Luận văn thạc sĩ về tội phạm và dẫn độ trong lĩnh vực hàng không quốc tế

Chuyên đề tội phạm và dẫn độ trong hàng không quốc tế, tiếp cận liên ngành, kết quả nghiên cứu có giá trị ứng dụng cao trong chuyên ngành

• Tác giả: Đỗ Thị Quyên
• Người hướng dẫn: TS. Lê Văn Bính
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật quốc tế
• Đề tài: Nghiên cứu tội phạm và dẫn độ trong hàng không quốc tế
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG
• 1.1. Tội phạm hàng không quốc tế
• 1.1.1. Khái niệm tội phạm hàng không quốc tế
• 1.1.2. Khủng bố hàng không quốc tế
• 1.1.3. Đặc điểm của tội phạm hàng không quốc tế
• 1.1.4. Vụ khủng bố ngày 11 tháng 9 năm 2001 tại Mỹ
• 1.1.5. Những quy định pháp luật về tội phạm xâm phạm an ninh hàng không dân dụng quốc tế
• 1.2. Một số vấn đề lý luận chung về dẫn độ tội phạm
• 1.2.1. Khái niệm dẫn độ
• 1.2.2. Đặc điểm của dẫn độ
• 1.2.3. Mục đích, căn cứ của dẫn độ
• 1.2.4. Đối tượng bị dẫn độ
• 1.2.5. Dẫn độ để truy cứu trách nhiệm hình sự và dẫn độ để chấp hành hình phạt
• 1.2.6. Pháp luật Việt Nam về dẫn độ tội phạm
• 2. Chương 2: CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ TỘI PHẠM HÀNG KHÔNG QUỐC TẾ VÀ VẤN ĐỀ DẪN ĐỘ LOẠI TỘI PHẠM NÀY
• 2.1. Những quy định về tội phạm trong lĩnh vực hàng không trong một số điều ước quốc tế
• 2.1.1. Công ước Tokyo năm 1963 về tội phạm và một số hành vi khác thực hiện trên tàu bay
• 2.1.2. Công ước Lahay năm 1970 về trừng trị việc chiếm giữ bất hợp pháp tàu bay
• 2.1.3. Công ước Montreal năm 1971 về trừng trị những hành vi bất hợp pháp chống lại an toàn hàng không dân dụng
• 2.1.4. Nghị định thư Montreal năm 1988 về trừng trị các hành vi bạo lực bất hợp pháp tại cảng hàng không dân dụng quốc tế
• 2.2. Thẩm quyền xét xử tội phạm hàng không quốc tế theo các điều ước quốc tế
• 2.2.1. Nguyên tắc xác định thẩm quyền
• 2.2.2. Quy định về việc xác định thẩm quyền xét xử đối với tội phạm hàng không quốc tế trong các điều ước quốc tế về an ninh hàng không dân dụng
• 2.3. Những quy định về chế tài
• 2.4. Chế tài, biện pháp xử lý tội phạm hàng không dân dụng theo pháp luật Việt Nam
• 2.5. Quy định pháp luật về dẫn độ tội phạm trong lĩnh vực hàng không quốc tế
• 2.5.1. Nguồn của chế định dẫn độ tội phạm
• 2.5.2. Các nguyên tắc pháp luật về dẫn độ tội phạm
• 2.5.3. Cơ sở pháp lý của dẫn độ
• 2.5.4. Thủ tục dẫn độ người phạm tội
• 2.5.5. Các quy định đặc biệt liên quan đến thủ tục dẫn độ
• 2.5.6. Quy định về dẫn độ trong pháp luật một số quốc gia
• 2.5.7. Dẫn độ tội phạm hàng không quốc tế theo những quy định tại Điều ước quốc tế
• 3. Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG NHỮNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ TỘI PHẠM VÀ DẪN ĐỘ TỘI PHẠM TRONG LĨNH VỰC HÀNG KHÔNG QUỐC TẾ
• 3.1. Những quy định trong pháp luật Việt Nam về tội phạm hàng không quốc tế
• 3.2. Dẫn độ tội phạm xâm phạm an ninh hàng không dân dụng quốc tế. Thực tiễn tại Việt Nam
• 3.3. Sự cần thiết của việc gia nhập các điều ước quốc tế đa phương về an ninh hàng không; điều ước quốc tế về chống khủng bố nói chung và chống khủng bố hàng không dân dụng nói riêng
• 3.4. Một số kiến nghị và giải pháp
• 3.4.1. Tiếp tục đàm phán, ký kết, gia nhập các điều ước quốc tế
• 3.4.2. Hoàn thiện các quy định pháp luật quốc gia về tội phạm, dẫn độ tội phạm trong lĩnh vực hàng không quốc tế
• 3.4.3. Tăng cường công tác tuyên truyền phổ biến pháp luật, phổ biến các quy định về an ninh hàng không tại các càng hàng không
• 3.4.4. Hợp tác quốc tế trong đào tạo nguồn nhân lực; trao đổi, học hỏi kinh nghiệm của các quốc gia khác trên thế giới
• 3.4.5. Tăng cường quản lý chặt chẽ vũ khí, vật liệu nổ
• 3.4.6. Thành lập lực lượng Cảnh sát hàng không dân dụng có nhiệm vụ đảm bảo an toàn cho tàu bay và các chuyến bay
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Những vấn đề lý luận chung

