Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phương pháp trí tuệ tính toán xây dựng mô hình lập luận và ứng dụng trong chuẩn đoán bát cương

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật nghiên cứu nghiên cứu phương pháp trí tuệ tính toán xây dựng mô hình lập luận và ứng dụng trong chuẩn đoán bát, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Vũ Tùng Lâm
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hoàng Phương
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học máy tính
• Đề tài: Nghiên Cứu Phương Pháp Trí Tuệ Tính Toán Trong Chẩn Đoán Bát Cương
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ KIẾN THỨC CƠ SỞ
• 1.1. Sơ lược về Y học cổ truyền Việt Nam
• 1.2. Một số khái niệm về Chẩn đoán Bát Cương trong Y học cổ truyền
• 1.3. Các hội chứng cơ bản trong chẩn đoán Bát Cương
• 1.4. Qui trình Chẩn đoán Bát Cương
• 1.5. Sơ lược về các phương pháp trí tuệ tính toán
• 1.6. Khái quát về Logic mờ
• 1.7. Hệ chuyên gia
• 1.8. Kết luận chương I
• 2. CHƯƠNG 2: MÔ HÌNH HỆ CHUYÊN GIA KẾT HỢP LUẬT DƯƠNG VÀ LUẬT ÂM CHO CHẨN ĐOÁN BÁT CƯƠNG
• 2.1. Cơ sở tri thức và sự lan truyền tri thức
• 2.2. Cơ sở tri thức
• 2.3. Cơ chế suy diễn
• 2.4. Cấu trúc đại số của các hệ giống MYCIN
• 2.5. Kết hợp tri thức dương và tri thức âm cho chẩn đoán Bát cương
• 2.6. Kết luận chương II
• 3. CHƯƠNG 3: XÂY DỰNG THỬ NGHIỆM HỆ CHUYÊN GIA CHO CHẨN ĐOÁN BÁT CƯƠNG
• 3.1. Mô tả các thành phần của Hệ chuyên gia cho chẩn đoán Bát Cương
• 3.2. Thành phần thu nhận tri thức
• 3.3. Thành phần Cơ sở tri thức
• 3.4. Thành phần Cơ chế suy diễn
• 3.5. Thành phần Giải thích suy diễn chẩn đoán
• 3.6. Thành phần Giao diện người dùng và Hệ chuyên gia
• 3.7. Cài đặt thử nghiệm hệ thống Hệ chuyên gia cho chẩn đoán Bát Cương
• 3.8. Lựa chọn ngôn ngữ lập trình
• 3.9. Thử nghiệm hệ thống Hệ chuyên gia cho chẩn đoán Bát Cương
• 3.10. Đánh giá hệ thống Hệ chuyên gia hỗ trợ cho chẩn đoán bát cương
• 3.11. Kết luận chương III
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nghiên cứu phương pháp trí tuệ tính toán trong chẩn đoán Bát Cương

Nghiên cứu này tập trung vào việc áp dụng phương pháp trí tuệ tính toán trong chẩn đoán Bát Cương, một phương pháp chẩn đoán quan trọng trong Y học cổ truyền Việt Nam. Mục tiêu của nghiên cứu là đề xuất mô hình mờ cho chẩn đoán Bát Cương và xây dựng hệ hỗ trợ tư vấn cho các bác sĩ đưa ra kết luận chẩn đoán Bát Cương.

1.1. Giới thiệu về Y học cổ truyền Việt Nam

Y học cổ truyền Việt Nam là một nền y học phong phú và đa dạng, với lịch sử phát triển lâu dài và sâu sắc. Nó dựa trên cơ sở triết học duy vật biện chứng cổ đại và đã được vận dụng vào việc tìm hiểu sinh lý, bệnh lý của con người, chỉ đạo việc chữa bệnh, phòng bệnh bằng thuốc hoặc không dùng thuốc.

1.2. Các nguyên tắc về Chẩn đoán Bát Cương trong Y học cổ truyền

Chẩn đoán Bát Cương là một phương pháp chẩn đoán quan trọng trong Y học cổ truyền, giúp cho thầy thuốc xác định vị trí, tính chất, trạng thái và xu thế hướng tiến triển của bệnh tật, từ đó đề ra các phương pháp chữa bệnh chính xác và có hiệu quả.

