Nhận diện gian lận trong bctc của các ngân hàng thương mại niêm yết trên thị trường chứng khoán việt nam giai đoạn 2011 nay

Nghiên cứu nhận diện gian lận BCTC của các ngân hàng TM niêm yết tại Việt Nam giai đoạn 2011 đến nay. Phân tích, đánh giá rủi ro và giải pháp.

• Tác giả: Nguyễn Thúy Hằng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Mai Thanh Quế
• Trường học: Học Viện Ngân Hàng
• Chuyên ngành: Tài Chính
• Đề tài: Nhận Diện Gian Lận Trong Báo Cáo Tài Chính Các Ngân Hàng Thương Mại Niêm Yết Trên Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam Giai Đoạn 2011 - Nay
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIAN LẬN TRONG BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. Định nghĩa về gian lận trong báo cáo tài chính
• 1.2. Khái niệm về báo cáo tài chính
• 1.3. Khái quát chung về gian lận báo cáo tài chính của các NHTM
• 1.4. Nguyên nhân và động cơ dẫn đến việc gian lận báo cáo tài chính
• 1.5. Vấn đề gian lận trong báo cáo tài chính
• 1.6. Hình thức gian lận phổ biến
• 1.7. Hậu quả của gian lận BCTC của các NHTM
• 1.8. Các nhân tố giúp phát hiện gian lận trong báo cáo tài chính
• 1.9. Các công trình nghiên cứu nhận diện gian lận
• 1.9.1. Các công trình nghiên cứu trong nước
• 1.10. Các nhân tố giúp phát hiện gian lận báo cáo tài chính
• 2. CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ ĐO LƯỜNG MÔ HÌNH NHẬN DIỆN GIAN LẬN TRONG BCTC CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM NIÊM YẾT TRÊN SÀN CHỨNG KHOÁN
• 2.1. Khái quát về phương pháp xây dựng bộ chỉ số
• 2.2. Lựa chọn mẫu ngân hàng
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4. Xây dựng bộ chỉ số thành phần
• 2.5. Biến phụ thuộc
• 2.6. Biến độc lập
• 2.7. Đo lường các biến trong mô hình
• 2.8. Mô tả số liệu
• 2.9. Kết quả phân tích hồi quy
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 3.1. Định hướng cho việc sử dụng mô hình cho việc hỗ trợ dự đoán gian lận của BCTC của các NHTM
• 3.2. Giải pháp hạn chế gian lận trong BCTC của các NHTM
• 3.2.1. Đối với các đối tượng bên trong ngân hàng
• 3.2.2. Đối với ban quản lý nhà nước
• 3.3. Khuyến nghị với những nhà đầu tư
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Gian Lận Báo Cáo Tài Chính Ngân Hàng

Trong bối cảnh kinh tế hiện nay, thông tin tài chính đóng vai trò then chốt trong quyết định đầu tư. Tính minh bạch của thông tin tài chính, đặc biệt từ các ngân hàng thương mại, là yếu tố quan trọng để ổn định thị trường. Tuy nhiên, gian lận báo cáo tài chính ngày càng trở nên tinh vi và nghiêm trọng, ảnh hưởng đến doanh nghiệp, nhà nước và nhà đầu tư. Đặc biệt, với vai trò trung gian tài chính của ngân hàng thương mại, kết nối nguồn vốn nhàn rỗi và cung ứng vốn cho sản xuất kinh doanh, chất lượng thông tin của các ngân hàng rất được chú trọng. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến việc nhà quản lý thao túng số liệu tài chính. Tính riêng từ năm 2015, nhà nước đã mua lại nhiều ngân hàng với giá 0 đồng do hoạt động kém hiệu quả. Điều này thúc đẩy một số ban quản trị thao túng số liệu báo cáo tài chính.

1.1. Khái Niệm Gian Lận Báo Cáo Tài Chính Trong Ngân Hàng

Gian lận báo cáo tài chính trong ngân hàng là hành vi cố ý làm sai lệch thông tin trên báo cáo tài chính, nhằm che giấu tình hình tài chính thực tế. Mục đích của hành vi này thường là để thu hút đầu tư, trốn thuế, hoặc che giấu các khoản lỗ. Hậu quả của gian lận có thể rất nghiêm trọng, ảnh hưởng đến uy tín của ngân hàng, gây thiệt hại cho nhà đầu tư và thậm chí gây bất ổn cho hệ thống tài chính. Các hình thức gian lận phổ biến bao gồm khai khống tài sản, giấu nợ, và điều chỉnh lợi nhuận. Theo chuẩn mực kiểm toán số 240 (VSA), kiểm toán viên có trách nhiệm phát hiện và đánh giá những rủi ro sai sót trọng yếu trên báo cáo tài chính.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Báo Cáo Tài Chính Ngân Hàng Minh Bạch

Báo cáo tài chính minh bạch của ngân hàng thương mại có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo niềm tin của nhà đầu tư và công chúng. Thông tin chính xác và đáng tin cậy giúp các nhà đầu tư đưa ra quyết định sáng suốt, đồng thời giúp các nhà quản lý ngân hàng điều hành hiệu quả hơn. Ngược lại, sự thiếu minh bạch có thể dẫn đến rủi ro hệ thống, gây tổn thất lớn cho nền kinh tế. Báo cáo tài chính cũng là công cụ quan trọng để cơ quan quản lý giám sát hoạt động của ngân hàng và đảm bảo tuân thủ pháp luật.

II. Nguyên Nhân Hình Thức Gian Lận BCTC Ngân Hàng Phổ Biến

Việc thao túng số liệu trên báo cáo tài chính có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng. Đầu tiên, nó ảnh hưởng trực tiếp đến chính chủ thể có dấu hiệu gian lận. Tiếp theo, nó gây ảnh hưởng tiêu cực đến những bên liên quan như chủ nợ, nhà đầu tư, vì đây là những người rót vốn vào doanh nghiệp. Ngoài ra, việc gian lận báo cáo tài chính còn có thể gây hệ lụy đến nền kinh tế của cả quốc gia. Vấn đề này càng trở nên cấp thiết hơn sau những sự kiện trong quá khứ về những vụ bê bối của các doanh nghiệp lớn đã ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế của cả quốc gia. Ví dụ như các công ty lớn tại Mỹ đã chế biến lại số liệu báo cáo tài chính do chính ban quản lý thay đổi.

2.1. Động Cơ Thúc Đẩy Gian Lận Báo Cáo Tài Chính Ngân Hàng

Nhiều yếu tố thúc đẩy các ngân hàng thương mại thực hiện gian lận báo cáo tài chính. Áp lực từ cổ đông để đạt được lợi nhuận cao là một trong những nguyên nhân chính. Bên cạnh đó, sự yếu kém trong hệ thống kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro cũng tạo cơ hội cho gian lận xảy ra. Ngoài ra, các quy định pháp luật lỏng lẻo và sự thiếu giám sát hiệu quả từ cơ quan quản lý cũng góp phần làm gia tăng tình trạng gian lận báo cáo tài chính. Các lãnh đạo cấp cao có thể can thiệp vào hệ thống kế toán nhằm che giấu sự thật cũng như đối phó sự giám sát của các thành viên trong Hội đồng quản trị với mục đích trốn thuế GTGT.