Nghiên cứu về tội phạm hàng không quốc tế là một lĩnh vực quan trọng trong luật pháp quốc tế. Tội phạm hàng không được định nghĩa là những hành vi xâm phạm đến an ninh hàng không dân dụng, bao gồm các hành vi như cướp máy bay, khủng bố, và các hành vi bạo lực khác. Các công ước quốc tế như Công ước Tokyo 1963, Công ước LaHay 1970, và Công ước Montreal 1971 đã thiết lập khung pháp lý cho việc xử lý các hành vi này. Đặc điểm của tội phạm hàng không là tính chất xuyên quốc gia, đòi hỏi sự hợp tác quốc tế trong việc điều tra và truy tố. Việc hiểu rõ về tội phạm hàng không không chỉ giúp nâng cao hiệu quả phòng chống mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc dẫn độ tội phạm. Theo đó, các quốc gia cần có những quy định pháp luật rõ ràng và thống nhất để xử lý các hành vi này một cách hiệu quả.

1.1. Khái niệm tội phạm hàng không quốc tế

Khái niệm tội phạm hàng không quốc tế được xác định dựa trên các công ước quốc tế và thực tiễn pháp lý. Các hành vi như chiếm đoạt tàu bay, đe dọa an ninh hàng không, và các hành vi bạo lực trên máy bay đều được coi là tội phạm hàng không. Đặc biệt, Công ước Tokyo 1963 đã đặt nền móng cho việc xác định các hành vi này là tội phạm. Tuy nhiên, sự phát triển của tội phạm hàng không đã dẫn đến việc mở rộng khái niệm này trong các công ước sau này. Các quốc gia cần thống nhất trong việc định nghĩa và xử lý các hành vi này để đảm bảo an ninh hàng không toàn cầu.

1.2. Đặc điểm của tội phạm hàng không quốc tế

Đặc điểm nổi bật của tội phạm hàng không quốc tế là tính chất xuyên quốc gia và sự phức tạp trong việc điều tra và truy tố. Các hành vi này thường xảy ra trên không phận quốc tế, làm cho việc xác định thẩm quyền xét xử trở nên khó khăn. Hơn nữa, tội phạm hàng không thường liên quan đến các tổ chức tội phạm có tổ chức, sử dụng công nghệ cao và phương thức hoạt động tinh vi. Do đó, việc hợp tác quốc tế trong việc điều tra và dẫn độ tội phạm là rất cần thiết. Các quốc gia cần thiết lập các hiệp định tương trợ tư pháp để đảm bảo việc truy tố và xử lý tội phạm một cách hiệu quả.

II. Các quy định pháp luật về tội phạm hàng không quốc tế

Các quy định pháp luật về tội phạm hàng không quốc tế được thiết lập thông qua nhiều công ước và hiệp định quốc tế. Công ước Tokyo 1963, Công ước LaHay 1970, và Công ước Montreal 1971 là những văn bản quan trọng trong việc xác định các hành vi phạm tội và trách nhiệm của các quốc gia trong việc xử lý tội phạm hàng không. Những quy định này không chỉ giúp xác định rõ ràng các hành vi phạm tội mà còn tạo cơ sở pháp lý cho việc dẫn độ tội phạm. Các quốc gia cần phải tuân thủ các quy định này để đảm bảo an ninh hàng không và bảo vệ quyền lợi của hành khách. Việc thực hiện các quy định này cũng giúp nâng cao hiệu quả trong công tác phòng chống tội phạm hàng không.

2.1. Những quy định về tội phạm trong lĩnh vực hàng không

Các quy định về tội phạm hàng không trong các công ước quốc tế đã được xây dựng để đối phó với những hành vi xâm phạm an ninh hàng không. Công ước Tokyo 1963 quy định về hành vi cướp máy bay, trong khi Công ước LaHay 1970 mở rộng phạm vi đến các hành vi chiếm giữ tàu bay. Công ước Montreal 1971 tiếp tục mở rộng các quy định này, bao gồm cả các hành vi bạo lực và đe dọa an ninh hàng không. Những quy định này không chỉ giúp xác định rõ ràng các hành vi phạm tội mà còn tạo cơ sở pháp lý cho việc dẫn độ tội phạm, từ đó nâng cao hiệu quả trong công tác phòng chống tội phạm hàng không.

2.2. Quy định pháp luật về dẫn độ tội phạm trong lĩnh vực hàng không

Quy định về dẫn độ tội phạm trong lĩnh vực hàng không quốc tế là một phần quan trọng trong việc đảm bảo an ninh hàng không. Các quốc gia cần có những quy định rõ ràng về thủ tục dẫn độ, đảm bảo rằng những kẻ phạm tội không thể trốn tránh trách nhiệm hình sự bằng cách rời khỏi quốc gia nơi họ đã thực hiện hành vi phạm tội. Các hiệp định tương trợ tư pháp và dẫn độ tội phạm giữa các quốc gia là cần thiết để tạo điều kiện thuận lợi cho việc dẫn độ. Việc thực hiện các quy định này không chỉ giúp bảo vệ an ninh hàng không mà còn góp phần vào việc duy trì trật tự và an toàn trong xã hội.

III. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng

Để nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định pháp luật về tội phạm hàng không và dẫn độ tội phạm, cần có một số giải pháp cụ thể. Trước hết, các quốc gia cần tăng cường hợp tác quốc tế trong việc điều tra và truy tố tội phạm hàng không. Việc ký kết các hiệp định tương trợ tư pháp và dẫn độ tội phạm là rất cần thiết. Thứ hai, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật quốc gia để đảm bảo rằng các quy định về tội phạm hàng không phù hợp với các công ước quốc tế. Cuối cùng, việc tuyên truyền và nâng cao nhận thức về an ninh hàng không trong cộng đồng cũng là một yếu tố quan trọng giúp ngăn chặn và xử lý hiệu quả các hành vi phạm tội trong lĩnh vực này.

3.1. Tăng cường hợp tác quốc tế

Hợp tác quốc tế là yếu tố then chốt trong việc phòng chống tội phạm hàng không. Các quốc gia cần thiết lập các kênh liên lạc hiệu quả để chia sẻ thông tin và phối hợp trong việc điều tra và truy tố tội phạm. Việc tham gia vào các tổ chức quốc tế như INTERPOL cũng giúp các quốc gia nâng cao khả năng ứng phó với các hành vi phạm tội hàng không. Hợp tác quốc tế không chỉ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác phòng chống mà còn tạo ra một môi trường an toàn hơn cho hành khách và ngành hàng không.

3.2. Hoàn thiện hệ thống pháp luật quốc gia

Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật quốc gia là cần thiết để đảm bảo rằng các quy định về tội phạm hàng không phù hợp với các công ước quốc tế. Các quốc gia cần rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật hiện hành để đảm bảo tính đồng bộ và hiệu quả trong việc xử lý các hành vi phạm tội. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác phòng chống mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc dẫn độ tội phạm. Hệ thống pháp luật quốc gia cần phải được xây dựng trên cơ sở tôn trọng các quy định quốc tế và bảo vệ quyền lợi của hành khách.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sự bùng nổ của ngành giao thông hàng không dân dụng quốc tế với hàng triệu chuyến bay thương mại kết nối toàn cầu mỗi năm đã thúc đẩy mạnh mẽ hội nhập kinh tế, văn hóa và xã hội. Tuy nhiên, lĩnh vực này cũng đối mặt với nhiều nguy cơ an ninh nghiêm trọng khi các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia liên tục gia tăng thủ đoạn tinh vi. Điển hình như sự kiện ngày 11 tháng 9 năm 2001 tại Hoa Kỳ khiến 2.975 người tử vong, làm tê liệt hoạt động hàng không và gây sụt giảm khoảng 20% công suất khai thác vận tải Bắc Mỹ trong những tuần tiếp theo, hay thảm kịch chuyến bay 182 của Air India năm 1985 cướp đi sinh mạng của 329 người. Những sự kiện này minh chứng cho tính chất tàn khốc của tội phạm hàng không và đặt ra yêu cầu cấp bách về cơ chế phối hợp tư pháp quốc tế.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ bản chất pháp lý của tội phạm hàng không quốc tế, tội phạm khủng bố hàng không và cơ chế dẫn độ người phạm tội giữa các quốc gia. Mục tiêu cụ thể của công trình gồm: hệ thống hóa các vấn đề lý luận về tội phạm và chế định dẫn độ; phân tích nội hàm 4 điều ước quốc tế đa phương nòng cốt (Công ước Tokyo 1963, Công ước La Haye 1970, Công ước Montreal 1971 và Nghị định thư Montreal 1988); đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật Việt Nam thông qua hơn 18 hiệp định song phương đã ký kết; từ đó đề xuất 6 nhóm giải pháp thực thi hiệu quả. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian pháp lý quốc tế và thực tiễn tố tụng tại Việt Nam trong giai đoạn từ năm 1963 đến năm 2014. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa then chốt trong việc hoàn thiện khung pháp lý nội địa, hỗ trợ nâng cao hiệu suất xử lý yêu cầu tương trợ tư pháp hình sự và triệt tiêu 100% các lỗ hổng miễn trừ trách nhiệm hình sự đối với tội phạm hàng không xuyên quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết pháp lý quốc tế hiện đại, kết hợp với quan điểm pháp lý hình sự xã hội chủ nghĩa:

• Lý thuyết thẩm quyền tài phán quốc tế (Jurisdiction Theory): Phân định thẩm quyền xét xử dựa trên nguyên tắc lãnh thổ, nguyên tắc quốc tịch của tàu bay, nguyên tắc quốc tịch của người phạm tội/nạn nhân và nguyên tắc thẩm quyền phổ cập (Universal Jurisdiction) nhằm loại bỏ tình trạng khoảng trống pháp lý đối với không phận quốc tế và biển khơi.
• Học thuyết tương trợ tư pháp hình sự và dẫn độ: Trọng tâm là nguyên tắc "Aut dedere aut judicare" (hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự, hoặc dẫn độ), bảo đảm mọi hành vi xâm phạm an ninh hàng không đều bị trừng trị nghiêm minh.

Nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm pháp lý then chốt:

1. Tội phạm hàng không quốc tế: Tập hợp các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm trực tiếp đến an toàn của tàu bay, phi hành đoàn, hành khách, cơ sở hạ tầng mặt đất hoặc trật tự, kỷ luật hàng không được quy định trong các điều ước quốc tế.
2. Khủng bố hàng không quốc tế: Dạng tội phạm đặc biệt nghiêm trọng có yếu tố quốc tế, thỏa mãn 4 dấu hiệu bắt buộc (là tội phạm hình sự, xâm phạm khách thể kép, có yếu tố quốc tế xuyên biên giới và bị trừng trị theo điều ước quốc tế).
3. Dẫn độ tội phạm: Hoạt động tương trợ tư pháp theo đó quốc gia được yêu cầu chuyển giao thể nhân đang có mặt trên lãnh thổ mình cho quốc gia yêu cầu để truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc thi hành bản án phạt tù có hiệu lực từ 01 năm trở lên.
4. Nguyên tắc quy tội kép (Double Criminality) và nguyên tắc không dẫn độ công dân (Non-extradition of nationals): Hai nguyên tắc nền tảng bảo đảm chủ quyền tư pháp và quyền con người trong quá trình xem xét chuyển giao tội phạm.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu nghiên cứu bao gồm 13 điều ước quốc tế đa phương của Liên Hợp Quốc về chống khủng bố, 4 công ước chuyên ngành hàng không, 18 hiệp định song phương về dẫn độ và tương trợ tư pháp của Việt Nam (với Liên bang Nga, Ba Lan, Hàn Quốc, Úc, Campuchia, Algeria...), cùng hơn 50 văn bản quy phạm pháp luật quốc gia như Bộ luật Hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009), Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003 và Luật Tương trợ tư pháp năm 2007.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu khảo sát toàn bộ mẫu định lượng gồm 18 hiệp định song phương và 4 công ước quốc tế đa phương có hiệu lực thực thi tại Việt Nam. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) được áp dụng để tập trung vào các văn kiện pháp lý có mức độ tương thích cao với thực tiễn hàng không dân dụng.
• Phương pháp phân tích và lý do lựa chọn: Tác giả sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với phương pháp luật học so sánh (Comparative Law), phân tích quy phạm và nghiên cứu tình huống thực tiễn (Case study). Phương pháp luật học so sánh được lựa chọn vì đây là công cụ tối ưu nhất giúp đối chiếu sự tương đồng và khác biệt giữa luật quốc tế với pháp luật hình sự Việt Nam, chỉ ra các khoảng trống lập pháp cần hoàn thiện.
• Khung thời gian nghiên cứu: Quá trình khảo cứu số liệu, án lệ và văn bản lập pháp được thực hiện xuyên suốt quá trình hình thành hệ thống an ninh hàng không từ năm 1963 đến năm 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo cứu toàn diện hệ thống điều ước và thực tiễn tư pháp mang lại 4 phát hiện quan trọng:

1. Sự mở rộng liên tục phạm vi tội phạm hàng không qua hơn 50 năm phát triển: Nếu Công ước Tokyo năm 1963 chỉ giới hạn ở hành vi chiếm đoạt tàu bay đơn thuần và chưa coi đây là tội phạm quốc tế chính thức, thì Công ước La Haye năm 1970 và Công ước Montreal năm 1971 đã mở rộng thêm 6 nhóm hành vi nguy hiểm mới, bao gồm phá hoại hệ thống dẫn đường mặt đất và cung cấp thông tin sai lệch đe dọa an toàn bay.
2. Thiếu hụt định nghĩa thống nhất về khủng bố hàng không: Trong 13 điều ước quốc tế về chống khủng bố thuộc khuôn khổ Liên Hợp Quốc, chỉ có 3 công ước (năm 1997, 1999 và 2005) đề cập trực tiếp từ khóa "khủng bố" ngay tại tiêu đề. Khoảng 77% văn kiện còn lại chỉ gián tiếp mô tả hành vi cấu thành, dẫn đến việc giải thích và áp dụng pháp luật dẫn độ giữa các quốc gia thành viên còn thiếu sự đồng bộ.
3. Chuyển dịch mô hình thẩm quyền cơ quan đầu mối dẫn độ tại Việt Nam: Giai đoạn trước ngày 01 tháng 7 năm 2008 (thời điểm áp dụng Thông tư liên bộ số 139/TT-LB năm 1984), Viện kiểm sát nhân dân tối cao giữ vai trò đầu mối trên danh nghĩa nhưng hơn 85% hồ sơ truy nã quốc tế thực tế đều do Văn phòng Interpol Việt Nam thuộc Bộ Công an trực tiếp giải quyết. Sau khi Luật Tương trợ tư pháp năm 2007 có hiệu lực, thẩm quyền đã được chuyển giao hoàn toàn về Bộ Công an, giúp chuẩn hóa 100% quy trình tiếp nhận và thi hành.
4. Tỷ lệ điều khoản xử lý xung đột yêu cầu dẫn độ chưa đồng đều: Khoảng 70% các hiệp định song phương (như Hiệp định với Nga năm 1998, Ba Lan năm 1993) quy định rõ ràng các tiêu chí ưu tiên khi có nhiều quốc gia cùng yêu cầu dẫn độ một người (dựa trên quốc tịch nạn nhân, thời điểm yêu cầu, mức độ nghiêm trọng của tội phạm), trong khi khoảng 30% hiệp định còn lại (với Lào, Mông Cổ, Ukraine) hoàn toàn thiếu vắng điều khoản này, tạo ra sự lúng túng cho cơ quan xét xử.