II. Mô hình hệ chuyên gia kết hợp luật Dương và luật Âm cho chẩn đoán Bát Cương

Mô hình hệ chuyên gia kết hợp luật Dương và luật Âm là một phương pháp mới trong chẩn đoán Bát Cương, giúp cho việc chẩn đoán trở nên chính xác và hiệu quả hơn. Mô hình này dựa trên cơ sở tri thức và sự lan truyền tri thức, kết hợp giữa luật Dương và luật Âm để đưa ra kết luận chẩn đoán.

2.1. Cơ sở tri thức và sự lan truyền tri thức

Cơ sở tri thức là nền tảng của mô hình hệ chuyên gia, bao gồm các kiến thức và kinh nghiệm của các chuyên gia trong lĩnh vực chẩn đoán Bát Cương. Sự lan truyền tri thức là quá trình truyền đạt và chia sẻ kiến thức giữa các chuyên gia và hệ thống.

2.2. Kết hợp luật Dương và luật Âm cho chẩn đoán Bát Cương

Kết hợp luật Dương và luật Âm là một phương pháp mới trong chẩn đoán Bát Cương, giúp cho việc chẩn đoán trở nên chính xác và hiệu quả hơn. Luật Dương và luật Âm được sử dụng để đưa ra kết luận chẩn đoán dựa trên các triệu chứng và dấu hiệu của bệnh nhân.

III. Xây dựng thử nghiệm hệ chuyên gia cho chẩn đoán Bát Cương

Xây dựng thử nghiệm hệ chuyên gia cho chẩn đoán Bát Cương là một bước quan trọng trong việc áp dụng mô hình hệ chuyên gia vào thực tế. Thử nghiệm này giúp cho việc đánh giá hiệu quả và độ tin cậy của mô hình hệ chuyên gia trong chẩn đoán Bát Cương.

3.1. Thu thập tri thức và xây dựng cơ sở tri thức

Thu thập tri thức và xây dựng cơ sở tri thức là một bước quan trọng trong việc xây dựng thử nghiệm hệ chuyên gia cho chẩn đoán Bát Cương. Cơ sở tri thức được xây dựng dựa trên các kiến thức và kinh nghiệm của các chuyên gia trong lĩnh vực chẩn đoán Bát Cương.

3.2. Cài đặt thử nghiệm hệ thống hệ chuyên gia cho chẩn đoán Bát Cương

Cài đặt thử nghiệm hệ thống hệ chuyên gia cho chẩn đoán Bát Cương là một bước quan trọng trong việc áp dụng mô hình hệ chuyên gia vào thực tế. Thử nghiệm này giúp cho việc đánh giá hiệu quả và độ tin cậy của mô hình hệ chuyên gia trong chẩn đoán Bát Cương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh y học hiện đại ngày càng phát triển, việc ứng dụng các phương pháp trí tuệ tính toán trong chăm sóc sức khỏe đã trở thành xu hướng nổi bật. Theo báo cáo của ngành, các hệ thống trợ giúp chẩn đoán bệnh dựa trên trí tuệ nhân tạo như mạng nơ ron nhân tạo (ANNs) và logic mờ (Fuzzy Logic) đã được áp dụng thành công trong nhiều lĩnh vực y học hiện đại như phân tích mẫu máu, chẩn đoán bệnh lao, phân loại bệnh bạch cầu và xử lý hình ảnh y học. Tuy nhiên, việc ứng dụng các phương pháp này trong y học cổ truyền Việt Nam, đặc biệt là trong chẩn đoán Bát Cương, vẫn còn nhiều tiềm năng chưa được khai thác triệt để.