2.2. Các Hình Thức Gian Lận Báo Cáo Tài Chính Ngân Hàng Thường Gặp

Các hình thức gian lận báo cáo tài chính trong ngân hàng thương mại rất đa dạng. Một số hình thức phổ biến bao gồm khai khống tài sản, giấu nợ xấu, và điều chỉnh lợi nhuận để tạo ra bức tranh tài chính tốt đẹp hơn so với thực tế. Các ngân hàng cũng có thể sử dụng các thủ thuật kế toán phức tạp để che giấu các khoản lỗ hoặc tăng vốn ảo. Thậm chí, có những trường hợp gian lận tín dụng liên quan đến việc cấp tín dụng cho các đối tượng không đủ điều kiện, dẫn đến nợ xấu và ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động ngân hàng.

2.3. Ảnh Hưởng Của Gian Lận Tới Tính Minh Bạch Tài Chính

Gian lận báo cáo tài chính làm suy giảm nghiêm trọng tính minh bạch tài chính của các ngân hàng thương mại. Khi thông tin tài chính bị sai lệch, nhà đầu tư và các bên liên quan không thể đánh giá chính xác tình hình tài chính và rủi ro của ngân hàng. Điều này có thể dẫn đến các quyết định đầu tư sai lầm và gây tổn thất lớn. Ngoài ra, sự thiếu minh bạch cũng làm suy yếu niềm tin vào hệ thống ngân hàng và gây bất ổn cho nền kinh tế. Vụ việc gian lận của Ngân hàng Quốc gia Ấn Độ (PNB) vào năm 2019 vừa phát hiện một vụ gian lận lên tới 38 tỷ rupee qua việc chiếm dụng tiền và thao túng sổ sách của các tài khoản kế toán.

III. Phương Pháp Phát Hiện Gian Lận BCTC Ngân Hàng Hiệu Quả

Việc phát hiện những thủ thuật thao túng trong báo cáo tài chính nhằm bảo đảm tính chân thực của nó trở thành thách thức cho các ban lãnh đạo và các bên liên quan. Với tâm lý hạn chế rủi ro, các nhà đầu tư sẽ muốn biết rõ dòng tiền mà họ sử dụng có hiệu quả không thông qua việc phân tích các thông tin trong báo cáo tài chính được các ngân hàng cung cấp. Trong thời gian hiện nay, hiện tượng chênh lệch kết quả trong các chỉ tiêu ở báo cáo tài chính trước và sau kiểm toán đã dẫn đến những yếu tố tâm lý e ngại.

3.1. Phân Tích Các Chỉ Số Tài Chính Để Nhận Diện Gian Lận

Phân tích các chỉ số tài chính là một trong những phương pháp hiệu quả để phát hiện gian lận báo cáo tài chính. Các chỉ số như tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu, tỷ lệ lợi nhuận trên tài sản, và tỷ lệ vòng quay hàng tồn kho có thể cung cấp thông tin quan trọng về tình hình tài chính và hoạt động của ngân hàng. Sự biến động bất thường của các chỉ số này có thể là dấu hiệu cảnh báo về rủi ro gian lận. Mô hình M-score của Beneish (1999) là một ví dụ điển hình về việc sử dụng các tỷ số tài chính để phát hiện gian lận.

3.2. Kiểm Tra Tính Hợp Lý Của Các Giao Dịch Nghi Ngờ

Kiểm tra tính hợp lý của các giao dịch nghi ngờ là một bước quan trọng trong quá trình phát hiện gian lận báo cáo tài chính. Các giao dịch bất thường, không có mục đích kinh tế rõ ràng, hoặc được thực hiện với các bên liên quan có thể là dấu hiệu của gian lận. Việc kiểm tra kỹ lưỡng các chứng từ và tài liệu liên quan đến các giao dịch này có thể giúp phát hiện ra các hành vi gian lận.

3.3. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Phát Hiện Gian Lận Báo Cáo

Ứng dụng công nghệ thông tin có thể giúp tăng cường khả năng phát hiện gian lận báo cáo tài chính. Các phần mềm phân tích dữ liệu lớn có thể giúp phát hiện các mẫu giao dịch bất thường và các dấu hiệu cảnh báo sớm về gian lận. Ngoài ra, công nghệ blockchain có thể được sử dụng để tăng cường tính minh bạch tài chính và ngăn chặn gian lận. Việc sử dụng công nghệ trong kiểm toán cũng giúp kiểm toán viên tiếp cận thông tin nhanh chóng và hiệu quả hơn.

IV. Giải Pháp Phòng Chống Gian Lận BCTC Ngân Hàng Hiệu Quả

Hiện nay, Bộ tài chính cũng đã ban hành chuẩn mực kiểm toán số 240 (VSA) quy định về trách nhiệm của kiểm toán viên đến gian lận báo cáo tài chính, yêu cầu kiểm toán viên phải phát hiện và đánh giá những rủi ro sai sót trọng yếu trên báo cáo tài chính dựa vào các yếu tố: Động cơ, áp lực, cơ hội và thái độ hoặc khả năng hợp lí hóa (MOF, 2012). Mặc dù vậy, các chuẩn mực này trong quá trình áp dụng vào thực tế còn gặp nhiều khó khăn vì còn phụ thuộc vào quyết định cá nhân của kiểm toán viên.

4.1. Nâng Cao Tính Minh Bạch Và Trách Nhiệm Giải Trình

Nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình là một trong những giải pháp quan trọng để phòng chống gian lận báo cáo tài chính. Các ngân hàng cần công khai thông tin tài chính một cách đầy đủ, kịp thời, và chính xác. Đồng thời, các nhà quản lý cần chịu trách nhiệm giải trình về các thông tin này. Điều này giúp tăng cường niềm tin của nhà đầu tư và công chúng, đồng thời làm giảm cơ hội cho gian lận xảy ra.

4.2. Tăng Cường Kiểm Soát Nội Bộ Và Quản Trị Rủi Ro

Hệ thống kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro hiệu quả là yếu tố then chốt để phòng chống gian lận báo cáo tài chính. Các ngân hàng cần xây dựng và duy trì hệ thống kiểm soát nội bộ mạnh mẽ, bao gồm các quy trình kiểm soát, giám sát, và báo cáo. Đồng thời, cần xác định và đánh giá các rủi ro gian lận tiềm ẩn và thực hiện các biện pháp phòng ngừa phù hợp.

4.3. Hoàn Thiện Quy Định Pháp Luật Và Tăng Cường Giám Sát

Hoàn thiện quy định pháp luật và tăng cường giám sát là một giải pháp quan trọng để phòng chống gian lận báo cáo tài chính. Các quy định pháp luật cần rõ ràng, minh bạch, và nghiêm minh. Đồng thời, cơ quan quản lý cần tăng cường giám sát hoạt động của các ngân hàng, đặc biệt là trong lĩnh vực báo cáo tài chính. Cần có các biện pháp xử lý nghiêm khắc đối với các hành vi gian lận, nhằm tạo ra môi trường kinh doanh lành mạnh và công bằng.