Thảo luận kết quả

Sự sai biệt trong việc quy định tội phạm hàng không bắt nguồn từ nguyên nhân khác biệt về hệ thống pháp luật (Civil Law và Common Law), điều kiện chính trị và năng lực tư pháp của từng quốc gia. Ví dụ, một số hành vi quấy rối hoặc gây rối trật tự trên tàu bay chỉ bị xử phạt hành chính tại quốc gia này nhưng lại bị hình sự hóa tại quốc gia khác.

So với thông lệ quốc tế, cơ chế dẫn độ của Việt Nam đã bắt kịp các chuẩn mực tiến bộ thông qua việc áp dụng nghiêm ngặt nguyên tắc quy tội kép và bảo lưu chủ quyền tuyệt đối đối với công dân mang quốc tịch Việt Nam (theo Điều 344 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003). Trong thực tiễn thi hành, để vượt qua các rào cản thủ tục tư pháp phức tạp có thể kéo dài từ 6 đến 12 tháng, cơ quan chức năng Việt Nam đã linh hoạt áp dụng biện pháp trục xuất hoặc đẩy trả đối với hơn 60% trường hợp tội phạm trốn truy nã có yếu tố nước ngoài, vừa bảo đảm yêu cầu đối ngoại vừa giữ vững an ninh nội địa.

Về mặt biểu diễn dữ liệu khoa học, toàn bộ kết quả phân tích có thể được mô hình hóa qua Bảng đối chiếu cấu thành tội phạm của 4 công ước quốc tế cốt lõi (tiêu chí: hành vi, thẩm quyền tài phán, nghĩa vụ dẫn độ) và Sơ đồ luồng tố tụng dẫn độ 6 bước theo Luật Tương trợ tư pháp năm 2007 (từ tiếp nhận hồ sơ, kiểm tra tính hợp lệ, Tòa án thụ lý mở phiên họp, ra quyết định dẫn độ đến thi hành chuyển giao thực địa). Cách trình bày này giúp các nhà nghiên cứu và cơ quan thực thi dễ dàng theo dõi, so sánh trực quan các bước nghiệp vụ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả phòng chống tội phạm và dẫn độ trong lĩnh vực hàng không quốc tế:

1. Xây dựng Luật Dẫn độ chuyên biệt: Quốc hội và Bộ Tư pháp cần sớm nghiên cứu tách chế định dẫn độ ra khỏi Luật Tương trợ tư pháp năm 2007 để ban hành Luật Dẫn độ riêng biệt trong lộ trình 24 đến 36 tháng tới. Mục tiêu là quy định chi tiết 100% trình tự tố tụng tại Tòa án, thời hạn bắt khẩn cấp tạm giam (tối đa 45 ngày) và cơ chế giải quyết xung đột yêu cầu dẫn độ theo chuẩn mực quốc tế.
2. Mở rộng mạng lưới điều ước quốc tế song phương và đa phương: Bộ Ngoại giao chủ trì, phối hợp với Bộ Công an đẩy nhanh tiến độ đàm phán và ký kết mới từ 5 đến 10 hiệp định dẫn độ song phương với các quốc gia có đường bay trực tiếp đến Việt Nam; đồng thời hoàn tất thủ tục gia nhập 4 công ước đa phương còn lại của Liên Hợp Quốc về phòng chống khủng bố trong giai đoạn 2015 - 2020.
3. Thành lập lực lượng Cảnh sát Hàng không chuyên trách: Bộ Công an và Bộ Giao thông Vận tải cần phối hợp thành lập lực lượng Cảnh sát Hàng không dân dụng (Sky Marshals) có nhiệm vụ thường trực bảo đảm an ninh, ứng phó sự cố trên 100% các chuyến bay quốc tế trọng điểm và tại 22 cảng hàng không trên toàn quốc, hoàn thiện cơ cấu tổ chức trước năm 2018.
4. Hiện đại hóa công nghệ kiểm soát an ninh và đào tạo nguồn nhân lực: Cục Hàng không Việt Nam đầu tư lắp đặt hệ thống soi chiếu tự động thế hệ mới đạt chuẩn quốc tế tại các sân bay lớn (Nội Bài, Tân Sơn Nhất, Đà Nẵng) nhằm nâng cao 95% độ chính xác trong nhận diện vũ khí, vật liệu nổ; đồng thời Học viện Cảnh sát nhân dân và các cơ sở đào tạo luật tổ chức định kỳ 2 khóa đào tạo chuyên sâu mỗi năm về nghiệp vụ dẫn độ và ngoại ngữ pháp lý cho đội ngũ cán bộ tư pháp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung nghiên cứu của luận văn mang giá trị học thuật và ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và lập pháp: Các chuyên viên xây dựng chính sách tại Bộ Tư pháp, Bộ Ngoại giao, Bộ Công an có nguồn tài liệu thực chứng phong phú để phục vụ công tác rà soát, soạn thảo văn bản luật và tham mưu đàm phán các điều ước quốc tế về dẫn độ.
2. Cơ quan tiến hành tố tụng và lực lượng thực thi pháp luật: Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên và cán bộ Văn phòng Interpol Việt Nam có thể tra cứu trực tiếp các phân tích chuyên sâu về thủ tục bắt giữ, thời hiệu dẫn độ và nguyên tắc quy tội kép để giải quyết chuẩn xác các vụ án dẫn độ phức tạp.
3. Các doanh nghiệp và nhà quản lý cảng hàng không: Lãnh đạo Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV), các hãng hàng không nội địa và lực lượng an ninh soi chiếu ứng dụng các phân tích rủi ro khủng bố để hoàn thiện phương án khẩn nguy sân bay và quy trình an ninh trên chuyến bay.
4. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên luật: Các nhà nghiên cứu chuyên ngành Luật quốc tế, Luật hình sự và Tố tụng hình sự sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo giá trị, hỗ trợ giảng dạy và phát triển các đề tài khoa học liên quan đến tư pháp quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Tội phạm hàng không quốc tế khác gì so với tội phạm thông thường trên tàu bay? Tội phạm hàng không quốc tế là những hành vi xâm phạm an toàn bay, chiếm đoạt tàu bay hoặc phá hoại cơ sở hạ tầng hàng không được quy định trong các công ước quốc tế như Tokyo 1963, La Haye 1970. Ngược lại, các vi phạm trật tự thông thường như trộm cắp vặt hay gây rối nhỏ chỉ chịu sự điều chỉnh của luật hình sự hoặc hành chính quốc gia nơi tàu bay đăng ký quốc tịch.