Luận văn tập trung nghiên cứu phương pháp trí tuệ tính toán để xây dựng mô hình lập luận kết hợp các luật Dương và luật Âm nhằm hỗ trợ chẩn đoán Bát Cương trong y học cổ truyền Việt Nam. Mục tiêu cụ thể bao gồm: phát triển mô hình logic mờ cho chẩn đoán Bát Cương, xây dựng hệ chuyên gia hỗ trợ bác sĩ trong việc xác định các hội chứng Âm - Dương, Hàn - Nhiệt, Hư - Thực, Biểu - Lý, đồng thời góp phần làm sáng tỏ lý thuyết y học cổ truyền qua ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Nghiên cứu được thực hiện trong phạm vi y học cổ truyền Việt Nam, với dữ liệu thu thập từ các chuyên gia và mô phỏng trên máy tính, trong khoảng thời gian gần đây.

Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc nâng cao độ chính xác và hiệu quả trong chẩn đoán Bát Cương, hỗ trợ giảng dạy và đào tạo sinh viên y học cổ truyền, đồng thời mở rộng ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực y học truyền thống, góp phần bảo tồn và phát triển nền y học dân tộc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết chính: Logic mờ (Fuzzy Logic) và Hệ chuyên gia (Expert System). Logic mờ cho phép xử lý các thông tin không chính xác, không rõ ràng bằng cách sử dụng các hàm thuộc tính trong khoảng [0,1], giúp mô tả mức độ tin cậy của các triệu chứng và kết luận chẩn đoán. Các phép toán cơ bản như phép phủ định, phép hội (AND), phép tuyển (OR) được áp dụng để xử lý và kết hợp các dữ liệu mờ.

Hệ chuyên gia là chương trình máy tính mô phỏng khả năng suy luận của chuyên gia người, bao gồm cơ sở tri thức (các luật IF-THEN với trọng số mờ) và mô tơ suy diễn để xử lý thông tin và đưa ra kết luận. Cơ sở tri thức được xây dựng dựa trên các luật Dương (khẳng định kết luận) và luật Âm (phủ định kết luận) trong chẩn đoán Bát Cương, với trọng số biểu thị mức độ tin cậy.

Các khái niệm chuyên ngành quan trọng bao gồm: Bát Cương (8 cương lĩnh chẩn đoán gồm Âm - Dương, Hàn - Nhiệt, Hư - Thực, Biểu - Lý), tứ chẩn (vọng, văn, vấn, thiết), và các hội chứng cơ bản trong y học cổ truyền. Mô hình sử dụng cấu trúc đại số của nhóm Abel có thứ bậc mở rộng để kết hợp các trọng số mờ, dựa trên các hệ giống MYCIN.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp lý thuyết và thực nghiệm mô phỏng trên máy tính. Nguồn dữ liệu bao gồm tri thức chuyên gia y học cổ truyền, các triệu chứng và hội chứng Bát Cương được thu thập và mã hóa thành các luật IF-THEN với trọng số mờ.

Phương pháp phân tích sử dụng logic mờ để đánh giá mức độ thể hiện của triệu chứng trên bệnh nhân, kết hợp với trọng số luật trong cơ sở tri thức để tính toán mức độ khẳng định hoặc phủ định các hội chứng. Mô tơ suy diễn áp dụng các phép toán mờ và phép toán nhóm Abel để tổng hợp kết quả.

Cỡ mẫu nghiên cứu là tập hợp các luật gồm hơn 900 luật Dương và Âm cho 8 hội chứng Bát Cương, được xây dựng dựa trên kinh nghiệm chuyên gia và tài liệu y học cổ truyền. Phương pháp chọn mẫu là chọn lọc các triệu chứng và luật có liên quan trực tiếp đến chẩn đoán Bát Cương.

Timeline nghiên cứu bao gồm: thu thập tri thức và xây dựng cơ sở luật (giai đoạn 1), phát triển mô hình và cài đặt hệ chuyên gia thử nghiệm (giai đoạn 2), đánh giá và hoàn thiện hệ thống (giai đoạn 3).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mô hình kết hợp luật Dương và luật Âm hiệu quả trong chẩn đoán Bát Cương
   Mô hình sử dụng sự khác biệt giữa mức độ khẳng định và phủ định trong khoảng [-1,1] để xác định kết luận chẩn đoán. Ví dụ, với một bệnh nhân có triệu chứng như sốt nóng sợ gió, đau đầu, rêu lưỡi trắng mỏng, hệ thống tính toán mức độ khẳng định chứng Biểu đạt 0.65, thuộc nhóm "hầu như khẳng định" với độ tin cậy cao.

