Tài liệu: Ngoại lệ về bảo vệ đạo đức công cộng theo quy định tại điều xx

Tài liệu Ngoại lệ về bảo vệ đạo đức công cộng theo quy định tại điều xx hiệp định gatt trình bày khoa học, dễ hiểu, dễ áp dụng tro

• Tác giả: Đoàn Minh Trọng
• Người hướng dẫn: PGS. TS Trần Thị Thùy Dương
• Trường học: Trường Đại Học Luật Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Quốc Tế
• Đề tài: Ngoại Lệ Về Bảo Vệ Đạo Đức Công Cộng Theo Quy Định Tại Điều Xx Hiệp Định GATT
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Khái niệm và Nội hàm của Ngoại Lệ Bảo Vệ Đạo Đức Công Cộng

Ngoại lệ về bảo vệ đạo đức công cộng được quy định tại Điều XX của Hiệp định GATT, là một trong những cơ chế pháp lý quan trọng trong hệ thống thương mại quốc tế. Ngoại lệ này cho phép các quốc gia thành viên WTO áp dụng các biện pháp hạn chế thương mại nhằm bảo vệ các giá trị đạo đức, truyền thống và lợi ích công cộng của xã hội. Đạo đức công cộng không phải là khái niệm có định nghĩa cụ thể trong văn bản hiệp định, mà được các quốc gia hiểu theo bối cảnh văn hóa, xã hội và pháp luật riêng của họ. Việc áp dụng ngoại lệ này đòi hỏi phải chứng minh rằng biện pháp hạn chế là cần thiết và không phân biệt đối xử giữa các quốc gia. Cơ chế này tạo cân bằng giữa tự do thương mại và quyền chủ quyền của các quốc gia trong việc bảo vệ giá trị xã hội.

1.1. Định Nghĩa và Phạm Vi Áp Dụng

Đạo đức công cộng bao gồm các chuẩn mực, nguyên tắc hành vi được cộng đồng công nhận và tuân thủ. Trong bối cảnh WTO, khái niệm này được mở rộng bao gồm các biện pháp bảo vệ: trật tự xã hội, an ninh công cộng, sức khỏe con người, bảo vệ động vật, bảo vệ môi trường. Phạm vi áp dụng của ngoại lệ có thể liên quan đến cấm nhập khẩu sản phẩm có tính chất xấu, hạn chế quảng cáo, điều chỉnh quyền kinh doanh, nhằm bảo vệ các giá trị cơ bản của xã hội.

1.2. Sự Khác Biệt với Các Ngoại Lệ Khác

Ngoại lệ bảo vệ đạo đức công cộng khác biệt với các ngoại lệ khác như bảo vệ an ninh quốc gia, bảo vệ sức khỏe con người ở chỗ nó tập trung vào các giá trị xã hội trừu tượng hơn. Trong khi các ngoại lệ khác thường có mục tiêu rõ ràng (an ninh, sức khỏe), ngoại lệ đạo đức có tính chủ quan cao hơn, phụ thuộc vào cách hiểu của từng quốc gia về giá trị cộng đồng.

II. Lịch Sử Đàm Phán và Tình Hình Áp Dụng Thực Tiễn

Lịch sử đàm phán về ngoại lệ bảo vệ đạo đức công cộng bắt đầu từ các vòng đàm phán GATT ban đầu, nhằm tạo khuôn khổ pháp lý cho các quốc gia có thể bảo vệ các giá trị xã hội của mình trong bối cảnh tự do hóa thương mại. Điều XX GATT được xây dựng như một cơ chế cân bằng giữa cam kết mở cửa thị trường và quyền tự quyết định chính sách công cộng. Trong thực tiễn, tình hình áp dụng cho thấy rằng ngoại lệ này được sử dụng bởi nhiều quốc gia với mục đích bảo vệ các ngành công nghiệp, kiểm soát dòng chảy hàng hóa có tính chất nhạy cảm, và duy trì trật tự xã hội. Tuy nhiên, các tranh chấp thương mại liên quan đến ngoại lệ này thường gặp khó khăn trong chứng minh sự cần thiết của biện pháp.

2.1. Quá Trình Hình Thành Điều Khoản Ngoại Lệ

Điều XX GATT được tạo lập trong Vòng đàm phán Geneva (1947) với mục đích cung cấp độc lập pháp lý cho các quốc gia. Các nước phát triển tích cực thúc đẩy việc bảo vệ đạo đức công cộng nhằm duy trì các chuẩn mực xã hội, trong khi các nước đang phát triển cần sử dụng ngoại lệ này để bảo vệ ngành công nghiệp địa phương. Quá trình đàm phán phản ánh sự cân bằng khó khăn giữa hai nhóm quốc gia.