V. Đánh Giá Tác Động Gian Lận BCTC Đến Ngân Hàng Việt Nam

Trên thực tế, các nghiên cứu đưa ra về nhận diện gian lận của ngân hàng thương mại còn hạn chế, đặc biệt ở Việt Nam. Trên cơ sở đó, em đã đề xuất nghiên cứu đề tài: “Nhận diện gian lận trong báo cáo tài chính của các Ngân hàng thương mại niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2011 - Nay”. Hiện nay trên thế giới đã có rất nhiều nghiên cứu về hành vi gian lận báo cáo tài chính, cũng như việc xây dựng mô hình phục vụ cho việc phát hiện ra gian lận.

5.1. Ảnh Hưởng Đến Uy Tín Và Giá Trị Thương Hiệu Ngân Hàng

Gian lận báo cáo tài chính có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến uy tín và giá trị thương hiệu của ngân hàng thương mại. Khi thông tin gian lận bị phanh phui, niềm tin của nhà đầu tư và khách hàng sẽ bị suy giảm nghiêm trọng. Điều này có thể dẫn đến giảm giá cổ phiếu, mất khách hàng, và khó khăn trong việc huy động vốn. Do đó, việc bảo vệ uy tín và giá trị thương hiệu là vô cùng quan trọng đối với các ngân hàng.

5.2. Tác Động Đến Khả Năng Huy Động Vốn Và Chi Phí Vay

Gian lận báo cáo tài chính có thể làm suy giảm khả năng huy động vốn và làm tăng chi phí vay của ngân hàng thương mại. Khi các nhà đầu tư mất niềm tin vào tính minh bạch của ngân hàng, họ sẽ trở nên thận trọng hơn trong việc đầu tư hoặc cho vay. Điều này có thể dẫn đến khó khăn trong việc huy động vốn và làm tăng chi phí vay. Do đó, các ngân hàng cần duy trì tính minh bạch tài chính để đảm bảo khả năng huy động vốn và chi phí vay hợp lý.

5.3. Ảnh Hưởng Đến Sự Ổn Định Của Hệ Thống Ngân Hàng

Gian lận báo cáo tài chính có thể gây bất ổn cho hệ thống ngân hàng nói chung. Nếu một số lượng lớn các ngân hàng thực hiện gian lận, nó có thể dẫn đến sự sụp đổ của cả hệ thống. Do đó, việc phòng chống gian lận là vô cùng quan trọng để bảo vệ sự ổn định của hệ thống ngân hàng và nền kinh tế.

VI. Triển Vọng Nghiên Cứu Nhận Diện Gian Lận BCTC Ngân Hàng

Với tâm lý hạn chế rủi ro, các nhà đầu tư sẽ muốn biết rõ dòng tiền mà họ sử dụng có hiệu quả không thông qua việc phân tích các thông tin trong BCTC được các ngân hàng cung cấp. Trong thời gian hiện nay, hiện tượng chênh lệch kết quả trong các chỉ tiêu ở BCTC trước và sau kiểm toán đã dẫn đến những yếu tố tâm lý e ngại. Điều này có thể đem đến những tác động không tốt đến việc đưa ra quyết định của các nhà đầu tư và hạn chế việc quản lý của lãnh đạo các công ty và có thể dẫn đến việc hạn chế các dòng tiền lưu thông không hiệu quả trong thị trường chứng khoán, gây ảnh hưởng cả nền kinh tế nếu không có những công trình nhận diện sai phạm và biện phạm cải thiện tình trạng này.

6.1. Phát Triển Các Mô Hình Dự Báo Gian Lận Chính Xác Hơn

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát triển các mô hình dự báo gian lận chính xác hơn. Cần kết hợp các yếu tố định lượng và định tính, cũng như sử dụng các kỹ thuật phân tích dữ liệu tiên tiến để xây dựng các mô hình dự báo có độ tin cậy cao. Mô hình Z-score của Altman (1986) hay mô hình M-score của Beneish (1999) là những tiền đề quan trọng.

6.2. Nghiên Cứu Tác Động Của Yếu Tố Phi Tài Chính Đến Gian Lận

Nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc khám phá các yếu tố phi tài chính có thể ảnh hưởng đến gian lận. Các yếu tố như văn hóa doanh nghiệp, đạo đức nghề nghiệp, và áp lực từ bên ngoài có thể đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hoặc ngăn chặn gian lận. Hiểu rõ các yếu tố này có thể giúp các nhà quản lý và cơ quan quản lý xây dựng các biện pháp phòng ngừa hiệu quả hơn.

6.3. Ứng Dụng Trí Tuệ Nhân Tạo Và Học Máy Trong Phát Hiện Gian Lận

Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và học máy (Machine Learning) trong phát hiện gian lận. Các kỹ thuật này có thể giúp phát hiện các mẫu giao dịch bất thường và các dấu hiệu cảnh báo sớm về gian lận một cách nhanh chóng và hiệu quả. Điều này có thể giúp các ngân hàng và cơ quan quản lý ngăn chặn gian lận trước khi nó gây ra thiệt hại lớn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong hệ thống kinh tế thị trường, các ngân hàng thương mại (NHTM) giữ vai trò huyết mạch, là trung gian tài chính kết nối nguồn vốn nhàn rỗi trong xã hội với các chủ thể có nhu cầu vốn cho sản xuất kinh doanh, đồng thời hỗ trợ điều tiết kinh tế vĩ mô thông qua việc thực thi các chính sách tiền tệ và tín dụng. Do đó, tính minh bạch và độ tin cậy của thông tin trên báo cáo tài chính (BCTC) của các NHTM có ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định của thị trường tài chính, tâm lý nhà đầu tư và an toàn hệ thống kinh tế.

Thực tiễn tại Việt Nam giai đoạn từ năm 2015 đến nay cho thấy tình trạng hoạt động kém hiệu quả đã buộc Ngân hàng Nhà nước phải thực hiện mua lại bắt buộc với giá 0 đồng đối với một số tổ chức tín dụng như DongA Bank, GPBank và OceanBank. Những bất cập trong quản trị và sức ép duy trì kết quả kinh doanh đã thúc đẩy hành vi can thiệp, thao túng số liệu kế toán. Trên bình diện quốc tế, các đại án tài chính như sự sụp đổ của Tyco International tại Mỹ (lãnh đạo can thiệp hệ thống kế toán để trốn thuế và che giấu Hội đồng quản trị), vụ phá sản của Lehman Brothers năm 2008 (khoản nợ hơn 600 tỷ USD bị che giấu bằng các thủ thuật kế toán tài sản xấu), hay sai phạm tại Ngân hàng Quốc gia Ấn Độ (PNB) năm 2019 với quy mô gian lận 38 tỷ rupee (khoảng 555 triệu USD) qua việc chiếm dụng tiền và thao túng sổ sách, đều cho thấy hậu quả nghiêm trọng của việc xuyên tạc thông tin tài chính.

