Nhận diện gian lận trong bctc của các ngân hàng thương mại niêm yết trên thị trường chứng khoán việt nam giai đoạn 2011 nay

Nghiên cứu nhận diện gian lận BCTC của các ngân hàng TM niêm yết tại Việt Nam giai đoạn 2011 đến nay. Phân tích, đánh giá rủi ro và giải pháp.

• Tác giả: Nguyễn Thúy Hằng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Mai Thanh Quế
• Trường học: Học Viện Ngân Hàng
• Chuyên ngành: Tài Chính
• Đề tài: Nhận Diện Gian Lận Trong Báo Cáo Tài Chính Các Ngân Hàng Thương Mại Niêm Yết Trên Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam Giai Đoạn 2011 - Nay
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIAN LẬN TRONG BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. Định nghĩa về gian lận trong báo cáo tài chính
• 1.2. Khái niệm về báo cáo tài chính
• 1.3. Khái quát chung về gian lận báo cáo tài chính của các NHTM
• 1.4. Nguyên nhân và động cơ dẫn đến việc gian lận báo cáo tài chính
• 1.5. Vấn đề gian lận trong báo cáo tài chính
• 1.6. Hình thức gian lận phổ biến
• 1.7. Hậu quả của gian lận BCTC của các NHTM
• 1.8. Các nhân tố giúp phát hiện gian lận trong báo cáo tài chính
• 1.9. Các công trình nghiên cứu nhận diện gian lận
• 1.9.1. Các công trình nghiên cứu trong nước
• 1.10. Các nhân tố giúp phát hiện gian lận báo cáo tài chính
• 2. CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ ĐO LƯỜNG MÔ HÌNH NHẬN DIỆN GIAN LẬN TRONG BCTC CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM NIÊM YẾT TRÊN SÀN CHỨNG KHOÁN
• 2.1. Khái quát về phương pháp xây dựng bộ chỉ số
• 2.2. Lựa chọn mẫu ngân hàng
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4. Xây dựng bộ chỉ số thành phần
• 2.5. Biến phụ thuộc
• 2.6. Biến độc lập
• 2.7. Đo lường các biến trong mô hình
• 2.8. Mô tả số liệu
• 2.9. Kết quả phân tích hồi quy
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 3.1. Định hướng cho việc sử dụng mô hình cho việc hỗ trợ dự đoán gian lận của BCTC của các NHTM
• 3.2. Giải pháp hạn chế gian lận trong BCTC của các NHTM
• 3.2.1. Đối với các đối tượng bên trong ngân hàng
• 3.2.2. Đối với ban quản lý nhà nước
• 3.3. Khuyến nghị với những nhà đầu tư
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Gian Lận Báo Cáo Tài Chính Ngân Hàng

Trong bối cảnh kinh tế hiện nay, thông tin tài chính đóng vai trò then chốt trong quyết định đầu tư. Tính minh bạch của thông tin tài chính, đặc biệt từ các ngân hàng thương mại, là yếu tố quan trọng để ổn định thị trường. Tuy nhiên, gian lận báo cáo tài chính ngày càng trở nên tinh vi và nghiêm trọng, ảnh hưởng đến doanh nghiệp, nhà nước và nhà đầu tư. Đặc biệt, với vai trò trung gian tài chính của ngân hàng thương mại, kết nối nguồn vốn nhàn rỗi và cung ứng vốn cho sản xuất kinh doanh, chất lượng thông tin của các ngân hàng rất được chú trọng. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến việc nhà quản lý thao túng số liệu tài chính. Tính riêng từ năm 2015, nhà nước đã mua lại nhiều ngân hàng với giá 0 đồng do hoạt động kém hiệu quả. Điều này thúc đẩy một số ban quản trị thao túng số liệu báo cáo tài chính.