2. Cơ sở tri thức phong phú với hơn 900 luật Dương và Âm
   Cơ sở tri thức bao gồm 127 luật Dương và 3 luật Âm cho mỗi hội chứng Âm, Dương, Hàn, Nhiệt, Hư, Thực, Lý, Biểu, đảm bảo tính toàn diện và chính xác trong việc mô tả các triệu chứng và hội chứng.

3. Hệ chuyên gia hỗ trợ chẩn đoán với giao diện thân thiện và khả năng giải thích kết luận
   Hệ thống cho phép nhập liệu triệu chứng, trọng số mức độ biểu hiện, và đưa ra kết quả chẩn đoán sắp xếp theo thứ tự mức độ giảm dần. Khả năng giải thích kết luận giúp người dùng hiểu rõ nguyên nhân và cơ sở của kết quả, tăng tính tin cậy.

4. So sánh với các nghiên cứu trước đây
   Mô hình kết hợp luật Dương và Âm dựa trên logic mờ và nhóm Abel mở rộng cho phép xử lý linh hoạt hơn so với các hệ thống chỉ sử dụng luật khẳng định hoặc phủ định riêng lẻ. Điều này giúp giảm thiểu sai sót do hiện tượng chân giả, bán biểu bán lý trong y học cổ truyền.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân thành công của mô hình là do việc kết hợp đồng thời các luật khẳng định và phủ định, phản ánh đúng bản chất phức tạp của các hội chứng Bát Cương, nơi các triệu chứng có thể lẫn lộn và không hoàn toàn rõ ràng. Việc sử dụng logic mờ giúp mô hình xử lý các dữ liệu không chắc chắn và đa chiều, phù hợp với đặc thù y học cổ truyền.

Kết quả có thể được trình bày qua biểu đồ thanh thể hiện mức độ khẳng định và phủ định của từng hội chứng trên bệnh nhân, hoặc bảng tổng hợp trọng số các luật "cháy" trong quá trình suy diễn. Điều này hỗ trợ bác sĩ và sinh viên y học cổ truyền trong việc phân tích và đưa ra quyết định chính xác.

So với các hệ thống chuyên gia truyền thống, mô hình này có ưu điểm vượt trội về khả năng xử lý dữ liệu mờ và giải thích kết luận, đồng thời phù hợp với quy trình chẩn đoán Bát Cương truyền thống, góp phần nâng cao hiệu quả ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong y học cổ truyền Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển hệ thống hỗ trợ chẩn đoán Bát Cương tích hợp đa nền tảng
   Động từ hành động: Xây dựng; Target metric: Tăng khả năng tiếp cận và sử dụng; Timeline: 12 tháng; Chủ thể thực hiện: Các nhóm nghiên cứu công nghệ thông tin và y học cổ truyền.

2. Mở rộng cơ sở tri thức với dữ liệu thực tế từ các bệnh viện y học cổ truyền
   Động từ hành động: Thu thập và cập nhật; Target metric: Tăng độ chính xác chẩn đoán; Timeline: 6-9 tháng; Chủ thể thực hiện: Bác sĩ chuyên khoa và nhà phát triển hệ thống.

3. Đào tạo và hướng dẫn sử dụng hệ chuyên gia cho sinh viên và bác sĩ y học cổ truyền
   Động từ hành động: Tổ chức đào tạo; Target metric: Nâng cao kỹ năng chẩn đoán; Timeline: 3-6 tháng; Chủ thể thực hiện: Trường đại học và các trung tâm đào tạo y học cổ truyền.

4. Nghiên cứu tích hợp thêm các phương pháp trí tuệ nhân tạo khác như mạng nơ ron nhân tạo để nâng cao hiệu quả chẩn đoán
   Động từ hành động: Nghiên cứu và thử nghiệm; Target metric: Cải thiện độ chính xác và tốc độ xử lý; Timeline: 12-18 tháng; Chủ thể thực hiện: Các viện nghiên cứu công nghệ và y học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ và chuyên gia y học cổ truyền
   Lợi ích: Hỗ trợ chẩn đoán chính xác các hội chứng Bát Cương, nâng cao hiệu quả điều trị. Use case: Áp dụng trong thực hành lâm sàng để xác định chính xác tình trạng bệnh nhân.

