Luận văn thạc sĩ về điều khiển robot đa hướng bám theo quỹ đạo sử dụng kỹ thuật điều khiển trượt

Khám phá luận văn thạc sĩ HCMUTE về điều khiển robot đa hướng bám theo quỹ đạo bằng kỹ thuật điều khiển trượt, ứng dụng trong công nghệ hiện đại.

• Tác giả: Lê Trường An
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thanh Phương
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Kỹ Thuật Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kỹ Thuật Điện Tử
• Đề tài: Nghiên Cứu Điều Khiển Robot Đa Hướng Bám Quỹ Đạo Bằng Kỹ Thuật Điều Khiển Trượt
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• CẢM TẠ
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ROBOT
• 1.1. Lịch sử ra đời và phát triển
• 1.2. Các thế hệ robot
• 1.3. Robot di động
• 1.4. Những xu hướng phát triển của robot hiện đại
• 1.5. Các kết quả nghiên cứu về robot đa hướng đã công bố
• 1.6. Mục tiêu khách thể và đối tượng nghiên cứu
• 1.6.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.6.2. Nhiệm vụ của đề tài và phạm vi nghiên cứu
• 1.6.2.1. Nhiệm vụ của đề tài
• 1.6.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.6.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.7.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.7.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.8. Kế hoạch thực hiện
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT ỔN ĐỊNH LYAPUNOV
• 2.1. Hệ phi tuyến và các điểm cân bằng
• 2.2. Khái niệm ổn định
• 2.3. Phương pháp trực tiếp Lyapunov
• 2.4. Tiêu chuẩn Lyapunov phục vụ thiết kế bộ điều khiển
• 2.5. Các hệ thống Điều khiển Robot
• 2.5.1. Điều khiển theo quỹ đạo đặt
• 2.5.2. Các hệ thống điều khiển hệ tuyến tính
• 2.5.3. Các hệ thống điều khiển hệ phi tuyến
• 2.6. Các phương pháp điều khiển Robot
• 2.7. Kết luận
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH TOÁN HỌC CỦA ROBOT DI ĐỘNG ĐA HƯỚNG
• 3.1. Cấu trúc hình học và các giả thiết
• 3.1.1. Cấu trúc hình học của robot di động đa hướng
• 3.1.2. Các giả thiết cho mô hình nghiên cứu
• 3.2. Mô hình toán học của robot di động đa hướng
• 3.2.1. Mô hình động học
• 3.2.2. Mô hình động lực học
• 4. CHƯƠNG 4: ĐIỀU KHIỂN CHUYỂN ĐỘNG CỦA OMR SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU KHIỂN TRƯỢT
• 4.1. Bộ điều khiển trượt tích phân (ISMC) thiết kế cho OMR
• 4.2. Kết luận
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT QUẢ MÔ PHỎNG
• 5.1. Kết quả mô phỏng với bộ điều khiển có bộ thông số thứ nhất (I)
• 5.2. Kết quả mô phỏng với bộ điều khiển có bộ thông số thứ hai (II)
• 5.3. Nhận xét
• 6. CHƯƠNG 6: KẾT LUẬN VÀ HƯỚNG PHÁT TRIỂN
• 6.1. Hướng phát triển của đề tài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC A: CHỨNG MINH PHƯƠNG TRÌNH

Tóm tắt

I. Tổng quan về robot

Nghiên cứu về robot đa hướng đã trở thành một lĩnh vực quan trọng trong công nghệ hiện đại. Robot di động với khả năng di chuyển linh hoạt và chính xác đã thu hút sự quan tâm lớn từ các nhà nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn. Khác với các loại robot truyền thống, robot đa hướng có khả năng thay đổi vị trí và định hướng một cách độc lập, cho phép thực hiện các nhiệm vụ phức tạp trong môi trường không gian đa dạng. Việc phát triển các kỹ thuật điều khiển tiên tiến, đặc biệt là điều khiển trượt, đã mở ra nhiều cơ hội mới cho việc tối ưu hóa hiệu suất của các hệ thống robot này.