1.1. Khái Niệm Gian Lận Báo Cáo Tài Chính Trong Ngân Hàng

Gian lận báo cáo tài chính trong ngân hàng là hành vi cố ý làm sai lệch thông tin trên báo cáo tài chính, nhằm che giấu tình hình tài chính thực tế. Mục đích của hành vi này thường là để thu hút đầu tư, trốn thuế, hoặc che giấu các khoản lỗ. Hậu quả của gian lận có thể rất nghiêm trọng, ảnh hưởng đến uy tín của ngân hàng, gây thiệt hại cho nhà đầu tư và thậm chí gây bất ổn cho hệ thống tài chính. Các hình thức gian lận phổ biến bao gồm khai khống tài sản, giấu nợ, và điều chỉnh lợi nhuận. Theo chuẩn mực kiểm toán số 240 (VSA), kiểm toán viên có trách nhiệm phát hiện và đánh giá những rủi ro sai sót trọng yếu trên báo cáo tài chính.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Báo Cáo Tài Chính Ngân Hàng Minh Bạch

Báo cáo tài chính minh bạch của ngân hàng thương mại có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo niềm tin của nhà đầu tư và công chúng. Thông tin chính xác và đáng tin cậy giúp các nhà đầu tư đưa ra quyết định sáng suốt, đồng thời giúp các nhà quản lý ngân hàng điều hành hiệu quả hơn. Ngược lại, sự thiếu minh bạch có thể dẫn đến rủi ro hệ thống, gây tổn thất lớn cho nền kinh tế. Báo cáo tài chính cũng là công cụ quan trọng để cơ quan quản lý giám sát hoạt động của ngân hàng và đảm bảo tuân thủ pháp luật.

II. Nguyên Nhân Hình Thức Gian Lận BCTC Ngân Hàng Phổ Biến

Việc thao túng số liệu trên báo cáo tài chính có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng. Đầu tiên, nó ảnh hưởng trực tiếp đến chính chủ thể có dấu hiệu gian lận. Tiếp theo, nó gây ảnh hưởng tiêu cực đến những bên liên quan như chủ nợ, nhà đầu tư, vì đây là những người rót vốn vào doanh nghiệp. Ngoài ra, việc gian lận báo cáo tài chính còn có thể gây hệ lụy đến nền kinh tế của cả quốc gia. Vấn đề này càng trở nên cấp thiết hơn sau những sự kiện trong quá khứ về những vụ bê bối của các doanh nghiệp lớn đã ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế của cả quốc gia. Ví dụ như các công ty lớn tại Mỹ đã chế biến lại số liệu báo cáo tài chính do chính ban quản lý thay đổi.

2.1. Động Cơ Thúc Đẩy Gian Lận Báo Cáo Tài Chính Ngân Hàng

Nhiều yếu tố thúc đẩy các ngân hàng thương mại thực hiện gian lận báo cáo tài chính. Áp lực từ cổ đông để đạt được lợi nhuận cao là một trong những nguyên nhân chính. Bên cạnh đó, sự yếu kém trong hệ thống kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro cũng tạo cơ hội cho gian lận xảy ra. Ngoài ra, các quy định pháp luật lỏng lẻo và sự thiếu giám sát hiệu quả từ cơ quan quản lý cũng góp phần làm gia tăng tình trạng gian lận báo cáo tài chính. Các lãnh đạo cấp cao có thể can thiệp vào hệ thống kế toán nhằm che giấu sự thật cũng như đối phó sự giám sát của các thành viên trong Hội đồng quản trị với mục đích trốn thuế GTGT.

2.2. Các Hình Thức Gian Lận Báo Cáo Tài Chính Ngân Hàng Thường Gặp

Các hình thức gian lận báo cáo tài chính trong ngân hàng thương mại rất đa dạng. Một số hình thức phổ biến bao gồm khai khống tài sản, giấu nợ xấu, và điều chỉnh lợi nhuận để tạo ra bức tranh tài chính tốt đẹp hơn so với thực tế. Các ngân hàng cũng có thể sử dụng các thủ thuật kế toán phức tạp để che giấu các khoản lỗ hoặc tăng vốn ảo. Thậm chí, có những trường hợp gian lận tín dụng liên quan đến việc cấp tín dụng cho các đối tượng không đủ điều kiện, dẫn đến nợ xấu và ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động ngân hàng.