2. Sinh viên và giảng viên y học cổ truyền
   Lợi ích: Công cụ học tập và mô phỏng quá trình chẩn đoán Bát Cương, giúp hiểu sâu hơn về lý thuyết và thực hành. Use case: Sử dụng trong giảng dạy và nghiên cứu khoa học.

3. Nhà phát triển phần mềm và chuyên gia trí tuệ nhân tạo trong y tế
   Lợi ích: Tham khảo mô hình logic mờ kết hợp luật Dương - Âm, cơ sở xây dựng hệ chuyên gia trong y học cổ truyền. Use case: Phát triển các hệ thống hỗ trợ chẩn đoán y tế tương tự.

4. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách y tế
   Lợi ích: Đánh giá tiềm năng ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong y học cổ truyền, định hướng phát triển công nghệ y tế. Use case: Lập kế hoạch đầu tư và phát triển y học cổ truyền hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp logic mờ khác gì so với xác suất trong chẩn đoán y học?
   Logic mờ biểu diễn mức độ liên thuộc của triệu chứng với hội chứng trong khoảng [0,1], không phải xác suất xảy ra biến cố. Ví dụ, một triệu chứng có thể "hơi" xuất hiện với mức độ 0.7, thể hiện sự không chắc chắn mềm dẻo hơn so với xác suất.

2. Tại sao cần kết hợp cả luật Dương và luật Âm trong hệ chuyên gia?
   Việc kết hợp giúp mô hình vừa khẳng định vừa loại trừ các kết luận, phản ánh đúng bản chất phức tạp của bệnh lý trong y học cổ truyền, giảm thiểu sai sót do hiện tượng chân giả hoặc bán biểu bán lý.

3. Cơ sở tri thức được xây dựng như thế nào?
   Cơ sở tri thức gồm các luật IF-THEN với trọng số mờ, được thu thập từ kinh nghiệm chuyên gia và tài liệu y học cổ truyền, bao gồm hơn 900 luật cho 8 hội chứng Bát Cương, đảm bảo tính toàn diện và chính xác.

4. Hệ chuyên gia có thể giải thích kết luận như thế nào?
   Hệ chuyên gia cung cấp thông tin về các luật đã "cháy" và mức độ tin cậy của từng luật, giúp người dùng hiểu rõ lý do và cơ sở của kết luận, tăng tính minh bạch và tin cậy trong chẩn đoán.

5. Ứng dụng thực tế của hệ chuyên gia này trong y học cổ truyền ra sao?
   Hệ chuyên gia hỗ trợ bác sĩ trong việc phân tích triệu chứng, đưa ra kết luận chẩn đoán Bát Cương nhanh chóng và chính xác, đồng thời hỗ trợ đào tạo sinh viên và nghiên cứu khoa học trong lĩnh vực y học cổ truyền.

Kết luận

• Đã xây dựng thành công mô hình hệ chuyên gia kết hợp luật Dương và luật Âm dựa trên logic mờ cho chẩn đoán Bát Cương trong y học cổ truyền Việt Nam.
• Cơ sở tri thức phong phú với hơn 900 luật, đảm bảo tính toàn diện và chính xác trong chẩn đoán.
• Hệ chuyên gia hỗ trợ chẩn đoán hiệu quả, có khả năng giải thích kết luận, phù hợp với quy trình y học cổ truyền.
• Mô hình góp phần nâng cao hiệu quả ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong y học cổ truyền, hỗ trợ giảng dạy và nghiên cứu.
• Đề xuất phát triển hệ thống đa nền tảng, mở rộng cơ sở tri thức và tích hợp thêm các phương pháp trí tuệ nhân tạo khác trong tương lai.