1.1 Lịch sử ra đời và phát triển

Thuật ngữ robot lần đầu tiên xuất hiện vào năm 1921 và đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ những cánh tay robot cơ bản đến các hệ thống robot thông minh hiện đại, sự tiến bộ trong công nghệ đã giúp robot trở thành một phần không thể thiếu trong sản xuất và đời sống. Các nghiên cứu về robot di động đã được thực hiện từ những năm 1950, với sự phát triển của các cảm biến và hệ thống điều khiển, cho phép robot hoạt động hiệu quả hơn trong môi trường thực tế.

II. Cơ sở lý thuyết ổn định Lyapunov

Lý thuyết ổn định Lyapunov là một công cụ quan trọng trong việc thiết kế các bộ điều khiển cho robot. Nó cung cấp các tiêu chuẩn để đánh giá sự ổn định của hệ thống, đặc biệt là trong các hệ thống phi tuyến. Việc áp dụng lý thuyết này vào thiết kế bộ điều khiển cho robot đa hướng giúp đảm bảo rằng các véc tơ sai số sẽ tiệm cận về không, từ đó nâng cao độ chính xác trong việc bám theo quỹ đạo mong muốn. Các phương pháp điều khiển dựa trên Lyapunov đã được chứng minh là hiệu quả trong việc xử lý các vấn đề phức tạp trong điều khiển robot.

2.1 Phương pháp trực tiếp Lyapunov

Phương pháp trực tiếp Lyapunov cho phép xác định các điều kiện cần thiết để đảm bảo sự ổn định của hệ thống. Bằng cách xây dựng một hàm Lyapunov phù hợp, có thể chứng minh rằng các véc tơ sai số sẽ giảm dần theo thời gian. Điều này rất quan trọng trong việc thiết kế các bộ điều khiển cho robot di động, nơi mà sự ổn định và độ chính xác là yếu tố quyết định cho hiệu suất hoạt động của robot.

III. Mô hình toán học của robot di động đa hướng

Mô hình toán học của robot di động đa hướng là cơ sở để phát triển các thuật toán điều khiển. Mô hình này bao gồm các yếu tố như động học và động lực học, cho phép phân tích và dự đoán hành vi của robot trong các tình huống khác nhau. Việc xây dựng mô hình chính xác giúp tối ưu hóa quá trình điều khiển và cải thiện khả năng bám theo quỹ đạo. Các yếu tố như lực ma sát và sự trượt cũng cần được xem xét để đảm bảo tính khả thi của các thuật toán điều khiển.

3.1 Mô hình động học

Mô hình động học của robot đa hướng được xây dựng dựa trên các thông số như vị trí, vận tốc và góc quay. Việc phân tích động học giúp xác định cách thức mà robot di chuyển và tương tác với môi trường xung quanh. Các phương trình động học được thiết lập để mô tả chuyển động của robot, từ đó hỗ trợ cho việc thiết kế các bộ điều khiển hiệu quả.

IV. Điều khiển chuyển động của OMR sử dụng phương pháp điều khiển trượt

Phương pháp điều khiển trượt là một trong những kỹ thuật tiên tiến được áp dụng để điều khiển robot di động đa hướng. Kỹ thuật này cho phép robot bám theo quỹ đạo mong muốn một cách chính xác bằng cách sử dụng các véc tơ sai số và mặt trượt. Việc thiết kế bộ điều khiển trượt tích phân giúp cải thiện khả năng phản hồi của robot, từ đó nâng cao hiệu suất hoạt động trong các tình huống thực tế.

4.1 Bộ điều khiển trượt tích phân ISMC thiết kế cho OMR

Bộ điều khiển trượt tích phân (ISMC) được thiết kế để tối ưu hóa quá trình bám theo quỹ đạo của robot. Bộ điều khiển này kết hợp giữa động học và động lực học, giúp robot điều chỉnh vị trí và hướng di chuyển một cách linh hoạt. Kết quả mô phỏng cho thấy rằng ISMC có khả năng cải thiện độ chính xác và độ ổn định của robot, từ đó mở ra nhiều ứng dụng thực tiễn trong lĩnh vực tự động hóa.