2.3. Ảnh Hưởng Của Gian Lận Tới Tính Minh Bạch Tài Chính

Gian lận báo cáo tài chính làm suy giảm nghiêm trọng tính minh bạch tài chính của các ngân hàng thương mại. Khi thông tin tài chính bị sai lệch, nhà đầu tư và các bên liên quan không thể đánh giá chính xác tình hình tài chính và rủi ro của ngân hàng. Điều này có thể dẫn đến các quyết định đầu tư sai lầm và gây tổn thất lớn. Ngoài ra, sự thiếu minh bạch cũng làm suy yếu niềm tin vào hệ thống ngân hàng và gây bất ổn cho nền kinh tế. Vụ việc gian lận của Ngân hàng Quốc gia Ấn Độ (PNB) vào năm 2019 vừa phát hiện một vụ gian lận lên tới 38 tỷ rupee qua việc chiếm dụng tiền và thao túng sổ sách của các tài khoản kế toán.

III. Phương Pháp Phát Hiện Gian Lận BCTC Ngân Hàng Hiệu Quả

Việc phát hiện những thủ thuật thao túng trong báo cáo tài chính nhằm bảo đảm tính chân thực của nó trở thành thách thức cho các ban lãnh đạo và các bên liên quan. Với tâm lý hạn chế rủi ro, các nhà đầu tư sẽ muốn biết rõ dòng tiền mà họ sử dụng có hiệu quả không thông qua việc phân tích các thông tin trong báo cáo tài chính được các ngân hàng cung cấp. Trong thời gian hiện nay, hiện tượng chênh lệch kết quả trong các chỉ tiêu ở báo cáo tài chính trước và sau kiểm toán đã dẫn đến những yếu tố tâm lý e ngại.

3.1. Phân Tích Các Chỉ Số Tài Chính Để Nhận Diện Gian Lận

Phân tích các chỉ số tài chính là một trong những phương pháp hiệu quả để phát hiện gian lận báo cáo tài chính. Các chỉ số như tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu, tỷ lệ lợi nhuận trên tài sản, và tỷ lệ vòng quay hàng tồn kho có thể cung cấp thông tin quan trọng về tình hình tài chính và hoạt động của ngân hàng. Sự biến động bất thường của các chỉ số này có thể là dấu hiệu cảnh báo về rủi ro gian lận. Mô hình M-score của Beneish (1999) là một ví dụ điển hình về việc sử dụng các tỷ số tài chính để phát hiện gian lận.

3.2. Kiểm Tra Tính Hợp Lý Của Các Giao Dịch Nghi Ngờ

Kiểm tra tính hợp lý của các giao dịch nghi ngờ là một bước quan trọng trong quá trình phát hiện gian lận báo cáo tài chính. Các giao dịch bất thường, không có mục đích kinh tế rõ ràng, hoặc được thực hiện với các bên liên quan có thể là dấu hiệu của gian lận. Việc kiểm tra kỹ lưỡng các chứng từ và tài liệu liên quan đến các giao dịch này có thể giúp phát hiện ra các hành vi gian lận.

3.3. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Phát Hiện Gian Lận Báo Cáo

Ứng dụng công nghệ thông tin có thể giúp tăng cường khả năng phát hiện gian lận báo cáo tài chính. Các phần mềm phân tích dữ liệu lớn có thể giúp phát hiện các mẫu giao dịch bất thường và các dấu hiệu cảnh báo sớm về gian lận. Ngoài ra, công nghệ blockchain có thể được sử dụng để tăng cường tính minh bạch tài chính và ngăn chặn gian lận. Việc sử dụng công nghệ trong kiểm toán cũng giúp kiểm toán viên tiếp cận thông tin nhanh chóng và hiệu quả hơn.