Khuyến khích các nhà nghiên cứu và chuyên gia y học cổ truyền áp dụng và phát triển mô hình, đồng thời tổ chức đào tạo để nâng cao kỹ năng sử dụng hệ chuyên gia trong thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I. MỘT SỐ KIẾN THỨC CƠ SỞ 1. Sơ lược về Y học cổ truyền Việt Nam [26] Nền y học cổ truyền được bắt nguồn từ một nền y học dân gian phong phú. Thông qua thực tiễn nhiều đời, các kinh nghiệm được đúc kết thành lý luận phong phú.

Mặt khác các lý luận triết học duy vật cổ đại (thuyết âm dương, ngũ hành.) lại được các nhà y học cổ phương Đông vận dụng vào y học trong mọi lĩnh vực từ phòng bệnh đến chẩn trị, bào chế thuốc men, làm phong phú thêm cho kho tàng lý luận của Y học cổ truyền. Từ đó Y học cổ truyền có một nền tảng vững chắc dựa trên hệ thống lý luận đã đươc ghi chép thành văn bản, trên cơ sở đó nền Y học cổ truyền Việt Nam có điều kiện phát triển. Do vậy có thể khẳng định rằng đây là một nền y học của dân, do dân và vì dân. Nó có tính chất quần chúng rộng rãi, tính sáng tạo và tính nhân đạo sâu sắc.

Nó tiếp thu tinh hoa của nền Y học cổ truyền Phương Đông, trong đó công đầu phải kể đến Đại y tôn Hải Thượng Lãn Ông người đã có công Việt Nam hóa nền y học cổ truyền Trung hoa vào Việt Nam. Chính ông là một tài năng, đã đúc kết và sáng tạo các di sản quý báu vừa mang sắc thái phi vật thể và vật thể của nền Y học cổ truyền Việt Nam. Nền Y học cổ truyền Việt Nam dưới ánh sáng của các Nghị quyết của Đảng cộng sản Việt Nam và được sự quan tâm của Bác Hồ vĩ đại, đã ngày càng được phát triển mạnh mẽ. Hệ thống Y học cổ truyền dựa trên cơ sở triết học duy vật biện chứng cổ đại bao gồm các tác phẩm Kinh dịch, Khổng tử, Lão tử… một số luận thuyết đã được vận dụng trong Y học cổ truyền như: âm, dương, ngũ hành kinh lạc, thiên nhân hợp nhất…Những quy luật của luận thuyết đó được vận dụng vào việc tìm hiểu sinh lý, bệnh lý của con người, chỉ đạo việc chữa bệnh, phòng bệnh bằng thuốc hoặc không dùng thuốc.

Phương pháp chữa bệnh bằng Y học cổ truyền được sử dụng chữa các bệnh cấp và mãn tính. Một số khái niệm về Chẩn đoán Bát Cương trong Y học cổ truyền Để đưa ra những chẩn đoán thì việc đầu tiên là Bác sỹ phải thực hiện khám bệnh cho người bệnh. Khám bệnh trong Y học cổ truyền chủ yếu là khám lâm sàng nhưng là khâu rất quan trọng để giúp người thầy thuốc xác định chẩn đoán (mặc dù y học ngày nay có rất nhiều phương tiện và phương pháp hóa sinh để xác định chẩn đoán nhưng phần khám lâm sàng là không thể thiếu được). c 5 Tứ chẩn là 4 nội dung hỏi và khám bệnh gồm vấn (hỏi bệnh), vọng (nhìn), văn (nghe, ngửi), thiết (sờ nắn, bắt mạch).