V. Kết quả mô phỏng

Kết quả mô phỏng là một phần quan trọng trong việc đánh giá hiệu quả của các thuật toán điều khiển được đề xuất. Sử dụng phần mềm Matlab, các mô phỏng cho thấy rằng robot di động đa hướng có khả năng bám theo quỹ đạo mong muốn một cách chính xác. Các thông số như véc tơ sai số và vận tốc được theo dõi và phân tích để đảm bảo rằng các bộ điều khiển hoạt động hiệu quả trong các điều kiện khác nhau.

5.1 Kết quả mô phỏng với bộ điều khiển có bộ thông số thứ nhất I

Kết quả mô phỏng cho bộ điều khiển đầu tiên cho thấy rằng robot có thể bám theo quỹ đạo một cách chính xác. Các véc tơ sai số giảm dần theo thời gian, chứng minh rằng bộ điều khiển hoạt động hiệu quả. Điều này cho thấy rằng việc áp dụng kỹ thuật điều khiển trượt là một giải pháp khả thi cho việc điều khiển robot di động.

VI. Kết luận và hướng phát triển

Nghiên cứu về robot đa hướng bám quỹ đạo bằng kỹ thuật điều khiển trượt đã mở ra nhiều hướng phát triển mới trong lĩnh vực tự động hóa. Các kết quả đạt được cho thấy rằng việc áp dụng các phương pháp điều khiển tiên tiến có thể cải thiện đáng kể hiệu suất của robot. Hướng phát triển tiếp theo có thể tập trung vào việc tối ưu hóa các thuật toán điều khiển và mở rộng ứng dụng của robot trong các lĩnh vực khác nhau.

6.1 Hướng phát triển của đề tài

Hướng phát triển tiếp theo của nghiên cứu có thể bao gồm việc tích hợp các cảm biến thông minh vào hệ thống điều khiển, từ đó nâng cao khả năng tự động hóa và tương tác của robot với môi trường. Việc nghiên cứu và phát triển các thuật toán điều khiển mới cũng sẽ giúp cải thiện hiệu suất và độ chính xác của robot di động đa hướng trong các ứng dụng thực tiễn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Robot di động đa hướng là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng trong kỹ thuật điện tử và điều khiển tự động, với ứng dụng rộng rãi trong công nghiệp, quốc phòng và dịch vụ. Theo ước tính, robot di động đa hướng có khả năng dịch chuyển linh hoạt, đồng thời thực hiện các chuyển động tịnh tiến và quay độc lập, giúp nâng cao độ chính xác và hiệu quả trong các nhiệm vụ phức tạp. Tuy nhiên, việc điều khiển robot này gặp nhiều thách thức do tính phi tuyến và sự ảnh hưởng của lực ma sát, trượt trong quá trình vận hành.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là thiết kế và triển khai thuật toán điều khiển trượt tích phân nhằm giúp robot di động đa hướng ba bánh bám theo quỹ đạo chuyển động mong muốn với độ ổn định và chính xác cao. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào robot di chuyển trên mặt phẳng song song với mặt đất, quỹ đạo chuyển động trơn tru, không có vật cản, trong điều kiện bề mặt không quá trơn trượt. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong khoảng 6 tháng, với các mô phỏng thực hiện trên phần mềm Matlab để đánh giá hiệu quả thuật toán.

Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc nâng cao chất lượng điều khiển robot di động đa hướng, góp phần phát triển các ứng dụng tự động hóa trong nhiều lĩnh vực như vận chuyển, giám sát, và quốc phòng. Các chỉ số hiệu suất như sai số bám quỹ đạo, độ ổn định hệ thống và khả năng chống nhiễu được cải thiện rõ rệt, mở ra hướng phát triển robot thông minh và linh hoạt hơn trong tương lai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai nền tảng lý thuyết chính: lý thuyết ổn định Lyapunov và kỹ thuật điều khiển trượt tích phân (Integral Sliding Mode Control - ISMC). Lý thuyết Lyapunov cung cấp công cụ phân tích tính ổn định của hệ thống phi tuyến, đảm bảo rằng sai số điều khiển sẽ tiệm cận về không một cách ổn định và bền vững. Tiêu chuẩn Lyapunov được sử dụng để thiết kế bộ điều khiển sao cho hàm Lyapunov giảm dần theo thời gian, đảm bảo hệ thống không bị mất ổn định.

Kỹ thuật điều khiển trượt tích phân là phương pháp điều khiển phi tuyến có ưu điểm vượt trội về tính bền vững và khả năng chống nhiễu. ISMC kết hợp bộ điều khiển động học và động lực học, định nghĩa véc tơ sai số bám và véc tơ mặt trượt tích phân để điều khiển robot bám sát quỹ đạo mong muốn. Phương pháp này giúp khắc phục các lực tương tác phi tuyến như lực quán tính, lực ly tâm và lực ma sát, đồng thời thích ứng với sự biến đổi thông số động học trong quá trình vận hành.

Ba khái niệm chính được sử dụng trong nghiên cứu gồm:

• Robot di động đa hướng (Omnidirectional Mobile Robot - OMR): Robot có khả năng di chuyển linh hoạt theo nhiều hướng nhờ cấu trúc bánh xe đặc biệt.
• Bộ điều khiển trượt tích phân (ISMC): Thuật toán điều khiển phi tuyến giúp robot bám theo quỹ đạo với độ ổn định cao.
• Hàm Lyapunov: Hàm vô hướng dùng để đánh giá và đảm bảo tính ổn định của hệ thống điều khiển.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính của nghiên cứu là mô hình toán học của robot di động đa hướng ba bánh, bao gồm mô hình động học và động lực học được xây dựng dựa trên định luật thứ hai của Newton, có xét đến lực ma sát và trượt. Phương pháp phân tích sử dụng lý thuyết ổn định Lyapunov để thiết kế bộ điều khiển trượt tích phân, đảm bảo hệ thống ổn định tiệm cận.

Quá trình nghiên cứu gồm các bước:

1. Xây dựng mô hình toán học động học và động lực học của robot đa hướng.
2. Thiết kế bộ điều khiển trượt tích phân kết hợp điều khiển động học và động lực học.
3. Định nghĩa véc tơ sai số bám và véc tơ mặt trượt tích phân để làm cơ sở cho thuật toán điều khiển.
4. Mô phỏng thuật toán trên phần mềm Matlab với hai bộ thông số điều khiển khác nhau để đánh giá hiệu quả.

Cỡ mẫu nghiên cứu là mô hình robot ba bánh đa hướng, được chọn do tính cân bằng tự nhiên và khả năng duy trì ổn định cao. Phương pháp chọn mẫu mô hình này phù hợp với mục tiêu nghiên cứu nhằm tối ưu hóa thuật toán điều khiển cho robot đa hướng phổ biến trong thực tế. Timeline nghiên cứu kéo dài từ tháng 10/2010 đến tháng 4/2011, bao gồm các giai đoạn xây dựng lý thuyết, thiết kế thuật toán, mô phỏng và đánh giá kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mô hình toán học chính xác: Mô hình động học và động lực học của robot đa hướng ba bánh được xây dựng đầy đủ, bao gồm các lực ma sát và trượt, giúp phản ánh sát thực trạng vận hành của robot. Các thông số mô hình được xác định cụ thể, tạo nền tảng vững chắc cho thiết kế bộ điều khiển.

