Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU KIỆN CỦA TỘI XÂM PHẠM TÌNH DỤC TRẺ EM 1. Khái niệm, ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm tình dục trẻ em 1. Khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm tình dục trẻ em Thuật ngữ “Nguyên nhân” được định nghĩa tương đối thống nhất trong các từ điển Tiếng Việt hiện nay. Cụ thể, Theo từ điển tiếng Việt, nguyên nhân “là nhân tố tạo ra kết quả hoặc nảy sinh sự việc (đang nói đến)” và điều kiện là “cái cần phải có để cho một cái khác có thể xảy ra”.
Như vậy, có thể hiểu nguyên nhân là hiện tượng mà tác động của nó gây nên, làm biến đổi hay kéo theo sau nó các hiện tượng khác. Còn điều kiện như là chất xúc tác góp phần thúc đẩy nhanh một kết quả nào đó. Nguyên nhân và điều kiện là những yếu tố của một hệ thống tác động thống nhất làm sinh ra hậu quả. Có thể thấy nguyên nhân - điều kiện dẫn tới kết quả, kết quả do nguyên nhân gây ra phụ thuộc vào những điều kiện nhất định.
Điều kiện tuy không sinh ra kết quả, mà tạo điều kiện, bảo đảm cho hậu quả xảy ra. Về bản chất điều kiện là những sự kiện, hiện tượng, tình huống, hoàn cảnh nhất định. Nếu tương tác là nguyên nhân cuối cùng thật sự của sự vật thì rõ ràng là trong bất cứ trường hợp nào, suy cho cùng, nguyên nhân bao giờ cũng là tương tác giữa các mặt trong một sự vật hoặc giữa các sự vật với nhau gây nên những biến đổi nhất định; còn kết quả là những biến đổi xuất hiện do sự tác động lẫn nhau của các mặt trong một sự vật hoặc giữa các sự vật với nhau [22, tr.245] Việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm chính là việc nghiên cứu quy luật phát sinh và tồn tại tội phạm. Nội dung này thuộc về đối tượng nghiên cứu của tội phạm học.
Với tư tưởng, tội phạm học Việt Nam cũng như các khoa học pháp lý hình sự khác, không có lý luận riêng về quan hệ nhân - quả, mà chỉ cụ thể hóa nội dung cặp phạm trù nhân - quả của triết học Mác- xít vào lĩnh 8 vực nghiên cứu của mình và theo đó những khái niệm của cặp phạm trù này được hiểu và vận dụng trong tội phạm học. Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm là tổng hợp những ảnh hưởng và quá trình xã hội, xác định tình hình tội phạm là hậu quả của chúng. Đó là toàn bộ những hiện tượng, quá trình xã hội làm phát sinh tình hình tội phạm. Giữa nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm có mối liên hệ chặt chẽ với nhau.
Về bản chất, điều kiện không dẫn đến việc thực hiện tội phạm. Tuy nhiên, nếu không có các điều kiện thuận lơị thì nguyên nhân cũng không thể thể hiện được bản chất của mình - không thể làm nảy sinh tội phạm. Nguyên nhân và điều kiện luôn luôn tồn tại độc lập và đứng bên cạnh nhau như những tiền đề không thể thiếu được của tội phạm nói chung và tội phạm cụ thể nói riêng. Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm không phải là những ảnh hưởng của quá trình xã hội tồn tại vĩnh viễn và cố định.
Chúng có thể chuyển hóa lẫn nhau hoặc có thể bị triệt tiêu bởi những yếu tố tích cực của xã hội. Khi đề cập đến nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nói chung, GS.TS Võ Khánh Vinh cho rằng: “Nguyên nhân của tình hình tội phạm là những hiện tượng xã hội tiêu cực ở trong mối liên hệ tương tác hai mức độ sinh ra và tái sản xuất ra tình hình tội phạm như là hậu quả tất yếu của mình. Điều kiện của tình hình tội phạm là những hiện tượng xã hội tiêu cực, tự mình không sinh ra tình hình tội phạm và các tội phạm, mà là hỗ trợ, làm dễ dàng và tăng cường cho sự hình thành và hoạt động của các nguyên nhân” [60, tr. Dựa trên quan điểm của triết học Mác xít về quan hệ Nhân quả áp dụng nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của THTP, cho thấy: Nguyên nhân là phạm trù chỉ sự tác động qua lại giữa các mặt trong một sự vật, hiên tượng với nhau, gây ra sự biến đổi nhất định gọi là kết quả.
Về bản chất, nguyên nhân không phải là một hiện tượng hay sự vật nào đó mà nguyên nhân chỉ có thể là sự tác động qua lại của nhiều hiện tượng, nhiều yếu tố. Không có sự tác động qua lại của nhiều hiện tượng, nhiều yếu tố thì không có nguyên nhân. Để nguyên nhân sinh ra kết quả nhất định nào đó, thì quá trình tương tác phải diễn ra trong điều kiện nhất định. 9 Như vậy điều kiện của tình hình tội phạm đó là những hiện tượng, sự kiện, tình huống.không tự mình sinh ra tình hình tội phạm mà hỗ trợ, thúc đẩy phát sinh tình hình tội phạm.