Hỏi bệnh (vấn chẩn) là ngoài phần hỏi về mặt hành chính còn hỏi về bệnh lý chính, thời gian mắc bệnh, tình hình đau, tình hình ăn, uống, tiêu, tiểu.Khám bệnh trong Y học cổ truyền gồm ba phần: Vọng (nhìn): Nhìn toàn thân, nhìn từng bộ phận và nhìn chất xuất tiết; Văn (nghe và ngửi): Nghe âm thanh và ngửi mùi vị; Thiết chẩn (Sờ nắn và bắt mạch): Sờ nắn là dùng cảm giác của bàn tay mà người thầy thuốc biết được vị trí và tính chất của bệnh. Bắt mạch là để biết được tình trạng khỏe yếu của cơ thể người bệnh và tính chất của bệnh. Mục đích của “tứ chẩn” là giúp người thầy thuốc tìm hiểu tính chất bệnh lý của bệnh nhân, tình hình sinh hoạt cũng như hoàn cảnh sinh sống của người bệnh, những nguyên nhân gây bệnh để dựa trên cơ sở đó mà xác định chẩn đoán theo các hội chứng bệnh lý: hàn - nhiệt, hư - thực, biểu - lý, âm - dương hoặc bệnh thuộc tạng phủ nào, đường kinh nào. Trước triệu chứng phức tạp của bệnh tật được thu thập qua khám bệnh, người thầy thuốc phải dựa vào bát cương để đánh giá được vị trí, tính chất, trạng thái và xu thế hướng tiến triển của bệnh tật, giúp cho công việc chẩn đoán nguyên nhân bệnh và đề ra được các phương pháp chữa bệnh chính xác và có hiệu quả.

Bát cương bao gồm: biểu và lý (ngoài, trong); hàn và nhiệt (nóng, lạnh); hư và thực; âm và dương. Trong đó âm và dương là hai cương lĩnh tổng quát, nên gọi là tổng cương. Các hội chứng cơ bản trong chẩn đoán Bát Cương 1. Biểu và lý Chẩn đoán về giai đoạn của bệnh biểu và lý là hai cương lĩnh đầu tiên trong 8 cương lĩnh để xác định về bệnh tật, chức năng của nó là đánh giá và xác định vị trí nông sâu của bệnh tật, giúp cho khả năng tiên lượng bệnh và đề ra phương pháp chữa bệnh thích hợp (bệnh tại biểu thường dùng các phép phát tán, bệnh tại lý thì hay dùng các phép thanh, hạ, ôn, bổ.

Các triệu chứng của Chứng Biểu: Sốt nóng sợ gió, Sợ lạnh, Đau đầu, Đau mình mẩy, Ngạt mũi và ho, Rêu lưỡi trắng mỏng. Các triệu chứng của Chứng Lý: Sợ lạnh và thích ấm, Miệng nhạt không khát, Tay chân lạnh, Nước tiểu trong dài và đại tiện thì lỏng, Chất lưỡi thì nhạt, Rêu lưỡi trắng trơn ướt, Mạch trầm trì. Hàn và nhiệt Chẩn đoán tính chất bệnh hàn và nhiệt là hai cương lĩnh đánh giá tính chất của bệnh, giúp cho thầy thuốc chẩn đoán các loại hình của bệnh và đề ra phương pháp chữa bệnh hợp lý (bệnh hàn dùng thuốc nhiệt, bệnh nhiệt dùng thuốc hàn; nhiệt thì châm, hàn thì cứu). Các triệu chứng của Chứng hàn: Sợ lạnh và thích ấm, Miệng nhạt không khát, Tay chân lạnh, Nước tiểu trong dài và đại tiện thì lỏng, Chất lưỡi thì nhạt, Rêu lưỡi trắng trơn ướt, Mạch trầm trì.

Các triệu chứng của Chứng nhiệt: Sốt hoặc sốt cao nhưng thích mát (ăn và uống …), Sắc mặt đỏ, Tay chân nóng, Tiểu tiện ngắn đỏ và đại tiện thì táo, Chất lưỡi đỏ, Rêu lưỡi vàng và khô, Mạch sác. Hư và thực Đánh giá trạng thái người bệnh và tác nhân gây bệnh - mức độ bệnh Hư và thực là hai cương lĩnh dùng để đánh giá trạng thái người bệnh và tác nhân gây bệnh, để thấy thuốc áp dụng nguyên tắc điều trị bệnh (hư thì bổ, thực thì tả). Các triệu chứng của Chứng Hư: Tinh thần thì yếu đuối và người thì mệt mỏi, Sắc mặt thì trắng bợt và tự ra mồ hôi hoặc mồ hôi trộm, Thể trạng sút cân gầy, Hay hồi hộp thở ngắn và Đoản hơi khí - ngại nói, Tiểu nhiều lần hoặc không tự chủ, Chất lưỡi nhạt, Mạch thì tế nhược. Các triệu chứng của Chứng Thực: Tiếng thở thô mạnh và phiền toái, Ngực bụng đầy chướng, Phân táo và mót rặn, Bí tiểu tiện - đái buốt và rắt, Rêu lưỡi vàng, Mạch thực hữu lực.