2. Hiệu quả bộ điều khiển trượt tích phân: Thuật toán ISMC giúp robot bám theo quỹ đạo mong muốn với sai số bám tiệm cận về không. Kết quả mô phỏng cho thấy sai số bám quỹ đạo giảm dần và duy trì ở mức rất thấp trong suốt quá trình vận hành, với sai số vận tốc bám giảm trên 95% so với trạng thái ban đầu.

3. Ổn định hệ thống được đảm bảo: Phân tích Lyapunov chứng minh bộ điều khiển đảm bảo tính ổn định tiệm cận toàn cục cho hệ thống robot. Mô phỏng minh họa quỹ đạo bám sát đường elip và đường cong dạng chữ Ω với độ lệch rất nhỏ, thể hiện tính bền vững của thuật toán.

4. Khả năng thích ứng với các tham số điều khiển: So sánh hai bộ thông số điều khiển khác nhau cho thấy bộ điều khiển có thể điều chỉnh linh hoạt để phù hợp với các điều kiện vận hành khác nhau, duy trì hiệu suất ổn định và chính xác.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính giúp thuật toán điều khiển trượt tích phân đạt hiệu quả cao là do khả năng kết hợp điều khiển động học và động lực học, đồng thời sử dụng véc tơ mặt trượt tích phân để loại bỏ ảnh hưởng của nhiễu và trượt. So với các phương pháp điều khiển truyền thống như PID hay điều khiển động lực học ngược, ISMC có ưu điểm vượt trội về tính bền vững và khả năng chống nhiễu.

Kết quả mô phỏng có thể được trình bày qua các biểu đồ sai số bám quỹ đạo theo thời gian, biểu đồ vận tốc góc và vận tốc tuyến tính của từng bánh xe, cũng như bảng so sánh sai số giữa các bộ thông số điều khiển. Điều này giúp minh họa rõ ràng sự ổn định và hiệu quả của thuật toán.

So với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã mở rộng phạm vi ứng dụng kỹ thuật điều khiển trượt tích phân cho robot đa hướng ba bánh, đồng thời cung cấp mô hình động lực học chi tiết hơn với sự xét đến lực ma sát và trượt, nâng cao tính thực tiễn của giải pháp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Triển khai thực nghiệm trên robot thực tế: Đề xuất xây dựng mô hình robot đa hướng ba bánh thực tế để kiểm nghiệm thuật toán điều khiển trượt tích phân, nhằm đánh giá hiệu quả trong môi trường thực tế và điều chỉnh tham số phù hợp. Thời gian thực hiện dự kiến 6-9 tháng, do nhóm nghiên cứu robot và kỹ thuật điều khiển đảm nhiệm.

2. Phát triển thuật toán điều khiển thích nghi: Nâng cấp bộ điều khiển ISMC thành dạng thích nghi để tự động điều chỉnh tham số khi môi trường vận hành thay đổi, tăng cường khả năng chống nhiễu và thích ứng với các điều kiện địa hình khác nhau. Mục tiêu giảm sai số bám quỹ đạo thêm 10-15% trong vòng 1 năm.

3. Mở rộng ứng dụng cho robot đa bánh: Nghiên cứu áp dụng thuật toán cho các robot đa hướng có số bánh lớn hơn ba, đồng thời tích hợp hệ thống cảm biến để xử lý vật cản và điều khiển tự động trong môi trường phức tạp. Thời gian nghiên cứu 12 tháng, phối hợp giữa các phòng thí nghiệm robot và trung tâm nghiên cứu ứng dụng.

4. Tích hợp trí tuệ nhân tạo: Kết hợp kỹ thuật điều khiển trượt với mạng neuron hoặc thuật toán học máy để nâng cao khả năng tự học và tự điều chỉnh của robot, hướng tới robot thông minh có thể hoạt động độc lập trong môi trường không xác định. Dự kiến phát triển trong 2 năm tới, với sự tham gia của chuyên gia AI và kỹ thuật điều khiển.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành kỹ thuật điện tử, điều khiển tự động: Luận văn cung cấp kiến thức nền tảng về mô hình toán học robot đa hướng và kỹ thuật điều khiển trượt tích phân, hỗ trợ nghiên cứu và phát triển đề tài liên quan.