Tại Việt Nam, hiện tượng chênh lệch chỉ tiêu tài chính giữa báo cáo trước và sau kiểm toán diễn ra phổ biến. Mặc dù Bộ Tài chính đã ban hành Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 240 (VSA 240) quy định trách nhiệm của kiểm toán viên trong việc đánh giá rủi ro gian lận dựa trên động cơ, áp lực, cơ hội và thái độ biện minh, song việc áp dụng vào thực tiễn còn phụ thuộc lớn vào đánh giá định tính của cá nhân kiểm toán viên. Các nghiên cứu định lượng chuyên sâu nhằm nhận diện gian lận BCTC dành riêng cho ngành ngân hàng tại Việt Nam còn hạn chế.

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thúy Hằng (Chương trình Cử nhân Chất lượng cao, Học viện Ngân hàng, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Mai Thanh Quế) tập trung giải quyết 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Mục tiêu định tính: Hệ thống hóa cơ sở lý luận về hành vi gian lận và các hình thức thao túng BCTC của các NHTM Việt Nam.
2. Mục tiêu định lượng: Xây dựng mô hình hồi quy logistic tích hợp các chỉ số tài chính đặc thù để nhận diện gian lận BCTC và xác định ngưỡng giá trị phân loại sai phạm.
3. Mục tiêu ứng dụng: Đề xuất các nhóm giải pháp giảm thiểu gian lận đối với hệ thống ngân hàng, cơ quan quản lý nhà nước và khuyến nghị thực tiễn cho nhà đầu tư.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Xây dựng mô hình nhận diện gian lận trên BCTC của các NHTM.
• Phạm vi không gian: 24 NHTM Việt Nam niêm yết trên 3 sàn giao dịch chứng khoán gồm HOSE, HNX và UPCOM (trong tổng số 25 ngân hàng niêm yết tại thời điểm nghiên cứu, ngân hàng VietBank - mã VBB bị loại do không đủ chuỗi số liệu 10 năm). Trong đó, có 3 ngân hàng do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn cổ phần (BIDV, VietinBank, Vietcombank) và 21 ngân hàng thương mại cổ phần tư nhân. Nguồn số liệu được thu thập từ BCTC trước và sau kiểm toán công bố trên website các ngân hàng, Vietstock, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (SSC) và hệ thống dữ liệu FiinPro của FiinGroup.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn nghiên cứu từ năm 2011 đến năm 2020; dữ liệu năm 2016 được sử dụng để kiểm định độ chính xác dự báo của mô hình.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm nền tảng

Nghiên cứu vận dụng quy định pháp lý và các lý thuyết kiểm toán - tài chính để định vị hành vi sai phạm:

• Khái niệm Báo cáo tài chính: Theo Điều 29, Luật Kế toán số 88/2015/QH13, BCTC của đơn vị kế toán bao gồm: Bảng cân đối kế toán, Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, Báo cáo lưu chuyển tiền tệ, Thuyết minh báo cáo tài chính và các báo cáo khác theo luật định.
• Phân biệt gian lận và sai sót: Dựa trên Lý thuyết Kiểm toán và Chuẩn mực Kiểm toán Việt Nam số 240 (VSA 240), sự khác biệt căn bản giữa sai sót và gian lận nằm ở khía cạnh ý thức (cố ý hay vô ý) và tính trọng yếu (theo VSA 320). Gian lận được chia thành 3 nhóm: Biển thủ tài sản, Tham ô, và Gian lận trên BCTC (hành vi cố ý bóp méo thông tin nhằm lừa dối người sử dụng).
• Lý thuyết Tam giác gian lận (Donald R. Cressey): Hành vi gian lận hình thành bởi 3 yếu tố:
  1. Áp lực (Pressure): Gồm áp lực kinh tế, thói quen, uy tín cá nhân và đạo đức.
  2. Cơ hội (Opportunity): Hệ thống kiểm soát nội bộ lỏng lẻo, thiếu vắng hoặc kiểm toán độc lập bị vô hiệu hóa, cơ cấu tổ chức phức tạp.
  3. Thái độ/Sự hợp lý hóa (Rationalization): Nhận thức chủ quan tự biện minh cho hành vi sai trái.
• Động cơ gian lận theo VSA 240: Sự bất ổn về tài chính/khả năng sinh lời; áp lực đáp ứng kỳ vọng của bên thứ ba để huy động vốn; và lợi ích tài chính cá nhân của ban điều hành gắn liền với kết quả kinh doanh (tiền thưởng, quyền mua cổ phiếu).

Các hình thức thao túng BCTC đặc thù trong ngành ngân hàng

1. Phân loại sai nhóm nợ để trích lập dự phòng không đúng thực tế: Việc giảm trích lập dự phòng rủi ro giúp làm tăng quy mô tài sản và lợi nhuận ghi nhận. Điển hình cuối năm 2014, Kiểm toán Nhà nước đã phát hiện sai lệch trong phân loại nhóm nợ tại BIDV, VietinBank và Vietcombank, buộc phải điều chỉnh giảm dư nợ nhóm đủ tiêu chuẩn và tăng dư nợ nhóm có khả năng mất vốn.
2. Ghi nhận doanh thu, chi phí lãi sai kỳ kế toán: Thao túng qua hai khoản mục mang tính ước lượng cao là "Dự thu lãi" và "Dự chi trả lãi", ghi nhận trước doanh thu phát sinh của kỳ tương lai vào kỳ hiện tại.
3. Gian lận liên quan đến tài sản bảo đảm: Thẩm định giá không sát thị trường (bảng giá đất Nhà nước chỉ phản ánh 30-60% giá thị trường), cán bộ tín dụng thông đồng định giá sai lệch hoặc chấp nhận tài sản thế chấp chồng chéo giữa nhiều ngân hàng.
4. Cho vay đảo nợ và che giấu công nợ: Cấp khoản vay mới để trả khoản nợ cũ nhằm tránh chuyển nhóm nợ xấu, đồng thời dịch chuyển nợ xấu sang các khoản mục "Phải thu khác".

Tổng quan các mô hình nghiên cứu tiền nhiệm

• Nghiên cứu quốc tế: Mô hình Z-score của Altman (1986); mô hình biến kế toán dồn tích không thể điều chỉnh (NDA) của DeAngelo (1986); mô hình Friedlan (1994) điều chỉnh theo tốc độ tăng trưởng; mô hình biến dồn tích của Healy (1985) và Jones (1991); mô hình M-score 8 biến của Beneish (1999) với ngưỡng phân loại -1,78 và độ chính xác 76%; mô hình 10 biến của Burcu & Guray (2005) tại Thổ Nhĩ Kỳ (độ chính xác chung 67%); mô hình F-score của Dechow và cộng sự (2011) chia 3 cấp độ rủi ro; mô hình hồi quy Logistic của Rasa & Zivile (2015) đạt độ chính xác 84,8%; nghiên cứu của Tarjo & Nurul (2015) kết hợp PCA và Logit (chính xác 77,1% cho mẫu gian lận).
• Nghiên cứu trong nước: Nghiên cứu của Trần Thị Giang Tân (2014) dựa trên VSA 240 cho sàn HOSE (độ chính xác 83%); Nguyễn Công Phương & Nguyễn Trần Nguyên Trân (2014) kiểm định M-score gốc tại Việt Nam (chính xác 53%); Nguyễn Thị Uyên Phương (2014) và Phan Thị Thùy Dương (2013) sử dụng mô hình dồn tích Friedlan và Jones để phát hiện điều chỉnh lợi nhuận trước phát hành cổ phiếu; Phạm Thị Bích Vân (2013) dùng 4 thước đo dồn tích; Hoàng Khánh & Trần Thị Thu Hiền (2015) phát triển M-score 10 biến cho ngành xây dựng (chính xác 63,29%).