IV. Giải Pháp Phòng Chống Gian Lận BCTC Ngân Hàng Hiệu Quả

Hiện nay, Bộ tài chính cũng đã ban hành chuẩn mực kiểm toán số 240 (VSA) quy định về trách nhiệm của kiểm toán viên đến gian lận báo cáo tài chính, yêu cầu kiểm toán viên phải phát hiện và đánh giá những rủi ro sai sót trọng yếu trên báo cáo tài chính dựa vào các yếu tố: Động cơ, áp lực, cơ hội và thái độ hoặc khả năng hợp lí hóa (MOF, 2012). Mặc dù vậy, các chuẩn mực này trong quá trình áp dụng vào thực tế còn gặp nhiều khó khăn vì còn phụ thuộc vào quyết định cá nhân của kiểm toán viên.

4.1. Nâng Cao Tính Minh Bạch Và Trách Nhiệm Giải Trình

Nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình là một trong những giải pháp quan trọng để phòng chống gian lận báo cáo tài chính. Các ngân hàng cần công khai thông tin tài chính một cách đầy đủ, kịp thời, và chính xác. Đồng thời, các nhà quản lý cần chịu trách nhiệm giải trình về các thông tin này. Điều này giúp tăng cường niềm tin của nhà đầu tư và công chúng, đồng thời làm giảm cơ hội cho gian lận xảy ra.

4.2. Tăng Cường Kiểm Soát Nội Bộ Và Quản Trị Rủi Ro

Hệ thống kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro hiệu quả là yếu tố then chốt để phòng chống gian lận báo cáo tài chính. Các ngân hàng cần xây dựng và duy trì hệ thống kiểm soát nội bộ mạnh mẽ, bao gồm các quy trình kiểm soát, giám sát, và báo cáo. Đồng thời, cần xác định và đánh giá các rủi ro gian lận tiềm ẩn và thực hiện các biện pháp phòng ngừa phù hợp.

4.3. Hoàn Thiện Quy Định Pháp Luật Và Tăng Cường Giám Sát

Hoàn thiện quy định pháp luật và tăng cường giám sát là một giải pháp quan trọng để phòng chống gian lận báo cáo tài chính. Các quy định pháp luật cần rõ ràng, minh bạch, và nghiêm minh. Đồng thời, cơ quan quản lý cần tăng cường giám sát hoạt động của các ngân hàng, đặc biệt là trong lĩnh vực báo cáo tài chính. Cần có các biện pháp xử lý nghiêm khắc đối với các hành vi gian lận, nhằm tạo ra môi trường kinh doanh lành mạnh và công bằng.

V. Đánh Giá Tác Động Gian Lận BCTC Đến Ngân Hàng Việt Nam

Trên thực tế, các nghiên cứu đưa ra về nhận diện gian lận của ngân hàng thương mại còn hạn chế, đặc biệt ở Việt Nam. Trên cơ sở đó, em đã đề xuất nghiên cứu đề tài: “Nhận diện gian lận trong báo cáo tài chính của các Ngân hàng thương mại niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2011 - Nay”. Hiện nay trên thế giới đã có rất nhiều nghiên cứu về hành vi gian lận báo cáo tài chính, cũng như việc xây dựng mô hình phục vụ cho việc phát hiện ra gian lận.

5.1. Ảnh Hưởng Đến Uy Tín Và Giá Trị Thương Hiệu Ngân Hàng

Gian lận báo cáo tài chính có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến uy tín và giá trị thương hiệu của ngân hàng thương mại. Khi thông tin gian lận bị phanh phui, niềm tin của nhà đầu tư và khách hàng sẽ bị suy giảm nghiêm trọng. Điều này có thể dẫn đến giảm giá cổ phiếu, mất khách hàng, và khó khăn trong việc huy động vốn. Do đó, việc bảo vệ uy tín và giá trị thương hiệu là vô cùng quan trọng đối với các ngân hàng.