2. Kỹ sư phát triển robot và tự động hóa: Các kỹ sư có thể áp dụng thuật toán điều khiển trượt tích phân để thiết kế hệ thống điều khiển robot đa hướng trong các ứng dụng công nghiệp, quốc phòng và dịch vụ.

3. Giảng viên và nhà nghiên cứu trong lĩnh vực robot học: Tài liệu cung cấp cơ sở lý thuyết và phương pháp thiết kế bộ điều khiển hiện đại, làm tài liệu tham khảo cho giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu.

4. Doanh nghiệp phát triển sản phẩm robot: Các công ty có thể khai thác kết quả nghiên cứu để phát triển robot di động đa hướng với hiệu suất cao, đáp ứng nhu cầu thị trường về tự động hóa và robot thông minh.

Câu hỏi thường gặp

1. Robot di động đa hướng khác gì so với robot di chuyển bằng bánh truyền thống?
   Robot đa hướng sử dụng bánh xe đặc biệt cho phép di chuyển tịnh tiến và quay đồng thời hoặc độc lập, giúp tăng tính linh hoạt và độ chính xác so với robot bánh truyền thống chỉ di chuyển theo hướng cố định.

2. Tại sao chọn kỹ thuật điều khiển trượt tích phân cho robot đa hướng?
   Kỹ thuật này có ưu điểm về tính bền vững cao, khả năng chống nhiễu và thích ứng với các lực phi tuyến như ma sát và trượt, giúp robot bám quỹ đạo chính xác và ổn định hơn so với các phương pháp điều khiển cổ điển.

3. Mô hình toán học của robot đa hướng bao gồm những yếu tố nào?
   Mô hình bao gồm mô hình động học mô tả chuyển động vị trí và mô hình động lực học xét đến lực ma sát, lực trượt và các lực tương tác giữa các bánh xe và mặt đất, dựa trên định luật Newton.

4. Làm thế nào để đánh giá hiệu quả của bộ điều khiển trượt tích phân?
   Hiệu quả được đánh giá qua các chỉ số như sai số bám quỹ đạo, độ ổn định tiệm cận của sai số, khả năng chống nhiễu và sự thích ứng với thay đổi tham số, thường được mô phỏng trên phần mềm Matlab và kiểm tra qua các biểu đồ vận tốc, sai số.

5. Có thể áp dụng thuật toán này cho các loại robot khác không?
   Có thể, thuật toán điều khiển trượt tích phân có thể mở rộng cho các robot đa hướng có số bánh khác hoặc các hệ thống điều khiển phi tuyến khác, tuy nhiên cần điều chỉnh mô hình và tham số phù hợp với đặc tính từng loại robot.

Kết luận

• Luận văn đã xây dựng thành công mô hình toán học động học và động lực học cho robot di động đa hướng ba bánh, bao gồm các yếu tố ma sát và trượt.
• Thuật toán điều khiển trượt tích phân được thiết kế và chứng minh về tính ổn định theo tiêu chuẩn Lyapunov, giúp robot bám theo quỹ đạo mong muốn với sai số rất nhỏ.
• Kết quả mô phỏng trên Matlab cho thấy hiệu quả vượt trội của bộ điều khiển trong việc giảm sai số và duy trì ổn định hệ thống.
• Nghiên cứu mở ra hướng phát triển các hệ thống điều khiển robot đa hướng linh hoạt, chính xác và bền vững hơn trong thực tế.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai thực nghiệm, phát triển thuật toán thích nghi và tích hợp trí tuệ nhân tạo để nâng cao khả năng ứng dụng.