Phương pháp nghiên cứu định lượng của khóa luận

Tác giả thiết lập mô hình hồi quy Logistic, trong đó biến phụ thuộc nhận giá trị nhị phân ($M = 1$ nếu có gian lận, $M = 0$ nếu không có gian lận).

Xác định biến phụ thuộc: Biến phụ thuộc được đo lường dựa trên tỷ lệ chênh lệch Lợi nhuận sau thuế (LNST) của NHTM trước và sau kiểm toán: $$\text{Chênh lệch lợi nhuận} = \frac{|\text{LNST trước kiểm toán} - \text{LNST sau kiểm toán}|}{\text{LNST sau kiểm toán}}$$ Nếu mức chênh lệch lớn hơn 5%, ngân hàng được gán giá trị $M = 1$; ngược lại gán giá trị $M = 0$.

Phương trình mô hình hồi quy dự kiến: $$M = \beta_0 + \beta_1(DSRI) + \beta_2(NIM) + \beta_3(SGI) + \beta_4(DEPI) + \beta_5(LVGI) + \beta_6(TATA) + \beta_7(DA) + \beta_8(SIZE) + \beta_9(NPL) + \varepsilon$$

Ký hiệu biến	Tên chỉ số	Nguồn gốc / Cơ sở lý thuyết	Công thức tính toán	Kỳ vọng dấu
DSRI	Chỉ số phải thu trên doanh thu	Beneish (1999)	$(\text{Phải thu}t / \text{Doanh thu}t) / (\text{Phải thu}{t-1} / \text{Doanh thu}{t-1})$	$+$
NIM	Chỉ số biên độ lãi ròng	Thay thế biến GMI của Beneish (1999)	$(\text{Thu nhập lãi thuần}{t-1} / \text{Tài sản sinh lãi}{t-1}) / (\text{Thu nhập lãi thuần}_t / \text{Tài sản sinh lãi}_t)$	$+$
SGI	Chỉ số tăng trưởng doanh thu	Beneish (1999)	$\text{Doanh thu}t / \text{Doanh thu}{t-1}$	$+$
DEPI	Chỉ số tỷ lệ khấu hao TSCĐ	Beneish (1999)	$\frac{\text{Chi phí khấu hao}{t-1} / (\text{PPE}{t-1} + \text{Khấu hao}_{t-1})}{\text{Chi phí khấu hao}_t / (\text{PPE}_t + \text{Khấu hao}_t)}$	$+$
LVGI	Chỉ số đòn bẩy tài chính	Beneish (1999)	$(\text{Nợ phải trả}t / \text{Tổng tài sản}t) / (\text{Nợ phải trả}{t-1} / \text{Tổng tài sản}{t-1})$	$-$
TATA	Biến dồn tích trên tổng tài sản	Beneish (1999)	$(\text{Lợi nhuận trước thuế}_t - \text{Dòng tiền thuần HĐKD}_t) / \text{Tổng tài sản}_t$	$+$
DA	Biến kế toán dồn tích điều chỉnh	Friedlan (1994)	Đo lường mức biến động trích trước có thể điều chỉnh	$+$
SIZE	Quy mô ngân hàng	Rhee và cộng sự (2003)	Logarit tự nhiên của Tổng tài sản	$-$
NPL	Tỷ lệ nợ xấu	Tác giả đề xuất theo đặc thù ngân hàng	$\text{Nợ xấu (nhóm 3, 4, 5)} / \text{Tổng dư nợ cho vay}$	$+$

Phương pháp xác định ngưỡng phân loại: Sử dụng phân phối chuẩn một phía hàm Normsinv trong Excel với các mức xác suất từ 1% đến 40% (ví dụ tại xác suất 1%, giá trị phân loại M-score là -2,253347103). Đánh giá độ chính xác qua ma trận nhầm lẫn (phân loại sai lầm loại 1 và loại 2) và kiểm tra đa cộng tuyến, tự tương quan.

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIAN LẬN TRONG BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI

Chương 1 tập trung hệ thống hóa toàn diện các lý luận về hệ thống NHTM và bản chất của BCTC theo Luật Kế toán số 88/2015/QH13. Tác giả phân tích sự chuyển dịch từ 4 ngân hàng quốc doanh năm 1990 sang hệ thống hơn 100 ngân hàng đang hoạt động, trong đó có 25 ngân hàng niêm yết trên 3 sàn chứng khoán. Chương này mổ xẻ cấu trúc hành vi gian lận thông qua Tam giác gian lận và Chuẩn mực VSA 240, chỉ rõ 4 kỹ thuật làm đẹp báo cáo tại các NHTM Việt Nam:

• Cố ý sai lệch phân loại nợ nhằm giảm chi phí trích lập dự phòng rủi ro tín dụng.
• Lạm dụng việc ước tính trong hạch toán lãi dự thu và lãi dự chi để điều tiết doanh thu/chi phí.
• Lỏng lẻo trong định giá và kiểm soát tài sản thế chấp (khung giá đất chỉ chiếm 30-60% giá thị trường).
• Kỹ thuật cho vay đảo nợ và che giấu nợ xấu dưới hình thức các khoản mục phải thu khác.

Tác giả cũng đánh giá các hệ lụy từ việc suy giảm niềm tin của người gửi tiền, rủi ro pháp lý của ban lãnh đạo, đến việc gia tăng chi phí tuân thủ khi Luật Phá sản ngân hàng có hiệu lực từ ngày 01/01/2018. Chương khép lại bằng việc tổng thuật 18 công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, từ đó lập bảng tổng hợp 18 nhân tố tiềm năng ảnh hưởng đến rủi ro gian lận BCTC.

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ ĐO LƯỜNG MÔ HÌNH NHẬN DIỆN GIAN LẬN TRONG BCTC CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM NIÊM YẾT TRÊN SÀN CHỨNG KHOÁN

Chương 2 trình bày chi tiết quy trình xây dựng mô hình định lượng. Từ mẫu 25 NHTM niêm yết, tác giả loại ngân hàng VietBank (VBB) vì thiếu dữ liệu 10 năm liên tục, chốt mẫu nghiên cứu chính thức gồm 24 NHTM (3 NHTM có vốn Nhà nước trên 50% và 21 NHTMCP) trong giai đoạn 2011–2020. Tác giả lập luận việc thay thế chỉ số tỷ lệ lãi gộp (GMI) trong mô hình Beneish truyền thống bằng chỉ số biên độ lãi ròng (NIM index), phản ánh chính xác cấu trúc chi phí - thu nhập lãi trong kinh doanh tiền tệ.