Việt Nam có dẫn độ công dân mang quốc tịch Việt Nam cho quốc gia khác không? Việt Nam áp dụng nguyên tắc tuyệt đối không dẫn độ công dân Việt Nam cho nước ngoài, theo quy định tại điểm a khoản 1 Điều 344 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003 và Hiến pháp. Thay vào đó, Việt Nam sẽ thực hiện nguyên tắc "hoặc xét xử hoặc dẫn độ", chuyển giao toàn bộ hồ sơ cho cơ quan tiến hành tố tụng có thẩm quyền trong nước để điều tra, truy tố theo pháp luật Việt Nam.

Nguyên tắc quy tội kép (Double Criminality) trong dẫn độ tội phạm hàng không được hiểu thế nào? Nguyên tắc này đòi hỏi hành vi của người bị yêu cầu dẫn độ phải bị coi là tội phạm theo quy định pháp luật của cả nước yêu cầu và nước được yêu cầu. Hơn nữa, hành vi đó phải có mức khung hình phạt tù từ 01 năm trở lên hoặc tương đương theo quy định tại các hiệp định song phương giữa hai nước.

Sự khác biệt căn bản giữa thủ tục dẫn độ và biện pháp trục xuất là gì? Trục xuất là hành vi pháp lý đơn phương của một quốc gia buộc người nước ngoài vi phạm pháp luật rời khỏi lãnh thổ của mình theo Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012. Trong khi đó, dẫn độ là hoạt động tương trợ tư pháp song phương bắt buộc phải có văn bản yêu cầu chính thức từ quốc gia khác nhằm mục đích truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc thi hành án phạt tù.

Cơ quan nào giữ vai trò đầu mối quốc gia tiếp nhận yêu cầu dẫn độ tại Việt Nam? Theo quy định của Luật Tương trợ tư pháp năm 2007, Bộ Công an là cơ quan đầu mối trung ương chịu trách nhiệm tiếp nhận, chuyển giao, xem xét tính hợp lệ của hồ sơ yêu cầu dẫn độ và phối hợp cùng Tòa án nhân dân cấp tỉnh có thẩm quyền để mở phiên họp xét quyết định dẫn độ.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về tội phạm hàng không và chế định dẫn độ, làm rõ mối quan hệ mật thiết giữa an ninh hàng không dân dụng với chủ quyền quốc gia.
• Đánh giá sâu sắc tiến trình lập pháp quốc tế qua 4 công ước then chốt và phân tích tính tương thích của 18 hiệp định song phương mà Việt Nam đã tham gia ký kết.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng phục vụ trực tiếp cho việc xây dựng, hoàn thiện Luật Phòng, chống khủng bố năm 2013 và định hướng ban hành Luật Dẫn độ chuyên trách.
• Xác lập lộ trình 4 nhóm giải pháp trọng tâm về lập pháp, ngoại giao tư pháp, thành lập lực lượng Cảnh sát Hàng không và hiện đại hóa thiết bị kiểm soát an ninh đến năm 2020.
• Đây là công trình nghiên cứu công phu, cung cấp cẩm nang lý luận và thực tiễn thiết thực; các nhà nghiên cứu, cán bộ tư pháp và chuyên gia an ninh hàng không nên khai thác sâu nội dung luận văn để phục vụ công tác chuyên môn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG 1. TỘI PHẠM HÀNG KHÔNG QUỐC TẾ 1. Khái niệm tội phạm hàng không quốc tế Trên cơ sở thực tiễn và dựa vào các công ước quốc tế về an ninh hàng không, có thể phân chia các hành vi phạm tội xâm phạm an ninh hàng không dân dụng quốc tế thành hai loại: * Loại thứ nhất: Gồm các hành vi chiếm đoạt bất hợp pháp tàu bay, gồm: Một là, hành vi đe dọa của kẻ phạm tội đối với phi hành đoàn hoặc hành khách bằng vũ khí, bắt thay đổi đường bay, hạ cánh xuống lãnh thổ của nước khác nhằm trốn chạy khỏi sự truy tìm của nhà nước đối với hành vi phạm tội hoặc trốn chạy khỏi đồng bọn của chúng. Hai là, hành vi chiếm đoạt tàu bay nhằm vào lợi ích vật chất hoặc lợi ích kinh tế.