Các nhà nghiên cứu và kỹ sư được khuyến khích áp dụng và phát triển thêm thuật toán điều khiển trượt tích phân cho các hệ robot đa hướng trong thực tế, đồng thời mở rộng nghiên cứu sang các lĩnh vực robot thông minh và tự động hóa cao cấp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. Tổng quan về robot Theo quá trình phát triển của xã hội, nhu cầu tự động hóa trong sản xuất, trong đời sống, trong y tế, trong nghiên cứu khoa học, trong tìm kiếm cứu nạn, trong các trang bị của các lực lượng vũ trang. ngày một nâng cao. Xu hướng tạo ra những dây chuyền, thiết bị tự động, những robot có tính linh hoạt cao đã hình thành và không ngừng phát triển mạnh mẽ… Và vì thế nhu cầu ứng dụng robot tự động linh hoạt để phục vụ các lĩnh vực nêu trên ngày càng tăng nhanh.

Robot là cơ cấu đa chức năng có khả năng lập trình được dùng để quan sát, do thám, thu thập thông tin hay để di chuyển nguyên vật liệu, các chi tiết, các dụng cụ, các vật phẩm. thông qua các truyền động được lập trình trước hoặc được điều khiển từ xa. Robot có thể thao tác như con người và có thể hợp tác với nhau một cách thông minh. Thường robot được sử dụng để thực hiện các công việc lặp đi lặp lại, các công việc dễ gây nhàm chán.; nó cho các kết quả chính xác, nhanh hơn, rẻ hơn nếu được thực hiện bởi con người.

Các robot đã được sử dụng để phục vụ cho các máy móc công nghiệp ngay từ khi kỹ thuật này ra đời. Càng ngày ngành robot càng phát triển, nó đem lại những thay đổi quan trọng trong sản xuất, trong đời sống và trong an ninh quốc phòng. Giá thành của robot đang giảm đi trong khi tính năng, sự đa dạng của nó được gia tăng và công nghệ ngày càng dễ sử dụng. Lịch sử ra đời và phát triển Thuật ngữ Robot lần đầu tiên xuất hiện năm 1921 ở Tiệp Khắc trong tác phẩm R.R (Rossum’s Universal Robot) của nhà soạn kịch Karel Capek mang ý nghĩa người làm tạp dịch.

Kể từ đó thuật ngữ này được sử dụng rộng rãi. Khái niệm máy tự động xuất hiện từ lâu với những viễn tưởng về người máy trong cuộc sống. Ngay sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, nhiều công trình được 1 Luan van bắt đầu tại các phòng thí nghiệm OakRidge và Argome để phát triển các máy cơ khí được điều khiển từ xa nhằm phục vụ trong các phòng thí nghiệm về vật liệu phóng xạ. Các cánh tay này được thiết kết mô phỏng một cách chính xác sự chuyển động của bàn tay và cánh tay con người.

Giữa những năm 1950, bên cạnh các cánh tay cơ khí đó đã xuất hiện các cánh tay thuỷ lực và điện từ. Cũng trong những năm này, George C.Devol đã thiết kế một thiết bị có tên là thiết bị vận chuyển có khớp nối được lập trình (programmed artculated transfer device). Đây là một cánh tay máy mà hoạt động của nó có thể được lập trình để thực hiện một chuỗi các bước chuyển động được xác định trong các câu lệnh trong chương trình. Phát triển xa hơn ý tưởng trên, Devol và Joseph F.Engelberger đã dẫn đường cho các robot công nghiệp đầu tiên được giới thiệu năm 1959 ở công ty Unimation.

Thiết bị này sử dụng máy tính liên kết với tay máy nhằm dạy cho nó thực hiện các công việc khác nhau một cách tự động. Khi robot được lập trình đã tạo một sự kỳ lạ và tạo ra sức mạnh trong sản xuất, vào năm 1960 như một sự tất yếu, sự linh hoạt của hệ thống robot được nâng cao đáng kể thông qua hệ thống phản hồi từ các sensor.Ernst đã công bố sự ra đời và phát triển của bàn tay cơ khí được điều khiển bằng máy tính sử dụng các sensor xúc giác. Đây là sự xuất hiện đầu tiên về robot có khả năng thích ứng với môi trường. Vào cuối những năm 1960, Mc Carthy cùng đồng nghiệp đã công bố sự phát triển của máy tính cùng với camera vô tuyến và microphone.

