự chọn được thực hiện theo những cách khác nhau ở các quốc gia khác nhau. Thời lượng dạy học tự chọn ở một số nước có thể lên đến 20% thời lượng dạy học ở tiểu học. Hình thức dạy học tự chọn có thể được qui định như một môn học tự chọn hoặc HĐGD ngoài giờ lên lớp.
HĐGD ở trường TH cả ngày phong phú, đa dạng cả về nội dung lẫn hình thức tổ chức thực hiện.5] Ở Việt Nam cũng có nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu mô hình dạy học 2 buổi/ ngày ở trường TH. Có thể kể đến: tác giả Nguyễn Kim Dung, Lê Thị Ngọc Thương đề cập đến lợi ích của mô hình dạy học 2 buổi/ ngày ở bậc tiểu học ở tỉnh Tiền Giang, trong đó nhấn mạnh lợi ích của dạy học 2 buổi/ ngày đối với HS là tăng 8 cường thời gian để tổ chức các hoạt động học tập, trải nghiệm phù hợp với đặc điểm tâm lý lứa tuổi HS, giúp HS học yếu được hỗ trợ nhiều hơn, HS khá giỏi có điều kiện phát triển thêm năng lực, .Đối với GV, mô hình dạy học 2 buổi/ ngày đòi hỏi GV phải nỗ lực trong phát triển chuyên môn, đổi mới soạn giáo án theo hướng tăng cường hoạt động, phát huy hiệu quả của GV dạy các môn năng khiếu, GV có nhiều thời gian gần gũi với HS để thấu hiểu các em hơn.54-65] Tác giả Trịnh Thị Chuyên có báo cáo chuyên đề về nâng cao chất lượng tiết tự chọn Toán và Tiếng Việt trong dạy học 2 buổi/ ngày ở lớp 4, 5. Trên cơ sở đánh giá thực trạng dạy học ở trường TH Thất Hùng đề cập đến việc dạy học phải sát đối tượng HS, thực hiện dạy học theo nhu cầu người học, giãn thời gian cho phù hợp, đa dạng hóa các hình thức dạy học và đánh giá theo năng lực HS. Đề cập thực trạng quản lí hoạt động dạy 2 buổi/ngày của Hiệu trưởng một số trường TH tại Quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh, tác giả Nguyễn Văn Phước đã khảo sát phân tích trên các nội dung quản lí: quản lí chương trình, kế hoạch dạy học của tổ chuyên môn và GV; quản lí việc thực hiện quy chế chuyên môn trong dạy học của tổ chuyên môn và GV; quản lí hoạt động dạy học trên lớp; quản lí công tác bồi dưỡng GV; quản lí phương tiện, điều kiện dạy học.
Từ đó chỉ ra Hiệu trưởng đã sử dụng các biện pháp cơ bản để quản lí nhưng vẫn chưa thật sự đồng bộ. Một số biện pháp cụ thể ở từng nhóm biện pháp quản lí còn chưa thực hiện thường xuyên và mức độ hiệu quả chỉ dừng lại ở mức khá hoặc trung bình do những kinh nghiệm có phần cảm tính hay những thói quen chủ quan trong quản lí, do khó khăn gặp phải trong quản lí hành chính, phân quyền, thực hiện các chức năng quản lí. Để nâng cao chất lượng dạy học cần phải có sự đổi mới trong công tác quản lí của Hiệu trưởng. Tác giả Nguyễn Thị Kim Chi trên cơ sở khảo sát nghiên cứu mô hình dạy học 2 buổi/ngày tại địa bàn tỉnh Nghệ An đã chỉ rõ bản chất, việc tổ chức dạy học 2 buổi/ngày nhắm tới mục đích tạo điều kiện cho GV luyện tập những kiến thức mà ở buổi học chính khoá chưa giải quyết triệt để cho HS, phụ đạo cho những HS yếu kém, đặc biệt cho HS dân tộc thiểu số, nhằm đảm bảo chất lượng, chương trình tối thiểu để vươn lên đạt chuẩn.
Bài viết xác định các điều kiện để tổ chức tốt việc dạy học 2 buổi/ngày như: Kế hoạch dạy học cần thực hiện theo cơ chế tự chủ; Chương trình dạy học 2 buổi/ngày cũng cần tính đến đặc điểm cụ thể của các vùng miền để 9 đảm bảo sự phù hợp và hiệu quả. Bố trí đội ngũ GV trong tổ chức dạy học 2 buổi/ngày; điều kiện về CSVC…phân tích những ưu điểm của mô hình này, với vai trò chỉ đạo của Sở GD&ĐT tác giả đề xuất Sở GD&ĐT cần phải chỉ đạo và qui định thống nhất về khung chương trình cho các vùng miền khác nhau để các nhà trường có sơ sở thực hiện chương trình dạy học 2 buổi/ngày đảm bảo các yêu cầu nhằm nâng cao chất lượng GDTH ở miền núi. Tạp chí khoa học của Đại học Quốc gia Hà Nội có đăng tải bài báo của tác giả Trần Đình Thuận nghiên cứu và khảo sát việc bố trí sử dụng GV của các trường TH khi chuyển sang dạy học cả ngày. Bài viết có khẳng định việc tổ chức dạy học 2 buổi/ngày và tổ chức dạy học cả ngày đã được các nước trên thế giới và khu vực thực hiện từ lâu.
Ở Việt Nam nhu cầu HS tiểu học (HSTH) học 2 buổi/ngày và học cả ngày của phụ huynh hiện nay đã trở thành cấp thiết và phổ biến, không những ở nơi có điều kiện phát triển mà ngay cả ở vùng khó khăn, miền núi, nơi có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn và đã trở thành nhu cầu của xã hội. Bài viết đề cập kết quả khảo sát và đánh giá về khối lượng công việc của GV, xác định số lượng vị trí việc làm, số người làm việc từ đó tính toán và đề xuất việc bố trí tỉ lệ GV/lớp đối với trường TH dạy học cả ngày. Liên quan đến việc bố trí sử dụng đội ngũ GV, tác giả Trần Đình Thuận đề cập đến vấn đề bố trí, sử dụng GV ở trường TH dạy học cả ngày tại các vùng khó khăn. Trong khuôn khổ của bài viết, tác giả phân tích tình hình bố trí và sử dụng GV tại các trường TH đang trong quá trình chuyển từ dạy học một buổi sang thực hiện dạy học cả ngày trong tuần.
Trên cơ sở đó, đề xuất một số vấn đề liên quan đến chính sách đội ngũ GV tiểu học tại các vùng khó khăn và trên phạm vi cả nước. Để đáp ứng nhu cầu xã hội, thực hiện mục tiêu GD của Đảng cùng với các giải pháp nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo, tăng cường CSVC, đổi mới công tác quản lý trong các trường TH, việc tổ chức dạy học hai buổi trên ngày đã góp phần không nhỏ trong việc nâng cao chất lượng GD, xóa dần khoảng cách về chất lượng GD giữa các vùng miền, hạn chế việc dạy thêm và học thêm tràn lan… Đối với cấp tiểu học, cấp học nền tảng của hệ thống GD quốc dân thì việc thực hiện mục tiêu GD toàn diện vô cùng quan trọng.