5.2. Tác Động Đến Khả Năng Huy Động Vốn Và Chi Phí Vay

Gian lận báo cáo tài chính có thể làm suy giảm khả năng huy động vốn và làm tăng chi phí vay của ngân hàng thương mại. Khi các nhà đầu tư mất niềm tin vào tính minh bạch của ngân hàng, họ sẽ trở nên thận trọng hơn trong việc đầu tư hoặc cho vay. Điều này có thể dẫn đến khó khăn trong việc huy động vốn và làm tăng chi phí vay. Do đó, các ngân hàng cần duy trì tính minh bạch tài chính để đảm bảo khả năng huy động vốn và chi phí vay hợp lý.

5.3. Ảnh Hưởng Đến Sự Ổn Định Của Hệ Thống Ngân Hàng

Gian lận báo cáo tài chính có thể gây bất ổn cho hệ thống ngân hàng nói chung. Nếu một số lượng lớn các ngân hàng thực hiện gian lận, nó có thể dẫn đến sự sụp đổ của cả hệ thống. Do đó, việc phòng chống gian lận là vô cùng quan trọng để bảo vệ sự ổn định của hệ thống ngân hàng và nền kinh tế.

VI. Triển Vọng Nghiên Cứu Nhận Diện Gian Lận BCTC Ngân Hàng

Với tâm lý hạn chế rủi ro, các nhà đầu tư sẽ muốn biết rõ dòng tiền mà họ sử dụng có hiệu quả không thông qua việc phân tích các thông tin trong BCTC được các ngân hàng cung cấp. Trong thời gian hiện nay, hiện tượng chênh lệch kết quả trong các chỉ tiêu ở BCTC trước và sau kiểm toán đã dẫn đến những yếu tố tâm lý e ngại. Điều này có thể đem đến những tác động không tốt đến việc đưa ra quyết định của các nhà đầu tư và hạn chế việc quản lý của lãnh đạo các công ty và có thể dẫn đến việc hạn chế các dòng tiền lưu thông không hiệu quả trong thị trường chứng khoán, gây ảnh hưởng cả nền kinh tế nếu không có những công trình nhận diện sai phạm và biện phạm cải thiện tình trạng này.

6.1. Phát Triển Các Mô Hình Dự Báo Gian Lận Chính Xác Hơn

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát triển các mô hình dự báo gian lận chính xác hơn. Cần kết hợp các yếu tố định lượng và định tính, cũng như sử dụng các kỹ thuật phân tích dữ liệu tiên tiến để xây dựng các mô hình dự báo có độ tin cậy cao. Mô hình Z-score của Altman (1986) hay mô hình M-score của Beneish (1999) là những tiền đề quan trọng.

6.2. Nghiên Cứu Tác Động Của Yếu Tố Phi Tài Chính Đến Gian Lận

Nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc khám phá các yếu tố phi tài chính có thể ảnh hưởng đến gian lận. Các yếu tố như văn hóa doanh nghiệp, đạo đức nghề nghiệp, và áp lực từ bên ngoài có thể đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hoặc ngăn chặn gian lận. Hiểu rõ các yếu tố này có thể giúp các nhà quản lý và cơ quan quản lý xây dựng các biện pháp phòng ngừa hiệu quả hơn.

