CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SÀN GIAO DỊCH THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ VÀ PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH HOẠT ĐỘNG CỦA SÀN GIAO DỊCH THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 1. Khái quát về hoạt động của sàn giao dịch thương mại điện tử 1. Khái niệm sàn giao dịch thương mại điện tử “Vào cuối thế kỷ XX, sự phát triển và hoàn thiện của kỹ thuật số đã được áp dụng trước hết vào máy tính điện tử, tiếp đó ứng dụng sang các lĩnh vực khác như điện thoại di động, thẻ tín dụng.Số hoá và mạng hoá đã là tiền đề cho sự ra đời của nền kinh tế mới - nền kinh tế số (còn gọi là nền kinh tế tri thức, nền kinh tế dựa trên tri thức,. Việc mua bán hàng hóa và dịch vụ thông qua các phương tiện điện tử, internet và các mạng viễn thông khác đã xuất hiện”, đó chính là “Thương mại điện tử”.
“Tuy mới xuất hiện và chỉ chiếm một tỷ trọng nhỏ trong thương mại nhưng thương mại điện tử đã mang lại những lợi ích to lớn cho doanh nghiệp, người tiêu dùng và xã hội. Thương mại điện tử đã vượt ra khỏi lĩnh vực thương mại, ngày càng tác động đến các lĩnh vực khác và hứa hẹn mang lại những thay đổi to lớn và sâu sắc đến mọi mặt đời sống của xã hội loài người. Thương mại điện tử ngày càng được sự quan tâm của Chính phủ, Doanh nghiệp, người tiêu dùng và đang trở thành một công cụ hữu hiệu trong quá trình toàn cầu hoá và trong xây dựng nền kinh tế số”. Năm 1996, thuật ngữ Thương mại điện tử chính thức được Hội đồng Liên hợp quốc sử dụng trong "Đạo luật mẫu về Thương mại điện tử " do Ủy ban Liên hợp quốc về Luật Thương mại quốc tế soạn thảo (UNCITRAL).
Thương mại điện tử được biết đến với nhiều tên gọi khác nhau, như “thương mại điện tử”, “thương mại trực tuyến”, “thương mại không giấy tờ” (paperless commerce) hoặc “kinh doanh điện tử” (e- business). Tuy nhiên ngày nay, cái tên “thương mại điện tử” là tên gọi chung và phổ biến nhất, nó được dùng thống nhất trong các văn bản hay công trình nghiên cứu của các tổ chức hay các nhà nghiên cứu. 7 Thương mại điện tử bắt đầu bằng việc mua bán hàng hóa và dịch vụ thông qua các phương tiện điện tử và mạng viễn thông, các doanh nghiệp tiến tới ứng dụng công nghệ thông tin vào mọi hoạt động của mình, từ bán hàng, marketing, thanh toán đến mua sắm, sản xuất, đào tạo, phối hợp hoạt động với nhà cung cấp, đối tác, khách hàng. khi đó thương mại điện tử phát triển thành kinh doanh điện tử, doanh nghiệp sử dụng thương mại điện tử để mở rộng kênh phân phối, tiếp thị hàng hóa hay tăng thêm trải nghiệm dịch vụ cho khách hàng.