2.2. Các Vụ Kiện Điển Hình và Kết Quả

Tranh chấp Trung Quốc – Ấn phẩm và sản phẩm nghe nhìn (DS363) và Tranh chấp Cộng đồng châu Âu – Sản phẩm hải cẩu (DS400) là những trường hợp quan trọng. Trong vụ Trung Quốc, nước này chứng minh rằng hạn chế kinh doanh nhằm bảo vệ đạo đức công cộng, nhưng Bộ hội thẩm cho rằng có những biện pháp thay thế ít hạn chế hơn. EC – Hải cẩu cho thấy rằng các nước có thể áp dụng ngoại lệ nếu chứng minh được sự nhất quán và cần thiết.

III. Các Vấn Đề Pháp Lý Liên Quan Đến Áp Dụng Ngoại Lệ

Áp dụng ngoại lệ bảo vệ đạo đức công cộng liên quan đến nhiều vấn đề pháp lý phức tạp. Thứ nhất, yêu cầu về tính cần thiết của biện pháp là một trong những khó khăn lớn nhất. Cơ quan giải quyết tranh chấp WTO phải xác định liệu biện pháp áp dụng có thực sự là cần thiết hay chỉ là một công cụ bảo vệ chủ nghĩa bảo hộ. Thứ hai, điều kiện theo quy định tại đoạn mở đầu của Điều XX GATT yêu cầu rằng biện pháp không được áp dụng một cách tùy ý hoặc có phân biệt đối xử. Thứ ba, vấn đề chứng minh sự cân nhắc hợp pháp và sự nhất quán trong áp dụng là rất quan trọng. Các quốc gia phải chứng minh rằng họ áp dụng ngoại lệ một cách nhất quán đối với cả các sản phẩm trong nước lẫn nhập khẩu.

3.1. Tiêu Chuẩn Đánh Giá Tính Cần Thiết

Tiêu chuẩn 'cần thiết' theo quy định Điều XX(a) GATT không có nghĩa là biện pháp duy nhất có thể bảo vệ đạo đức công cộng, mà phải là một biện pháp hợp lý trong bối cảnh tổng thể. Cơ quan tranh chấp sử dụng phân tích ba bước: xác định mục tiêu chính đáng, đánh giá liệu biện pháp có đạt được mục tiêu, và kiểm tra xem có biện pháp thay thế ít hạn chế hơn. Sự cân bằng giữa lợi ích công cộng và ảnh hưởng thương mại là yếu tố quyết định.

3.2. Điều Kiện Không Phân Biệt Đối Xử

Đoạn mở đầu Điều XX (chapeau) yêu cầu rằng biện pháp không được áp dụng theo cách tùy ý hoặc có tính chất phân biệt đối xử. Điều này có nghĩa là quốc gia phải áp dụng tiêu chuẩn tương tự cho cả sản phẩm trong nước và nhập khẩu. Sự nhất quán trong thực hiện là yếu tố then chốt để chứng minh rằng ngoại lệ không được sử dụng như một công cụ bảo hộ chủ nghĩa ẩn che.

IV. Kinh Nghiệm và Bài Học cho Việt Nam

Việt Nam, như một thành viên WTO, cần rút ra bài học kinh nghiệm từ các tranh chấp thương mại liên quan đến ngoại lệ bảo vệ đạo đức công cộng. Trước tiên, khi cân nhắc áp dụng ngoại lệ này, Việt Nam phải xây dựng một khung pháp lý rõ ràng và cơ sở chứng minh vững chắc về mục tiêu bảo vệ đạo đức công cộng. Các biện pháp bảo vệ phải được giải thích cụ thể liên quan đến các giá trị xã hội cần bảo vệ. Thứ hai, Việt Nam cần đảm bảo sự nhất quán giữa các quy định áp dụng cho sản phẩm trong nước và nhập khẩu, tránh tình trạng áp dụng ngoại lệ như một công cụ bảo hộ chủ nghĩa. Thứ ba, việc lựa chọn biện pháp ít hạn chế nhất có khả năng đạt được mục tiêu là rất quan trọng để tránh các tranh chấp thương mại. Cuối cùng, Việt Nam nên xây dựng đội ngũ chuyên gia luật quốc tế mạnh mẽ để biện hộ hiệu quả trước Cơ quan giải quyết tranh chấp WTO.