6.3. Ứng Dụng Trí Tuệ Nhân Tạo Và Học Máy Trong Phát Hiện Gian Lận

Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và học máy (Machine Learning) trong phát hiện gian lận. Các kỹ thuật này có thể giúp phát hiện các mẫu giao dịch bất thường và các dấu hiệu cảnh báo sớm về gian lận một cách nhanh chóng và hiệu quả. Điều này có thể giúp các ngân hàng và cơ quan quản lý ngăn chặn gian lận trước khi nó gây ra thiệt hại lớn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIAN LẬN TRONG BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Định nghĩa về gian lận trong báo cáo tài chính 1. Khái niệm về báo cáo tài chính a. Định nghĩa về báo cáo tài chính Báo cáo tài chính của đơn vị kế toán là sự trình bày một cách hệ thống các thông tin tài chính trong quá khứ của một ngân hàng bao gồm 4 bảng chính gồm: Bảng cân đối kế toán (i), bảng báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh (ii), bảng báo cáo lưu chuyển tiền tệ (iii), thuyết minh báo cáo tài chính (iv) và những báo cáo khác theo quy định của pháp luật (Điều 29, Luật Kế toán số: 88/2015/QH13).

Báo cáo tài chính là phương diện trình bày khả năng sinh lời và thực trạng tài chính của doanh nghiệp cho những người quan tâm: chủ doanh nghiệp nhà đầu tư, người cho vay, cơ quan thuế, các cơ quan chức năng,. Theo chế độ quy định, tất cả các doanh nghiệp thuộc các ngành, các thành phần kinh tế đều phải lập và trình bày báo cáo tài chính năm. Đối với các công ty, tổng công ty có các đơn vị trực thuộc, ngoài BCTC thường niên còn phải lập các BCTC tổng hợp hoặc BCTC hợp nhất vào cuối mỗi kỳ kế toán năm. Đối với các doanh nghiệp nhà nước và các doanh nghiệp niêm yết trên TTCK, ngoài BCTC năm còn phải lập BCTC tổng hợp.

Bắt đầu từ năm 2008, các công ty mẹ và tập đoàn phải lập BCTC hợp nhất giữa niên độ và báo cáo hợp nhất cuối niên độ kế toán và BCTC hợp nhất sau khi hợp nhất kinh doanh. Ý nghĩa của báo cáo tài chính Thứ nhất BCTC có ý nghĩa quan trọng đối với công tác quản lý DN cũng như đối với các cơ quan chủ quản và các đối tượng quan tâm. Ngoài ra, BCTC cũng là căn cứ quan trọng dùng để phân tích, nghiên cứu, khai thác được những khả năng tiềm tàng của doanh nghiệp; giúp những nhà quản lý đưa ra những quyết định về vận hành doanh 9 nghiệp hay cũng giúp những nhà đầu tư và chủ nợ hiện tại của doanh nghiệp nắm được tình hình hoạt động kinh doanh của chủ thể. Thứ hai, BCTC là những báo cáo được trình bày hết sức tổng quát, phản ánh một cách tổng hợp nhất về tình hình tài sản, các khoản nợ, nguồn hình thành tài sản, tình hình tài chính cũng như kết quả kinh doanh trong kỳ của DN.

Chính vì vậy, BCTC còn là những căn cứ quan trọng để xây dựng các kế hoạch kinh tế – kỹ thuật, tài chính của DN là những căn cứ khoa học để đề ra hệ thống các biện pháp xác thực nhằm tăng cường quản trị DN không ngừng nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, nâng cao hiệu quả kinh doanh, tăng lợi nhuận cho DN. Thứ ba, BCTC cung cấp những thông tin kinh tế, tài chính chủ yếu để đánh giá tình hình và kết quả hoạt động kinh doanh, thực trạng tài chính của DN trong kỳ hoạt động đã qua, giúp cho việc kiểm tra, giám sát tình hình sử dụng vốn và khả năng huy động nguồn vốn vào các hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Chính vì vậy, BCTC là đối tượng quan tâm của các nhà đầu tư, Hội đồng quản trị doanh nghiệp người cho vay, các cơ quan quản lý cấp trên và toàn bộ cán bộ, công nhân viên của doanh nghiệp. Khái quát chung về gian lận báo cáo tài chính của các NHTM a.