Như vậy, có thể nói mô hình kinh doanh thương mại điện tử là mô hình được các doanh nghiệp lựa chọn bổ sung vào chiến lược kinh doanh của mình hay thậm chí có thêm các doanh nghiệp mới tham gia vào thị trường kinh doanh thương mại điện tử trong bối cảnh khoa học máy tính và mạng internet không ngừng phát triển và số lượng người tiếp cận được công nghệ cao ngày một tăng cao. “Thương mại điện tử chỉ thực sự có vị trí quan trọng khi có sự bùng nổ của máy tính và internet vào những năm 90 của thế kỷ 20. Máy tính và Internet giúp doanh nghiệp tiến hành giao dịch mua bán, hợp tác trong sản xuất, cung cấp dịch vụ, quản lý các hoạt động trong nội bộ doanh nghiệp, liên kết các doanh nghiệp trên toàn cầu, hình thành các mô hình kinh doanh mới. Không chỉ giới hạn ở máy tính, các thiết bị điện tử và các mạng viễn thông khác cũng được ứng dụng mạnh mẽ vào thương mại làm đa dạng các hoạt động thương mại điện tử, từ việc sử dụng thẻ thông minh trong thanh toán điện tử, mobile phone trong các giao dịch điện tử giá trị nhỏ, hệ thống thương mại điện tử trong giao thông để xử lý vé tàu điện, xe bus, máy bay đến giao dịch chứng khoán, tài chính, ngân hàng điện tử, hải quan điện tử trong nước và quốc tế.
Những tập đoàn toàn cầu cũng chia sẻ thông tin trong hoạt động thương mại qua mạng riêng của mình hoặc qua internet. Tận dụng các tính năng của môi trường giao tiếp mạng máy tính, người bán hàng xây dựng các cửa hàng ảo trên mạng và tiến 8 hành các giao dịch kinh doanh với chi phí thấp và thuận tiện cho người tiêu dùng. Đó chính là các sàn giao dịch thương mại điện tử”1. Khái niệm sàn giao dịch thương mại điện tử đã được đề cập tại khoản 2 Điều 2 Thông tư 46/2010/TT-BTC như sau: “Sàn giao dịch thương mại điện tử là website thương mại điện tử cho phép các thương nhân, tổ chức, cá nhân không phải chủ sở hữu hoặc người quản lý website có thể tiến hành bán hàng hoặc cung ứng các dịch vụ trên đó”2.
Khái niệm này cho chúng ta thấy những đặc điểm của sàn giao dịch thương mại điện tử đó là: - Là việc sử dụng nền tảng internet, công nghệ thông tin để tiến hành trao đổi, mua bán trực tuyến, là cầu nối giữa người tiêu dùng với doanh nghiệp hay cá nhân, tổ chức mua bán hàng hóa. Sàn giao dịch thương mại điện tử là một tổ chức kinh doanh dịch vụ, đóng vai trò là người môi giới giữa người mua và người bán. - Là nơi trưng bày, giới thiệu sản phẩm, quảng bá thương hiệu của tổ chức, doanh nghiệp với người tiêu dùng. - Là nơi cung cấp thông tin, thực hiện các giao dịch thương mại và nhiều chức năng khác.
- Thiết lập các quy tắc cho các thành viên tham gia trên sàn và có thể áp dụng các hình thức thưởng phạt đối với những thành viên vi phạm. - Các bên tham gia giao dịch trên sàn thương mại điện tử đa dạng về loại hình từ doanh nghiệp đến cá nhân, không giới hạn về không gian. Người bán có thể là doanh nghiệp hay cá nhân và người mua cũng vậy. Người bán và người mua có thể cư trú tại bất kỳ đâu trên lãnh thổ Việt Nam, hay thậm chí cư trú tại nước ngoài cũng 1 https://moit.vn/?page=home 2 Khoản 2 Điều 2 Thông tư 46/2010/TT-BTC 9 có thể tham gia mua bán trên các sàn thương mại điện tử một cách dễ dàng.
Số lượng tham gia giao dịch trên sàn là rất lớn. - Không giới hạn về vai trò tham gia trên sàn tức là nhà bán hàng cũng có thể là người mua hàng trên sàn thương mại điện tử, hay thậm chí một cá nhân hay doanh nghiệp có thể đảm nhận cả vai trò vừa là người mua vừa là người bán. - Việc mua, bán, giao dịch, đàm phán, thương lượng, thanh toán đều được thực hiện trực tuyến trên mạng Internet. Người mua hàng và nhà bán hàng đều có thể tham gia các hoạt động mua bán tại sàn thương mại điện tử vào bất cứ thời điểm nào và bất cứ nơi đâu.