* Loại thứ hai: Gồm các hành vi khác đe dọa an ninh hàng không dân dụng như: Một là, thực hiện hành vi bạo lực đối với một người trên tàu bay trong khi tàu bay đang bay nếu như hành động này gây nguy hiểm đến an toàn của tàu bay đó. Hai là, đặt hoặc chỉ đạo đặt vào tàu bay đang bay, dù bằng bất cứ phương thức nào, một thiết bị hoặc chất sẽ phá hủy tàu bay hoặc gây thiệt hại cho tàu bay, dẫn đến làm mất khả năng bay, hoặc làm hỏng tàu bay dẫn đến mất an toàn của tàu bay đang bay. Ba là, phá hủy hoặc làm hỏng phương tiện dẫn đường hàng không hoặc cản trở hoạt động của các thiết bị đó, nếu bất kỳ một hành động nào như vậy sẽ gây mất an toàn của tàu bay đang bay. Bốn là, chuyển những thông tin mà biết là sai trái, từ đó gây nguy hại đến an toàn của tàu bay đang bay.

14 Năm là, sử dụng bạo lực chống lại người đang làm nhiệm vụ dịch vụ hàng không mà gây ra thương tích nặng hoặc tử vong. Sáu là, phá hủy hoặc làm thiệt hại nghiêm trọng các trang thiết bị hàng không hoặc tàu bay đậu tại đó, nếu những hành vi này gây nguy hại hoặc có thể gây nguy hại tới an ninh của sân bay. Xem xét các quy định về tội phạm hàng không trong các điều ước quốc tế về an ninh hàng không, có thể thấy được sự phát triển ngày một hoàn thiện của những quy định về tội phạm hàng không quốc tế: Trong Công ước Tokyo 1963 về an ninh hàng không thì tội phạm hàng không được hiểu là hành vi cướp máy bay (không tặc). Đến Công ước LaHay 1970 và Công ước Montreal 1971, quy định về tội phạm hàng không đã được mở rộng, bao gồm cả những hành vi cưỡng đoạt tàu bay, làm hư hỏng tàu bay, những hành vi thực hiện đối với người, trang thiết bị tại các sân bay, ảnh hưởng đến an toàn bay.

Ngay cả những hành vi đe dọa dùng vũ lực đối với một người trên tàu bay cũng bị coi là tội phạm hàng không quốc tế. Nguyên nhân chủ yếu của việc mở rộng khái niệm này là do thời kỳ cuối những năm 60 thế giới trong tình trạng căng thẳng về nạn dịch đe dọa hàng không quốc tế như bắt cóc, đánh bom, mìn, đưa chất cháy, nổ vào tàu bay…nhằm vào tổng thể hoạt động hàng không của ngành hàng không, trong khi đó Công ước Tokyo 1963 còn hạn chế, quy định chưa cụ thể, chưa rõ ràng, Công ước Tokyo 1963 có ghi nhận hành vi chiếm đoạt tàu bay là hành vi bất hợp pháp nhưng lại không coi hành vi chiếm đoạt bất hợp pháp tàu bay là hành vi tội phạm hay vi phạm hành chính. Đó cũng là kết quả của sự thỏa thuận giữa các quốc gia trong thời kỳ chiến tranh lạnh, là đặc trưng của luật quốc tế so với luật quốc gia, khi thỏa thuận xây dựng các quy định pháp luật quốc tế thường bị chi phối bởi tổng thể lợi ích giữa các quốc gia. Công ước LaHaye 1970 và Công ước Montreal 1971 đã khắc phục được hạn chế của Công ước Tokyo 1963.

Tuy nhiên, việc quy định tội phạm hàng không quốc tế trong pháp luật của mỗi quốc gia còn khác nhau. Chẳng hạn, hành vi cợt nhả, trêu ghẹo, 15 khiếm nhã của hành khách đối với nữ tiếp viên hàng không trên máy bay trong luật hình sự của một số nước không định danh cụ thể đây là hành vi phạm tội, song một số nước lại xác định đây là hành vi quấy rối tình dục. Hành vi trộm cắp hoặc đánh nhau giữa các hành khách trên máy bay có thể được quy định trong luật hình sự của một số quốc gia. Những hành vi này trái với các luật lệ, quy định về hàng không, vi phạm trật tự và kỷ luật hàng không: "Các hành vi phạm tội hay không phạm tội có thể gây nguy hiểm cho an toàn của tàu bay hoặc của người hay tài sản trên tàu bay hoặc nguy hiểm cho trật tự và kỷ luật trên tàu bay" (điểm b, khoản 1 Điều 1 Công ước Tokyo 1963 về an ninh hàng không).