4.1. Xây Dựng Khung Pháp Lý Phù Hợp

Việt Nam cần phát triển hệ thống pháp luật quốc nội rõ ràng xác định những giá trị đạo đức công cộng cần bảo vệ, phù hợp với bối cảnh xã hội và văn hóa của đất nước. Các biện pháp bảo vệ phải được ghi chép chi tiết với lý do chính đáng, không để lại chỗ cho sự tùy tiện. Sự minh bạch trong việc ban hành và thực hiện các quy định là yếu tố quan trọng để chứng minh sự hợp lệ trước các cơ quan quốc tế.

4.2. Chiến Lược Tranh Chấp và Hợp Tác Quốc Tế

Khi phối hợp với các nước khác trong các tranh chấp thương mại, Việt Nam nên xây dựng liên minh pháp lý với các quốc gia có lợi ích chung trong việc bảo vệ đạo đức công cộng. Trao đổi kinh nghiệm với các quốc gia phát triển giúp Việt Nam hiểu rõ hơn cách thức diễn giải Điều XX GATT của Cơ quan giải quyết tranh chấp. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng các đối số pháp lý là yếu tố then chốt để bảo vệ lợi ích quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương ITO và việc thành lập tổ chức này đã không thành công. Vì vậy điều khoản ngoại lệ đạo đức công cộng không được giải thích sáng tỏ hơn ở giai đoạn này. Các nhà đàm phán tiếp tục mất thêm một khoảng thời gian khá dài với bảy vòng đàm phán và 47 năm để thành lập Tổ chức Thương mại Thế giới vào năm 1994. Trong sáu vòng đầu tiên của các cuộc đàm phán thương mại toàn cầu – kéo dài từ 1949 đến 1979 – các nhà đàm phán đã không thảo luận chi tiết về điều khoản ngoại lệ đạo đức công cộng.

Nó không được bàn đến cho đến khi vòng đàm phán Uruguay bắt đầu vào năm 1986 khi các nhà đàm phán thương mại xem xét lại điều khoản đạo đức công cộng. Khi soạn thảo một thỏa thuận thương mại mới về dịch vụ tại Hiệp định chung về Thương mại Dịch vụ (GATS), các nhà đàm phán quyết định bao gồm một điều khoản ngoại lệ đạo đức công cộng27. Tuy nhiên, họ đã không làm rõ hơn hoặc điều chỉnh quy định của điều khoản này tại điều XX (a) GATT. Thay vào đó, họ tiếp tục xây dựng một điều khoản về ngoại lệ chung tại GATS tương tự như điều khoản ngoại lệ chung tại điều XX GATT.

Ngoại lệ tại tiểu đoạn a điều XIV GATS bao gồm hai trường hợp, bảo vệ đạo đức công cộng và truy trì trật tự xã hội. Đối với ngoại lệ nhằm duy trì trật tự xã hội, các nhà đàm phán đã có chú thích cụ thể các trường hợp được viện dẫn ngoại lệ này28. Việc chú thích rõ ràng này đã hạn chế cũng như làm rõ được các trường hợp được viện dẫn ngoại lệ về duy trì trật tự công cộng. Ngoài ra, nó còn giải quyết sự tồn tại các mơ hồ xung quanh việc liệu ‗trật tự công cộng‘ có thuộc phạm vi của ―đạo đức công cộng‖ hay không.

Câu trả lời là: rõ ràng hai trường hợp này hoàn toàn khác nhau. Tuy nhiên việc quy định về điều khoản ngoại lệ bảo vệ đạo đức công cộng này vẫn không làm sáng tỏ thêm nội hàm của chính nó. Trong quá trình đàm phán GATT 1994, các nhà đàm phán cũng 27 Mark Wu, tlđd 3, tr. 28 Chú thích 6 tại Hiệp định GATS: ―Ngoại lệ về trật tự công cộng chỉ có thể được viện dẫn khi có những đe dọa thực sự nghiêm trọng đối với một trong số các lợi ích cơ bản của cộng đồng.‖ 17 không thực hiện bất kỳ một đàm phán nào liên quan đến việc sửa đổi điều khoản ngoại lệ về bảo vệ đạo đức công cộng.

Tại vòng đám phán Doha, liên tục kể từ năm 2001 đến nay, điều khoản bảo vệ đạo đức công cộng không nằm trong chương trình đàm phán. Do vậy, việc thiếu đi sự giải thích về văn của điều khoản ngoại lệ về bảo vệ đạo đức công cộng vẫn tiếp tục tồn tại khi điều khoản được soạn thảo vào năm 1947 tiếp tục được duy trì gần sáu thập kỷ sau đó. Thực tiễn áp dụng điều khoản ngoại lệ liên quan tới đạo đức công cộng trong khuôn khổ hệ thống thương mại thế giới Cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO đóng một vai trò quan trọng, khi giải quyết tranh chấp, các ‗thẩm phán‘ của WTO giúp giải thích và làm rõ luật của WTO. Thông thường, nếu chỉ đọc luật, khó có thể xác định được một hành vi có vi phạm luật WTO hay không.