Tác giả chuẩn hóa công thức đo lường biến phụ thuộc nhị phân dựa trên mức sai lệch LNST trước và sau kiểm toán vượt ngưỡng 5%. Tiếp theo, chương trình bày phương pháp ước lượng hồi quy logistic, quy trình kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến và tự tương quan, kỹ thuật xác định ngưỡng điểm cắt $M_i$ dựa trên hàm Normsinv, và phương pháp đánh giá độ chính xác tổng hợp cùng tỷ lệ sai lầm loại 1, loại 2 trên dữ liệu kiểm định năm 2016 của 24 NHTM.

CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP VÀ KHUYẾN NGHỊ

Chương 3 xây dựng các định hướng ứng dụng mô hình vào công tác cảnh báo sớm rủi ro gian lận BCTC, đồng thời đưa ra hệ thống khuyến nghị theo 3 nhóm đối tượng:

1. Đối với nội bộ ngân hàng: Tăng cường tính độc lập của Ủy ban Kiểm toán và bộ phận Kiểm soát nội bộ; thiết lập quy trình kiểm tra chéo việc phân loại nợ và trích lập dự phòng; hoàn thiện quy chế định giá tài sản bảo đảm độc lập với bộ phận kinh doanh tín dụng.
2. Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, UBCKNN, Kiểm toán Nhà nước): Tăng cường thanh tra đột xuất các khoản mục lãi dự thu và nợ tiềm ẩn; hoàn thiện khung pháp lý về chuẩn mực kiểm toán và giám sát việc công bố thông tin trước/sau kiểm toán; siết chặt chế tài xử phạt hành chính và hình sự đối với hành vi cố ý thao túng số liệu kế toán.
3. Khuyến nghị cho nhà đầu tư: Thận trọng khi phân tích các chỉ tiêu lợi nhuận có tỷ trọng lãi dự thu cao; theo dõi biến động các tỷ số tài chính trọng yếu (NIM, NPL, DSRI) và sử dụng mô hình M-score điều chỉnh làm công cụ sàng lọc rủi ro trước khi ra quyết định giải ngân.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính

• Nghiên cứu đã chuyển hóa thành công mô hình định lượng M-score của Beneish (1999) từ khu vực doanh nghiệp phi tài chính sang khu vực ngân hàng thương mại bằng cách thay đổi biến $GMI$ thành biến $NIM$, bổ sung biến tỷ lệ nợ xấu ($NPL$), biến dồn tích điều chỉnh ($DA$) theo Friedlan (1994) và biến quy mô ngân hàng ($SIZE$) theo Rhee và cộng sự (2003).
• Thiết lập quy trình phân loại rủi ro BCTC nhị phân với ngưỡng chênh lệch LNST kiểm toán 5%, kết hợp hàm Normsinv để xác định điểm cắt tối ưu cho 24 NHTM niêm yết tại Việt Nam.

Giải pháp và kiến nghị

• Cơ quan quản lý: Cần có cơ chế kiểm tra định kỳ tính trung thực của các khoản mục trích trước (lãi dự thu, dự chi) và siết chặt quy trình phân loại nợ giữa các tổ chức tín dụng.
• Ngân hàng thương mại: Tách biệt quyền hạn giữa phê duyệt tín dụng và định giá tài sản bảo đảm; nâng cao vai trò giám sát của kiểm toán nội bộ.
• Nhà đầu tư: Cần chủ động tính toán các chỉ số dồn tích và đòn bẩy để phát hiện các dấu hiệu bất thường trên BCTC trước kiểm toán.

Đóng góp về mặt học thuật và thực tiễn

• Về mặt học thuật: Khắc phục khoảng trống nghiên cứu tại Việt Nam khi hầu hết các đề tài trước đây (Hoàng Khánh & Trần Thị Thu Hiền, 2015; Nguyễn Trần Nguyên Trân, 2014) chỉ áp dụng M-score nguyên bản hoặc áp dụng cho doanh nghiệp sản xuất, xây dựng. Khóa luận là một trong những công trình tiên phong thiết kế bộ chỉ số đo lường gian lận tương thích với bảng cân đối tiền tệ của ngành ngân hàng.
• Về mặt thực tiễn: Cung cấp một công cụ định lượng hỗ trợ các bên liên quan (kiểm toán viên, chuyên viên phân tích tín dụng, nhà đầu tư) dự báo xác suất sai lệch trọng yếu trên BCTC ngân hàng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Về dung lượng mẫu: Do giới hạn về dữ liệu công bố công khai đủ chuỗi 10 năm liên tục (2011–2020), mẫu nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở 24 NHTM niêm yết, chưa bao quát toàn bộ hơn 100 tổ chức tín dụng đang hoạt động tại Việt Nam.
• Về giả định biến phụ thuộc: Mô hình giả định BCTC sau kiểm toán là thước đo chuẩn xác tuyệt đối để tính toán mức chênh lệch 5%, trong khi thực tế kiểm toán độc lập vẫn có thể tồn tại những sai sót chưa được phát hiện.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi khảo sát sang các ngân hàng thương mại cổ phần chưa niêm yết, cập nhật chuỗi dữ liệu sau năm 2020, và bổ sung các biến kiểm soát kinh tế vĩ mô (lạm phát, tăng trưởng tín dụng toàn ngành) vào mô hình định lượng.

---

Giá trị tham khảo

• Sinh viên và học viên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kế toán, Kiểm toán: Tài liệu cung cấp cơ sở lý thuyết có hệ thống về VSA 240, Tam giác gian lận và tổng quan các mô hình dồn tích (Healy, DeAngelo, Jones, Friedlan) và mô hình xác suất (Beneish, Dechow).
• Kiểm toán viên và chuyên viên phân tích tài chính: Phương pháp điều chỉnh biến $GMI$ sang $NIM$ và việc bổ sung $NPL$, $DA$ là tài liệu tham khảo giá trị để thiết lập các mô hình cảnh báo sớm rủi ro gian lận BCTC ngân hàng tại thị trường Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận đã điều chỉnh chỉ số nào từ mô hình Beneish gốc để phù hợp với đặc thù kinh doanh của ngân hàng thương mại?
Tác giả đã loại bỏ 2 biến không phù hợp với đơn vị phi sản xuất là $AQI$ (Chỉ số chất lượng tài sản sản xuất) và $SGAI$ (Chỉ số chi phí bán hàng và quản lý doanh nghiệp). Đồng thời, tác giả thay thế biến $GMI$ (Chỉ số tỷ lệ lãi gộp) bằng biến $NIM$ (Biên độ lãi ròng index) nhằm phản ánh đúng bản chất thu nhập lãi thuần và tài sản sinh lãi của ngân hàng.

2. Tiêu chuẩn nào được sử dụng để xác định một ngân hàng có gian lận BCTC (biến phụ thuộc nhận giá trị 1)?
Tác giả sử dụng tiêu chuẩn chênh lệch Lợi nhuận sau thuế (LNST) giữa BCTC trước kiểm toán và BCTC sau kiểm toán. Nếu tỷ lệ tuyệt đối của mức chênh lệch chia cho LNST sau kiểm toán lớn hơn 5%, ngân hàng đó được phân loại là có sai phạm/gian lận ($M = 1$); nếu từ 5% trở xuống, nhận giá trị không gian lận ($M = 0$).