Ví dụ: đó là những khiếm khuyết, thiếu sót trong hoạt động kinh tế của các khâu quản lí cụ thể. Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm, theo nguồn gốc và bản chất của mình mang tính chất xã hội. Chúng bao giờ cũng nằm trong hệ thống các mâu thuẫn của xã hội. Tương tự như vậy bản chất của hậu quả của tình hình tội phạm do các nguyên nhân và điều kiện đó sinh ra cũng mang tính chất xã hội.
Từ những điểm phân tích khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tội phạm nói chung, chúng ta có thể rút ra nguyên nhân và điều kiện của các tội XPTDTE là đi sâu làm rõ các yếu tố tiêu cực thuộc về môi trường sống bên ngoài và yếu tố tâm - sinh lý tiêu cực bên trong thuộc về cá nhân con người mà trong những tình huống, hoàn cảnh nhất định dẫn đến việc thực hiện một hành động nguy hiểm cho xã hội mà Luật Hình sự quy định là tội phạm xâm phạm tình dục trẻ em Theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 1999 sưa đổi bỏ sung năm 2009 quy định các tội về XPTDTE gồm các tội: Tội hiếp dâm trẻ em (Điều 112), Tội cưỡng dâm trẻ em (Điều 114), Tội giao cấu với trẻ em (Điều 115), Tội dâm ô với trẻ em (Điều 116). Các tội này đã xâm phạm vào khách thể là quyền bất khả xâm phạm về tình dục, nhân phẩm, danh dự được biểu hiện ở hành vi khách quan là giao cấu trái pháp luật hoặc dâm ô với người khác, người thực hiện tội phạm với lỗi cố ý và có đủ năng lực trách nhiệm hình sự. [23] Như vậy, về mặt lý thuyết, nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm là hai phạm trù khác nhau, giữ vai trò khác nhau trong việc sinh ra kết quả- THTP. Giữa nguyên nhân và điều kiện của THTP luôn luôn đi liền với nhau không tách rời nhau, sự phân biệt đâu là nguyên nhân, đâu là điều kiện chỉ mang tính tương đối.
hơn nữa, thực tế đấu tranh và phòng ngữa tội phạm lại luôn đòi hỏi loại trừ cả những gì thuộc về nguyên nhân và loại trừ cả những gì thuộc về điều kiện phát sinh tội phạm. Ý nghĩa nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm tình dục trẻ em Trong tội phạm học, việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm là vấn đề vô cùng quan trọng. Bởi mục đích cuối cùng của tội phạm học nói chung là làm giảm đến mức thấp nhất số lượng tội phạm xẩy ra trong xã hội, bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Mà muốn làm giảm tình hình tội phạm thì vấn đề quan trọng là phân tích làm rõ nguyên nhân và điều kiện phát sinh tội phạm.
Nếu không hiểu được những gì là nguyên nhân, những gì là điều kiện của tình hình tội phạm thì định hướng của hoạt động phòng ngừa sẽ không đúng, các biện pháp phòng ngữa sẽ không trúng. Do đó, nghiên cứu một cách sâu sắc, toàn diện nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPTDTE sẽ mang lại nhiều ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn sau: - Việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPTDTE là cơ sở để xây dựng các biện pháp phòng ngừa các tội XPTDTE một cách khoa học và hiệu quả. Việc tìm ra quy luật phát sinh, tồn tại, phát triển của tình hình các tội XPTDTE để chủ động những điều kiện cần thiết là hoạt động tư duy có định hướng chiếm vị trí rất quan trọng trong đấu tranh nhằm kiềm chế, đẩy lùi các tội phạm XPTDTE trong xã hội. Thực tế đã chỉ ra rằng, không thể áp dụng các biện pháp phòng, chống các tội phạm XPTDTE khi chúng ta không hiểu được từ đâu mà tội phạm được sinh ra, dưới điều kiện nào mà tội phạm được tồn tại, phát triển trong những giai đoạn nhất định.
Đấu tranh phòng, chống các tội XPTDTE có kết quả chỉ khi sử dụng các biện pháp thủ tiêu cho được những nguyên nhân và điều kiện phạm tội. Như vậy, hạt nhân của việc nghiên cứu các biện pháp đấu tranh phòng, chống các tội XPTDTE phải tìm ra được nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPTDTE. Nếu không nêu được, hoặc nêu không đúng, không chính xác nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPTDTE thì định hướng cho cuộc đấu tranh này sẽ không đúng, không đạt được hiệu quả. 11 - Nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện cuả tình hình các tội XPTDTE còn góp phần cho việc hoạch định chính sách pháp luật nói chung và các chính sách hình sự nói riêng.
Cuộc đấu tranh phòng ngừa tội phạm luôn luôn phải có sự hỗ trợ của pháp luật, chỉ có trên cơ sở các quy định của pháp luật mới con người ta mới có cách nhìn đúng đắn về hành vi xử sự của mình. Khi nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội XPTDTE sẽ góp phần hoàn thiện các văn bản pháp luật cũng như chính sách hình sự, chính sách xã hội để loại trừ dần các yếu tố làm phát sinh tội phạm. Khi làm sáng tỏ các nguyên nhân và điều kiện sẽ giúp các cơ quan chức năng chủ động hơn (có kế hoạch dự liệu từ trước), có biện pháp tiến hành hoạt động đấu tranh phòng chống tội phạm hiệu quả hơn.