- Đa dạng, phong phú về chủng loại hàng hóa và dịch vụ mua bán. - Các thành viên tham gia sàn giao dịch thương mại điện tử được tiếp cận, khai thác và cập nhật các thông tin về thị trường, sản phẩm, chính sách thông qua các báo cáo được công khai trên các sàn thương mại điện tử hay được thực hiện bởi các doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu thị trường. Vai trò của sàn giao dịch thương mại điện tử Nhờ có sàn giao dịch thương mại điện tử mà các hoạt động kinh doanh, đặc biệt là hoạt động kinh doanh mua bán trực tuyến của nhiều doanh nghiệp ngày nay trở nên thuận tiện và hiệu quả hơn. Qua đó, Sàn giao dịch thương mại điện tử có các vai trò sau: - Tiếp cận và xử lý thông tin trực tiếp, nhanh chóng giữa doanh nghiệp với nhà cung cấp, giữa doanh nghiệp với khách hàng và giữa các doanh nghiệp với nhau - Giúp cho các cá nhân, doanh nghiệp có thể bán hàng hay quảng cáo sản phẩm hàng hóa, dịch vụ của mình với chi phí rẻ, tiếp cận được lượng khách hàng lớn, rộng khắp, giúp giảm thiểu đáng kể các chi phí doanh nghiệp như chi phí thuê mặt bằng, chi phí nhân viên… Giúp người tiêu dùng tiếp cận được nguồn cung cấp sản phẩm đa dạng một cách dễ dàng từ đó có những so sánh và có nhiều sự lựa chọn sản phẩm sao cho phù hợp với nhu cầu sử dụng nhất 10 - Cung cấp phương thức thanh toán phong phú, tiện lợi - Xây dựng văn hóa kinh doanh mới thông qua việc xây dựng các quy tắc ứng xử, quy trình mua bán, quy định hay hình thức thưởng phạt đối với các đối tượng vi phạm cho các thành viên tham gia trên sàn.
- Cung cấp nhiều nguồn cung hàng hóa phong phú, đa dạng đáp ứng nhu cầu của khách hàng khi tham gia vào hoạt động mua sắm online, mua sắm trực tuyến. Các hoạt động của sàn giao dịch thương mại điện tử Ở Việt Nam, hoạt động bán hàng chủ yếu của sàn thương mại điện tử chủ yếu theo mô hình B2C (Business to Customer) nghĩa là mô hình bán hàng đi từ Doanh nghiệp đến người tiêu dùng cuối hay còn gọi là mô hình bán lẻ. Theo đó, hoạt động kinh doanh mua bán của sàn thương mại điện tử sẽ bao gồm 2 thành phần chính: Cá nhân hoặc doanh nghiệp bán hàng hóa/ Nhà bán hàng / Chủ sở hữu Sàn thương mại điện tử Người mua hàng Bên cạnh đó, website thương mại điện tử là công cụ chính, vì tất cả các quy trình mua, bán, thương lượng, giao dịch và thanh toán (trong trường hợp khách hàng lựa chọn hình thức thanh toán trực tuyến) đều được thực hiện trên mạng Internet. Bên cạnh Nhà bán hàng/người mua hàng, hoạt động của sàn thương mại điện tử còn có sự tham gia của các đơn vị khác như nhà vận chuyển, ngân hàng hàng toán, các tổ chức tín dụng cho vay trả góp hay các nhà cung cấp dịch vụ kho bãi… 11 Hình 1: Mô hình hoạt động sàn thương mại điện tử3 Theo sơ đồ trên, sàn thương mại điện tử sẽ có các gian hàng bán hàng trực tuyến trưng bày sản phẩm muốn bán được tạo bởi Nhà bán hàng, đồng thời các sàn thương mại điện tử sẽ xây dựng các công cụ hỗ trợ nhằm phục vụ cho việc mua hàng, thanh toán của người mua và ghi nhận thông tin khách hàng phục vụ cho việc giao hàng hay tiếp thị sản phẩm.