3. Tại sao mẫu nghiên cứu ban đầu gồm 25 NHTM nhưng thực tế chỉ đưa vào phân tích 24 ngân hàng?
Trong tổng số 25 NHTM niêm yết trên 3 sàn HOSE, HNX và UPCOM, Ngân hàng TMCP Việt Nam Thương Tín (VietBank - mã VBB) không có đầy đủ chuỗi số liệu tài chính liên tục trong 10 năm (giai đoạn 2011–2020), do đó bị loại khỏi mẫu nghiên cứu để đảm bảo tính nhất quán của dữ liệu.

4. Khóa luận chỉ ra những thủ thuật gian lận BCTC phổ biến nhất trong hệ thống NHTM Việt Nam là gì?
Có 4 hình thức chính được nêu rõ: (1) Phân loại sai nhóm nợ để giảm trích lập dự phòng rủi ro; (2) Ghi nhận doanh thu/chi phí lãi sai kỳ thông qua điều tiết lãi dự thu và lãi dự chi; (3) Gian lận trong thẩm định và quản lý tài sản bảo đảm; và (4) Cho vay đảo nợ để che giấu nợ xấu và hạch toán dịch chuyển nợ xấu sang các khoản phải thu khác.

5. Những nghiên cứu nào trong nước đã được tác giả tổng thuật làm tiền đề cho đề tài?
Khóa luận đã tổng thuật các công trình của Trần Thị Giang Tân (2014), Nguyễn Công Phương & Nguyễn Trần Nguyên Trân (2014), Nguyễn Thị Uyên Phương (2014), Phan Thị Thùy Dương (2013), Phạm Thị Bích Vân (2013), và Hoàng Khánh & Trần Thị Thu Hiền (2015).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thúy Hằng đã hệ thống hóa lý luận về gian lận BCTC và các kỹ thuật can thiệp số liệu đặc thù trong hoạt động ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Bằng việc cải tiến mô hình M-score của Beneish kết hợp các biến số tài chính chuyên ngành ($NIM$, $NPL$, $DA$, $SIZE$), nghiên cứu xây dựng một khung phân tích định lượng dựa trên hồi quy Logistic cho 24 NHTM niêm yết giai đoạn 2011–2020. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở học thuật và công cụ thực chứng hữu ích, phục vụ công tác thanh tra giám sát của các cơ quan quản lý nhà nước cũng như hỗ trợ nhà đầu tư nhận diện rủi ro thông tin tài chính trên thị trường chứng khoán.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIAN LẬN TRONG BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Định nghĩa về gian lận trong báo cáo tài chính 1. Khái niệm về báo cáo tài chính a. Định nghĩa về báo cáo tài chính Báo cáo tài chính của đơn vị kế toán là sự trình bày một cách hệ thống các thông tin tài chính trong quá khứ của một ngân hàng bao gồm 4 bảng chính gồm: Bảng cân đối kế toán (i), bảng báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh (ii), bảng báo cáo lưu chuyển tiền tệ (iii), thuyết minh báo cáo tài chính (iv) và những báo cáo khác theo quy định của pháp luật (Điều 29, Luật Kế toán số: 88/2015/QH13).

Báo cáo tài chính là phương diện trình bày khả năng sinh lời và thực trạng tài chính của doanh nghiệp cho những người quan tâm: chủ doanh nghiệp nhà đầu tư, người cho vay, cơ quan thuế, các cơ quan chức năng,. Theo chế độ quy định, tất cả các doanh nghiệp thuộc các ngành, các thành phần kinh tế đều phải lập và trình bày báo cáo tài chính năm. Đối với các công ty, tổng công ty có các đơn vị trực thuộc, ngoài BCTC thường niên còn phải lập các BCTC tổng hợp hoặc BCTC hợp nhất vào cuối mỗi kỳ kế toán năm. Đối với các doanh nghiệp nhà nước và các doanh nghiệp niêm yết trên TTCK, ngoài BCTC năm còn phải lập BCTC tổng hợp.

Bắt đầu từ năm 2008, các công ty mẹ và tập đoàn phải lập BCTC hợp nhất giữa niên độ và báo cáo hợp nhất cuối niên độ kế toán và BCTC hợp nhất sau khi hợp nhất kinh doanh. Ý nghĩa của báo cáo tài chính Thứ nhất BCTC có ý nghĩa quan trọng đối với công tác quản lý DN cũng như đối với các cơ quan chủ quản và các đối tượng quan tâm. Ngoài ra, BCTC cũng là căn cứ quan trọng dùng để phân tích, nghiên cứu, khai thác được những khả năng tiềm tàng của doanh nghiệp; giúp những nhà quản lý đưa ra những quyết định về vận hành doanh 9 nghiệp hay cũng giúp những nhà đầu tư và chủ nợ hiện tại của doanh nghiệp nắm được tình hình hoạt động kinh doanh của chủ thể. Thứ hai, BCTC là những báo cáo được trình bày hết sức tổng quát, phản ánh một cách tổng hợp nhất về tình hình tài sản, các khoản nợ, nguồn hình thành tài sản, tình hình tài chính cũng như kết quả kinh doanh trong kỳ của DN.

Chính vì vậy, BCTC còn là những căn cứ quan trọng để xây dựng các kế hoạch kinh tế – kỹ thuật, tài chính của DN là những căn cứ khoa học để đề ra hệ thống các biện pháp xác thực nhằm tăng cường quản trị DN không ngừng nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, nâng cao hiệu quả kinh doanh, tăng lợi nhuận cho DN. Thứ ba, BCTC cung cấp những thông tin kinh tế, tài chính chủ yếu để đánh giá tình hình và kết quả hoạt động kinh doanh, thực trạng tài chính của DN trong kỳ hoạt động đã qua, giúp cho việc kiểm tra, giám sát tình hình sử dụng vốn và khả năng huy động nguồn vốn vào các hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Chính vì vậy, BCTC là đối tượng quan tâm của các nhà đầu tư, Hội đồng quản trị doanh nghiệp người cho vay, các cơ quan quản lý cấp trên và toàn bộ cán bộ, công nhân viên của doanh nghiệp. Khái quát chung về gian lận báo cáo tài chính của các NHTM a.

Khái quát chung về NHTM Việt Nam Ngân hàng vẫn được xem như là ngành đầu tàu của nền kinh tế. Nghiên cứu về ngân hàng và các hoạt động liên quan đến các nghiệp vụ kinh doanh của ngân hàng là điều cần thiết để vận hành và quản lý hệ thống này có hiệu quả trong tiến trình phát triển kinh tế của mỗi quốc gia. Mặc dù không tạo ra tài sản hữu hình trong nền kinh tế, nhưng NHTM là tổ chức trung gian tài chính, là doanh nghiệp kinh doanh quyền sở hữu và sử dụng tiền, có vai trò rất quan trọng và ảnh hưởng đến nhiều thành phần kinh tế khác. Thông qua các dịch vụ mà ngân hàng cung cấp, ngân hàng thể hiện vai trò của mình trong tiến trình phát triển của mỗi quốc gia, đóng góp vai trò quan trọng trong việc điều tiết kinh tế vĩ mô của một đất nước.