Trong bối cảnh này, ‗án lệ‘ của WTO, đặc biệt là các báo cáo của CQPT, là nguồn giải thích luật quan trọng29. Như vậy, có thể thấy rằng một ngôn ngữ mơ hồ của hiệp định có thể được giải thích thông qua cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO. Trong suốt giai đoạn từ năm 1948 đến năm 2004, có hàng trăm tranh chấp đã được giải quyết thông qua cơ chế của GATT 1947 và cơ chế của WTO. Tuy nhiên, không có bất cứ tranh chấp nào tại GATT 1947 hoặc WTO viện dẫn đến ngoại lệ bảo vệ đạo đức công cộng.

Điều này đã dẫn đến kết quả là thiếu một sự giải thích tư pháp chính thức đến từ CQGQTC của GATT 1947 và WTO về ngoại lệ này. Đến năm 2004, Antigua và Barbuda đã khởi kiện Hoa Kỳ ra WTO trong vụ Hoa Kỳ - Cờ bạc. Hoa Kỳ đã viện dẫn ngoại lệ đạo đức công cộng để biện minh cho hành vi hạn chế thương mại của mình, khi đó ngoại lệ này mới chính thức được áp dụng. Trên thực tế, một số quốc gia như Hoa Kỳ, Canada, Hàn Quốc, Nigeria, Israel… đã cấm nhập khẩu văn hóa phẩm có nội dung khiêu dâm trên cơ sở đạo đức.

Một số quốc gia khác cũng đã ban hành lệnh cấm nhập khẩu chất ma tuý30. Mặc dù vậy, các biện pháp này đã không bị khởi kiện tại WTO và không được giải quyết theo cơ chế giải quyết tranh chấp của tổ chức này. Do đó, có thể tạm kết luận rằng, cho mãi tới trước năm 2004 điều khoản ngoại lệ đạo đức công cộng đã không thực sự được áp dụng trong khuôn khổ hệ thống thương mại thế giới. 29 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, tlđd 1, tr.

405 30 Mark Wu, tlđd 3, tr. 18 Điều khoản ngoại lệ liên quan đến bảo vệ đạo đức công cộng lần đầu tiên chính thức được áp dụng trong vụ kiện Hoa Kỳ - Cờ bạc. Trong tranh chấp này, Hoa Kỳ đã biện minh cho các biện pháp hạn chế thương mại đối với việc cung cấp xuyên biên giới dịch vụ đánh bạc và cá cược với lý do để bảo vệ đạo đức công cộng theo quy định tại điều XIV (a) GATS. Vụ kiện này đã đặt nền móng đầu tiên cho những giải thích tư pháp về ngoại lệ về bảo vệ đạo đức công cộng trong khuôn khổ hệ thống thương mại WTO.

Đến năm 2007, Hoa Kỳ yêu cầu tham vấn đối với Trung Quốc liên quan đến các biện pháp ảnh hưởng đến quyền kinh doanh và dịch vụ phân phối một số ấn phẩm và sản phẩm giải trí nghe nhìn. Các biện pháp này sau đó đã bị Hoa Kỳ khởi kiện tại WTO trong tranh chấp Trung Quốc – Ấn phẩm và sản phẩm nghe nhìn. Trung Quốc đã viện dẫn đến ngoại lệ về bảo vệ đạo đức công cộng theo quy định tại điều XX (a) GATT để biện minh cho biện pháp của mình. Đây là tranh chấp đầu tiên mà bị đơn viện dẫn đến ngoại lệ về bảo vệ đạo đức công cộng tại điều XX (a) GATT.

Tuy vậy, các vấn đề pháp lý liên quan đến ngoại lệ đạo đức công cộng trong tranh chấp Trung Quốc - Ấn phẩm và sản phẩm nghe nhìn chưa hoàn toàn được phân tích đầy đủ như trong tranh chấp EC – Sản phẩm hải cẩu. Canada đã khởi kiện Cộng đồng châu Âu ra WTO đối với các biện pháp cấm nhập khẩu và tiếp thị sản phẩm hải cẩu vào năm 2011 thông qua yêu cầu thành lập BHT trong tranh chấp EC – Sản phẩm hải cẩu. Tranh chấp này là lần thứ hai, ngoại lệ về bảo vệ đạo đức công cộng được áp dụng theo quy định tại điều XX GATT. Cộng đồng châu Âu đã viện dẫn ngoại lệ này để biện minh cho chế độ hải cẩu của mình.