Âm dương Âm dương là hai cương lĩnh tổng quát để đánh giá xu thế chung của bệnh tật, vì những hiện tượng, hàn, nhiệt, hư, thực, luôn luôn phối hợp và lẫn lộn với nhau. Sự mất thăng bằng của âm dương biểu hiện bằng sự Thiên thắng (âm thịnh và dương thịnh) Thiên suy (âm hư, dương hư, vong dương và vong âm). Các triệu chứng của Chứng Âm: Người lạnh và tay chân lạnh, Tinh thần mệt mỏi và thở nhỏ, Thích ấm và không khát, Tiểu tiện trong dài và đại tiện lỏng, Sắc mặt trắng, Lưỡi nhạt, Mạch trầm nhược. Các triệu chứng của Chứng Dương: Tay chân ấm, Tinh thần hiếu động (hưng phấn, kích động), Thở to và thô, Sợ nóng và khát nước, Nước tiểu đỏ, đục, ít c 7 và đại tiện thì táo, Sắc mặt đỏ, Mạch hoạt sác và phù sác hữu lực.

Qui trình Chẩn đoán Bát Cương Chẩn đoán Y học cổ truyền là một mắt xích quan trọng trong chuỗi mắt xích thăm khám lâm sàng, chẩn đoán và điều trị góp phần đáng kể vào kết quả trị liệu. Quá trình chẩn đoán được thực hiện tiếp sau các bước thăm khám lâm sàng. (Tứ chẩn: Vọng, Văn, Vấn, Thiết) và làm nền tảng cho mắt xích điều trị và dự phòng. Để công việc chẩn đoán được chính xác đòi hỏi mắt xích khám lâm sàng (tứ chẩn) phải chính xác và đầy đủ không bỏ sót và bỏ qua bất cứ khâu nào, đồng thời cần tôn trọng tính khách quan trong quá trình thăm khám, dữ liệu thông tin về bệnh tật.

Để có một kết quả chẩn đoán đúng hợp lý và logic cần tuân thủ các nguyên tắc cơ bản của quy trình chẩn đoán, nắm chắc cương lĩnh của bát cương nói riêng và hệ thống lý luận của Y học cổ truyền nói chung đặc biệt là lý luận học thuyết âm dương và ngũ hành, bởi nó xuyên suốt toàn bộ lĩnh vực Y học cổ truyền từ sinh lý, bệnh lý đến thăm khám lâm sàng, chẩn đoán, điều trị và dự phòng. Để đảm bảo cho việc chẩn đoán được chính xác đầy đủ không bỏ sót cần tuân thủ các quy trình sau: 1. Xem và đọc kỹ các thông tin thu được từ việc khám bệnh Việc xem xét và thẩm định kỹ các thông tin (triệu chứng) thu được từ việc thăm khám là công việc quan trọng và cần thiết, bởi trên cơ sở của việc làm này sẽ giúp thầy thuốc thiết lập các mối liên hệ từ các thông tin rời rạc thành một hệ thống các thông tin có mối liên hệ với nhau tạo nên các hội chứng bệnh lý qua đó giúp thầy thuốc hướng đến việc lựa chọn một chẩn đoán phù hợp nhất và giúp cho việc chẩn đoán loại trừ. Cần nắm vững tám cương lĩnh chẩn đoán (bát cương) Nội dung tám cương lĩnh giúp cho các thầy thuốc trong khi chẩn đoán cần phải chỉ ra được vị trí nông sâu, tính hàn nhiệt, trạng thái hư thực và xu thế chung của bệnh thuộc âm hay dương, từ đó giúp cho việc chẩn đoán nguyên nhân và đề ra các phương pháp chữa bệnh chính xác.

Cần nắm vững được sự phối hợp của các cương lĩnh, hiện tượng chân giả, bán biểu bán lý: 1.