Nhiều nghiên cứu khẳng định vai trò quan trọng và 10 to lớn của hệ thống ngân hàng. Tuy nhiên vai trò tích cực đến đâu còn phụ thuộc nhiều vào cách thức quản lý hệ thống ngân hàng của mỗi quốc gia. Chung quy lại, có thể nói ngân hàng chính là người thủ quỹ cho toàn xã hội. Đảm bảo an toàn các quỹ tiền tệ, thanh toán thông suốt, góp phần tiết kiệm chi phí của toàn xã hội.

So với thời điểm tại năm 1990, tại Việt Nam, chỉ có 4 Ngân hàng thương mại nhà nước chiếm lĩnh toàn bộ thị trường tiền gửi và cho vay ở Việt Nam, thì cho đến nay, đã có hơn 100 ngân hàng đang hoạt động và cụ thể là có 25 ngân hàng đang hoạt động được niêm yết trên 3 sàn HOSE, HNX và UPCOM. Mô hình hệ thống hoạt động của ngân hàng cũng đã thay đổi, khéo theo đó là nhiều sự thay đổi về chất lượng đến những dịch vụ mới của ngân hàng được mở ra, nhưng nghiệp vụ quan trọng nhất của ngân hàng từ xưa đến nay vẫn là cho vay. Các đối tượng đi vay của ngân hàng chủ yếu là đến từ các doanh nghiệp, cá nhân, hộ gia đình, do đó việc sản xuất và tiêu dùng của xã hội cũng được kích thích phát triển. Chính vì vậy, các thông tin mà ngân hàng cung cấp, đặc biệt là các số liệu trên BCTC sẽ được các đối tượng liên quan trong thị trường quan tâm và nghiên cứu để phục vụ cho lợi ích cho chính mình.

Khái niệm gian lận  Khái niệm về gian lận Gian lận là hành vi thiếu trung thực, dối trá, mánh khoé nhằm lừa gạt người khác. Hay hiểu theo nghĩa rộng hơn, gian lận là việc xuyên tạc sự thật, thực hiện các hành vi không hợp pháp nhằm lừa gạt, dối trá để thu được một lợi ích nào đó. Ba biểu hiện thường thấy của gian lận là: chiếm đoạt, lừa đảo và ăn cắp. Các sai sót trong BCTC có thể phát sinh từ gian lận hoặc nhầm lẫn.

Để phân biệt giữa gian lận và nhầm lẫn, cần phải xem xét xem hành vi dẫn đến sai sót trong báo cáo tài chính là cố ý hay không cố ý. Khóa luận chủ yếu đi sâu vào nghiên cứu các sai sót cố ý trong báo cáo tài chính hay nói cách khác là nghiên cứu các gian lận trong báo cáo tài chính của các Ngân hàng thương mại. 11 Theo Lý thuyết Kiểm toán [19], sai phạm là yếu tố mấu chốt trong việc xác minh tính trung thực của thông tin kế toán và hoạt động tài chính. Sai phạm bao gồm gian lận và sai sót.

Gian lận là hành vi cố ý lừa dối, giấu diếm, xuyên tạc sự thật với mục đích tư lợi. Sai sót là lỗi không cố ý, thường được hiểu là sự nhầm lẫn bỏ sót hoặc yếu kém về năng lực gây ra sai phạm. Theo chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 240 [12], Sai sót trong báo cáo tài chính có thể phát sinh từ gian lận hoặc nhầm lẫn. Để phân biệt giữa gian lận và sai sót, cần xem xét hành vi dẫn đến sai sót trong báo cáo tài chính là cố ý hay không cố ý.

Trong chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 240 cũng định nghĩa: “Gian lận là hành vi cố ý do một hay nhiều người trong Hội đồng quản trị, Ban Giám đốc, các nhân viên hoặc bên thứ ba thực hiện bằng các hành vi gian dối để thu lợi bất chính hoặc bất hợp pháp” Gian lận có thể biểu hiện dưới các dạng tổng quát sau: - Xuyên tạc, làm giả chứng từ, tài liệu liên quan đến báo cáo tài chính. - Sửa đổi tài liệu, chứng từ kế toán làm sai lệch báo cáo tài chính. - Biển thủ tài sản. - Che dấu hoặc cố ý bỏ sót các thông tin, tài liệu hoặc nghiệp vụ kinh tế làm sai lệch báo cáo tài chính.

- Ghi chép các nghiệp vụ kinh tế không đúng sự thật. - Cố ý áp dụng sai các chuẩn mực, nguyên tắc, phương pháp và chế độ kế toán, chính sách tài chính. - Cố ý tính toán sai về số học.  Phân loại gian lận Có ba loại gian lận như sau: - Biển thủ tài sản: Xảy ra khi nhân viên biển thủ tài sản của tổ chức (ví dụ điển hình là biển thủ tiền, gian lận về tiền lương,…).

12 - Tham ô: Xảy ra khi người quản lý lợi dụng trách nhiệm và quyền hạn của họ tham ô tài sản của công ty hay hành động trái ngược với các nghĩa vụ họ đã cam kết với tổ chức để làm lợi cho bản thân hay một bên thứ ba. - Gian lận trên báo cáo tài chính: Là trường hợp các thông tin trên báo cáo tài chính bị bóp méo, phản ảnh không trung thực tình hình tài chính một cách cố ý nhằm lường gạt người sử dụng thông tin. Như vậy, gian lận và sai sót đều là hành vi sai phạm; trong lĩnh vực tài chính kế toán các hành vi này gây lệch lạc thông tin, phản ánh sai thực tế. Tuy nhiên, hai hành vi này khác nhau về khía cạnh ý thức và mức độ “trọng yếu” của sai phạm.

Về mặt ý thức, sai sót là hành vi không có chủ ý, nguyên nhân của sai sót có thể là do năng lực hạn chế hoặc do sao nhãng, thiếu thận trọng trong công việc; trong khi đó gian lận là hành vi có chủ ý cố ý gây ra sự sai khác để trục lợi. Từ sự khác nhau về ý thức nên gian lận được che giấu rất tinh vi và khó phát hiện, còn sai sót dễ phát hiện hơn. Một sự khác nhau nữa của gian lận và sai sót là mức độ trọng yếu. Theo chuẩn mực kiểm toán Việt Nam 320 (BTC, 2012, mục I: Quy định chung), thông tin được coi là trọng yếu nghĩa là nếu thiếu thông tin đó hoặc thiếu tính chính xác của thông tin đó sẽ ảnh hưởng đến các quyết định kinh tế của người sử dụng báo cáo tài chính.

Nếu hành vi gian lận thì luôn được xem là nghiêm trọng, còn hành vi sai sót mức độ trọng yếu được xem xét trên quy mô và tính chất của sai phạm 1. Nguyên nhân và động cơ dẫn đến việc gian lận báo cáo tài chính a. Nguyên nhân dẫn đến gian lận BCTC Tam giác gian lận là công trình nghiên cứu của Donald R.