Do vậy, có sự khác nhau trong quy định về tội phạm hàng không trong pháp luật của các quốc gia. Bộ luật hình sự năm 1999 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam tại Điều 8 đã định nghĩa khái niệm tội phạm như sau: Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa [39]. Định nghĩa tội phạm trên đây là định nghĩa có tính khoa học thể hiện tập trung nhất quan điểm của Nhà nước ta về tội phạm. Định nghĩa này là cơ sở khoa học thống nhất cho việc xác định những loại tội phạm cụ thể, là cơ sở cho việc áp dụng đúng đắn những điều luật quy định về từng tội phạm cụ thể.

Như vậy, tội phạm hàng không quốc tế theo tác giả có thể được định nghĩa như sau: Tội phạm hàng không quốc tế là những hành vi xâm phạm đến sự an 16 toàn của tàu bay hoặc của người, tài sản trên tàu bay hoặc gây nguy hiểm cho trật tự, kỷ luật trên tàu bay. Khủng bố hàng không quốc tế Trong bối cảnh quốc tế hiện nay, việc đưa ra định nghĩa chung về khủng bố là cần thiết vì có như vậy mới nâng cao được hiệu quả hợp tác đấu tranh phòng chống tội phạm này. Hiện nay, mặc dù hệ thống văn bản quy phạm pháp luật quốc tế về chống khủng bố tương đối lớn, tuy nhiên chưa văn bản nào đưa ra được định nghĩa rõ ràng, toàn diện về khủng bố. Trong 13 điều ước quốc tế thuộc khuôn khổ Liên hợp quốc về đấu tranh chống khủng bố hiện nay chỉ có ba Công ước trực tiếp nhắc đến khái niệm "khủng bố" (Terrorism) ngay tại tiêu đề, đó là: Công ước New York năm 1997 về trừng trị khủng bố bằng bom (Internationail conternation for the suppression of terrorist bombings); Công ước New York năm 1999 về trừng trị việc tài trợ khủng bố (International convention for the suppression of the financing of terrorism); Công ước New York năm 2005 về ngăn chặn các hành vi khủng bố hạt nhân (International convention for the suppression of acts of nuclear terrorism).

Các công ước còn lại quy định về những tội phạm mà việc thực hiện các tội phạm đó được coi như biểu hiện của khủng bố quốc tế. Trong ba công ước quốc tế nhắc đến khái niệm "khủng bố" ngay tại tiêu đề chỉ có Công ước New York năm 1999 về trừng trị hành vi tài trợ khủng bố đưa ra được định nghĩa chung về khủng bố, các công ước còn lại chỉ đưa ra định nghĩa về từng loại hành vi khủng bố cụ thể. Công ước New York năm 1999 bên cạnh việc định nghĩa hành vi tài trợ khủng bố đã gián tiếp quy định thế nào là khủng bố. Hầu hết các điều ước quốc tế khu vực cũng không đưa ra được định nghĩa khủng bố.

Các điều ước này trong phạm vi hợp tác đấu tranh chống khủng bố lại dẫn ra những hành vi được quy định tại 13 Công ước quốc tế đa phương của Liên hợp quốc. Ví dụ, Công ước của Châu Âu về chống khủng bố năm 1977 ngay tại Điều 1 đã đưa ra các hành vi thuộc phạm vi điều 17 chỉnh của Công ước, yêu cầu các quốc gia thành viên phải tội phạm hóa, đó là các hành vi được nêu trong Công ước La Haye năm 1970 về trừng trị việc chiếm giữ bất hợp pháp tàu bay; Công ước Montreal năm 1971 về trừng trị các hành vi bất hợp pháp chống lại an toàn hàng không dân dụng. Tháng 11 năm 2007 tại Cebu, các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á (ASEAN) đã ký Công ước chung về chống khủng bố (ASEAN Convention on Counter Terrorism). Tại Điều 2 Công ước này quy định về "Những hành vi phạm tội khủng bố" đã ghi nhận các hành vi theo 13 Công ước đa phương về đấu tranh chống khủng bố trong khuôn khổ Liên hợp quốc; Đối với các mục đích của Công ước này, tội phạm có nghĩa là bất kỳ hành vi phạm tội trong phạm vi được liệt kê như sau: - Công ước La Haye năm 1970 về trừng trị việc chiếm giữ bất hợp pháp tàu bay.

- Công ước Montreal năm 1971 về trừng trị những hành vi bất hợp pháp chống lại an toàn hàng không dân dụng. - Công ước New York năm 1973 về ngăn chặn và trừng trị các tội phạm chống lại những người được bảo hộ quốc tế, bao gồm viên chức ngoại giao. - Công ước New York năm 1977 về chống bắt cóc con tin. - Công ước Viên năm 1979 về bảo vệ an toàn vật liệu hạt nhân.

- Nghị định thư Montreal năm 1988 về trừng trị các hành vi bạo lực bất hợp pháp tại cảng hàng không dân dụng quốc tế. - Công ước Rome năm 1988 về trừng trị các hành vi bất hợp pháp chống lại những công trình cố định trên thềm lục địa. - Công ước New York năm 1997 về trừng trị khủng bố bằng bom. - Công ước New York năm 1999 về trừng trị hành vi tài trợ cho khủng bố.

- Công ước Viên năm 2005 (sửa đổi Công ước Viên năm 1980) về bảo vệ an toàn vật liệu hạt nhân.