Khái quát chung về NHTM Việt Nam Ngân hàng vẫn được xem như là ngành đầu tàu của nền kinh tế. Nghiên cứu về ngân hàng và các hoạt động liên quan đến các nghiệp vụ kinh doanh của ngân hàng là điều cần thiết để vận hành và quản lý hệ thống này có hiệu quả trong tiến trình phát triển kinh tế của mỗi quốc gia. Mặc dù không tạo ra tài sản hữu hình trong nền kinh tế, nhưng NHTM là tổ chức trung gian tài chính, là doanh nghiệp kinh doanh quyền sở hữu và sử dụng tiền, có vai trò rất quan trọng và ảnh hưởng đến nhiều thành phần kinh tế khác. Thông qua các dịch vụ mà ngân hàng cung cấp, ngân hàng thể hiện vai trò của mình trong tiến trình phát triển của mỗi quốc gia, đóng góp vai trò quan trọng trong việc điều tiết kinh tế vĩ mô của một đất nước.

Nhiều nghiên cứu khẳng định vai trò quan trọng và 10 to lớn của hệ thống ngân hàng. Tuy nhiên vai trò tích cực đến đâu còn phụ thuộc nhiều vào cách thức quản lý hệ thống ngân hàng của mỗi quốc gia. Chung quy lại, có thể nói ngân hàng chính là người thủ quỹ cho toàn xã hội. Đảm bảo an toàn các quỹ tiền tệ, thanh toán thông suốt, góp phần tiết kiệm chi phí của toàn xã hội.

So với thời điểm tại năm 1990, tại Việt Nam, chỉ có 4 Ngân hàng thương mại nhà nước chiếm lĩnh toàn bộ thị trường tiền gửi và cho vay ở Việt Nam, thì cho đến nay, đã có hơn 100 ngân hàng đang hoạt động và cụ thể là có 25 ngân hàng đang hoạt động được niêm yết trên 3 sàn HOSE, HNX và UPCOM. Mô hình hệ thống hoạt động của ngân hàng cũng đã thay đổi, khéo theo đó là nhiều sự thay đổi về chất lượng đến những dịch vụ mới của ngân hàng được mở ra, nhưng nghiệp vụ quan trọng nhất của ngân hàng từ xưa đến nay vẫn là cho vay. Các đối tượng đi vay của ngân hàng chủ yếu là đến từ các doanh nghiệp, cá nhân, hộ gia đình, do đó việc sản xuất và tiêu dùng của xã hội cũng được kích thích phát triển. Chính vì vậy, các thông tin mà ngân hàng cung cấp, đặc biệt là các số liệu trên BCTC sẽ được các đối tượng liên quan trong thị trường quan tâm và nghiên cứu để phục vụ cho lợi ích cho chính mình.

Khái niệm gian lận  Khái niệm về gian lận Gian lận là hành vi thiếu trung thực, dối trá, mánh khoé nhằm lừa gạt người khác. Hay hiểu theo nghĩa rộng hơn, gian lận là việc xuyên tạc sự thật, thực hiện các hành vi không hợp pháp nhằm lừa gạt, dối trá để thu được một lợi ích nào đó. Ba biểu hiện thường thấy của gian lận là: chiếm đoạt, lừa đảo và ăn cắp. Các sai sót trong BCTC có thể phát sinh từ gian lận hoặc nhầm lẫn.

Để phân biệt giữa gian lận và nhầm lẫn, cần phải xem xét xem hành vi dẫn đến sai sót trong báo cáo tài chính là cố ý hay không cố ý. Khóa luận chủ yếu đi sâu vào nghiên cứu các sai sót cố ý trong báo cáo tài chính hay nói cách khác là nghiên cứu các gian lận trong báo cáo tài chính của các Ngân hàng thương mại. 11 Theo Lý thuyết Kiểm toán [19], sai phạm là yếu tố mấu chốt trong việc xác minh tính trung thực của thông tin kế toán và hoạt động tài chính. Sai phạm bao gồm gian lận và sai sót.