Thông qua tranh chấp này, các vấn đề pháp lý liên quan đến ngoại lệ về bảo vệ đạo đức công cộng đã được CQGQTC phân tích đầy đủ. Như vậy, từ năm 2004 đến nay, điều khoản về ngoại lệ liên quan đến bảo vệ đạo đức công cộng chỉ được áp dụng tại ba tranh chấp bao gồm: Hoa Kỳ - Cờ bạc, Trung Quốc - Ấn phẩm và sản phẩm nghe nhìn, EC – Sản phẩm hải cẩu. Tranh chấp Hoa Kỳ - Cờ bạc viện dẫn ngoại lệ đạo đức công cộng quy định tại điều XIV (a) GATS, hai tranh chấp còn lại viện dẫn ngoại lệ quy định tại điều XX (a) GATT. Thông qua các phán quyết này, điều khoản ngoại lệ về bảo vệ đạo đức công cộng đã được làm sáng tỏ hơn về mặt giải thích tư pháp.

Các ―án lệ‖ này tạo ra một cột mốc quan trong trọng cho việc giải thích áp dụng ngoại lệ chung về bảo vệ đạo đức công cộng trong các vụ tranh chấp về vấn đề này trong tương lai. Một số vấn đề pháp lý liên quan đến việc áp dụng ngoại lệ liên quan đến bảo vệ đạo đức công cộng theo quy định tại điều XX Hiệp định GATT Quy định tại điều XX GATT thiết lập một quyền để các quốc gia thành viên áp dụng các biện pháp hạn chế thương mại cho các mục đích cụ thể. Các mục đích được hướng tới là đối tượng cho các điều kiện cụ thể đặt ra trong các tiểu đoạn của điều XX và các điều kiện đặt ra trong đoạn mở đầu. WTO trong giải thích của mình31, đã dựa trên báo cáo của CQPT tại vụ Hoa Kỳ - Xăng dầu để chứng minh cho một biện pháp được giải thích theo quy định tại điều XX GATT.

Theo đó một biện pháp trước tiên phải thuộc một hoặc nhiều ngoại lệ cụ thể được quy định tại các tiểu đoạn từ a đến j được liệt kê tại điều XX GATT. Tiếp theo điều kiện này, biện pháp phải phù hợp với yêu cầu tại đoạn mở đầu quy định tại điều XX GATT. Như vậy, khi phân tích một biện pháp hạn chế thương mại mà viện dẫn ngoại lệ tại điều XX GATT, CQGQTC sẽ thực hiện một thực hiện phân tích ‗hai tầng‘. Đầu tiên, chứng minh biện pháp tạm thời hợp lý bởi lý do về đặc tính của biện pháp phù hợp với một trong các ngoại lệ được liệt kê từ tiểu đoạn a đến j.

Thứ hai, đánh giá biện pháp ấy có tuân thủ đoạn mở đầu của điều XX hay không. Nếu đáp ứng được cả hai yêu cầu này, nó sẽ được xác định là phù hợp với quy định của điều XX GATT.32 Ngoại lệ đạo đức công cộng thuộc tiểu đoạn a của điều XX Hiệp định GATT, vì vậy việc chứng minh một biện pháp viện dẫn ngoại lệ này cũng thực hiện theo phân tích hai tầng trên. Theo đó, CQGQTC sẽ xem xét biện pháp này có cần thiết để bảo vệ đạo đức công cộng hay không (chứng minh biện pháp tạm thời hợp lý). Nếu đáp ứng yêu cầu trên, cơ quan này sẽ tiếp tục xem xét liệu biện pháp có tuân thủ đoạn mở đầu của điều XX GATT hay không.

Nếu biện pháp hạn chế thương mại đáp ứng cả hai yêu cầu trên, biện pháp này sẽ được kết luận là phù hợp với quy định của điều XX GATT. 31 Giải thích về Hiệp định GATT của WTO.org/english/res_e/booksp_e/analytic_index_e/gatt1994_07_e.htm#article20C1bi ngày truy cập 14/10/2016 32 Xem thêm giải thích Hiệp định GATT của WTO, đoạn 848.org/english/res_e/booksp_e/analytic_index_e/gatt1994_07_e.htm#article20C2 ngày truy cập 24/10/2016 20 1.