Gian lận là hành vi cố ý lừa dối, giấu diếm, xuyên tạc sự thật với mục đích tư lợi. Sai sót là lỗi không cố ý, thường được hiểu là sự nhầm lẫn bỏ sót hoặc yếu kém về năng lực gây ra sai phạm. Theo chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 240 [12], Sai sót trong báo cáo tài chính có thể phát sinh từ gian lận hoặc nhầm lẫn. Để phân biệt giữa gian lận và sai sót, cần xem xét hành vi dẫn đến sai sót trong báo cáo tài chính là cố ý hay không cố ý.

Trong chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 240 cũng định nghĩa: “Gian lận là hành vi cố ý do một hay nhiều người trong Hội đồng quản trị, Ban Giám đốc, các nhân viên hoặc bên thứ ba thực hiện bằng các hành vi gian dối để thu lợi bất chính hoặc bất hợp pháp” Gian lận có thể biểu hiện dưới các dạng tổng quát sau: - Xuyên tạc, làm giả chứng từ, tài liệu liên quan đến báo cáo tài chính. - Sửa đổi tài liệu, chứng từ kế toán làm sai lệch báo cáo tài chính. - Biển thủ tài sản. - Che dấu hoặc cố ý bỏ sót các thông tin, tài liệu hoặc nghiệp vụ kinh tế làm sai lệch báo cáo tài chính.

- Ghi chép các nghiệp vụ kinh tế không đúng sự thật. - Cố ý áp dụng sai các chuẩn mực, nguyên tắc, phương pháp và chế độ kế toán, chính sách tài chính. - Cố ý tính toán sai về số học.  Phân loại gian lận Có ba loại gian lận như sau: - Biển thủ tài sản: Xảy ra khi nhân viên biển thủ tài sản của tổ chức (ví dụ điển hình là biển thủ tiền, gian lận về tiền lương,…).

12 - Tham ô: Xảy ra khi người quản lý lợi dụng trách nhiệm và quyền hạn của họ tham ô tài sản của công ty hay hành động trái ngược với các nghĩa vụ họ đã cam kết với tổ chức để làm lợi cho bản thân hay một bên thứ ba. - Gian lận trên báo cáo tài chính: Là trường hợp các thông tin trên báo cáo tài chính bị bóp méo, phản ảnh không trung thực tình hình tài chính một cách cố ý nhằm lường gạt người sử dụng thông tin. Như vậy, gian lận và sai sót đều là hành vi sai phạm; trong lĩnh vực tài chính kế toán các hành vi này gây lệch lạc thông tin, phản ánh sai thực tế. Tuy nhiên, hai hành vi này khác nhau về khía cạnh ý thức và mức độ “trọng yếu” của sai phạm.

Về mặt ý thức, sai sót là hành vi không có chủ ý, nguyên nhân của sai sót có thể là do năng lực hạn chế hoặc do sao nhãng, thiếu thận trọng trong công việc; trong khi đó gian lận là hành vi có chủ ý cố ý gây ra sự sai khác để trục lợi. Từ sự khác nhau về ý thức nên gian lận được che giấu rất tinh vi và khó phát hiện, còn sai sót dễ phát hiện hơn. Một sự khác nhau nữa của gian lận và sai sót là mức độ trọng yếu. Theo chuẩn mực kiểm toán Việt Nam 320 (BTC, 2012, mục I: Quy định chung), thông tin được coi là trọng yếu nghĩa là nếu thiếu thông tin đó hoặc thiếu tính chính xác của thông tin đó sẽ ảnh hưởng đến các quyết định kinh tế của người sử dụng báo cáo tài chính.

Nếu hành vi gian lận thì luôn được xem là nghiêm trọng, còn hành vi sai sót mức độ trọng yếu được xem xét trên quy mô và tính chất của sai phạm 1. Nguyên nhân và động cơ dẫn đến việc gian lận báo cáo tài chính a. Nguyên nhân dẫn đến gian lận BCTC Tam giác gian lận là công trình nghiên cứu của Donald R.