Năm 1968 Pieper đã nghiên cứu những vấn đề động học trong điều khiển robot bằng máy tính, trong khi đó năm 1971 Kanh và Roth đã phân tích về động lực học và giới hạn điều khiển tay máy. Trong suốt những năm 1970, một số lượng lớn các công trình nghiên cứu đã tập trung vào việc sử dụng các sensor ngoại để tăng sự tiện lợi và linh hoạt cho robot. Vào thời gian này công ty máy tính IBM đã chế tạo ra loại robot có các sensor xúc giác và sensor lực để lắp ráp các máy in gồm hai mươi cụm chi tiết. 2 Luan van Một lĩnh vực được nhiều phòng thí nghiệm quan tâm là robot tự hành, robot di động.

Nhiều công trình nghiên cứu đã thiết kế, xây dựng tạo ra các robot tự hành bắt chước chân người hoặc súc vật. Trong những thập kỷ 80 – 90, do sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật, đặc biệt trong lĩnh vực kỹ thuật vi xử lý và công nghệ thông tin, số lượng robot đã gia tăng, giá thành giảm đi rõ rệt, tính năng có nhiều bước tiến vượt bậc. Ngày nay, chuyên ngành khoa học robot (robotics) đã trở thành một lĩnh vực rộng trong khoa học, bao gồm việc giải quyết các vấn đề về cấu trúc cơ cấu động học, động lực học, lập trình quỹ đạo, cảm biến tín hiệu, điều khiển chuyển động. Các thế hệ robot Kể từ khi khái niệm robot ra đời, việc thiết kế và chế tạo robot đã trải qua nhiều giai đoạn với nhiều thế hệ khác nhau.

Có năm thế hệ robot ra đời kể từ năm 1960. * Thế hệ thứ nhất: Bao gồm các loại robot hoạt động lặp lại theo một chu trình không thay đổi. Chương trình điều khiển có hai dạng: - Chương trình “cứng”, nghĩa là không thay đổi hoặc không sửa được trừ khi thay đổi phần cứng. - Chương trình có thể thay đổi được thông qua các panel điều khiển hoặc thông qua máy tính.

Các robot thế hệ này sử dụng cơ cấu điều khiển servo vòng hở (open-loop nonservo controlled system ). Đây là hệ thống không sử dụng thông tin phản hồi từ môi trường về để điều khiển robot. * Thế hệ thứ hai: Robot được trang bị các sensor cho phép robot giao tiếp với môi trường bên ngoài. Các thiết bị này thực chất là các bộ biến đổi năng lượng.

Nó chuyển các đại lượng không điện thành đại lượng điện mà qua đó bộ điều khiển robot có thể biết được trạng thái của môi trường xung quanh nó. Nhờ các sensor này robot có thể chọn các phương án khác nhau một cách linh hoạt nhằm thích nghi với môi trường bên ngoài. Dạng robot với trình độ điều khiển này còn được gọi là robot 3 Luan van điều khiển thích nghi cấp thấp. Đây gọi là cơ cấu điều khiển servo vòng kín (closed- loop servo controller system).

* Thế hệ thứ ba: các bộ điều khiển logic khả trình PLC (Programmable Logic Controller) được sử dụng trong robot với nhiều chức năng chuyên biệt. * Thế hệ thứ bốn: khác với PLC bị giới hạn trong chương trình của chúng, thế hệ robot này sử dụng các máy tính được trang bị các ngôn ngữ lập trình đặc biệt hoặc ngôn ngữ chuẩn như Basic, C, C++., để tạo ra nhiều ứng dụng CAD/CAM và CIM hoặc chương trình không trực tuyến. * Thế hệ thứ năm: Các bộ điều khiển của robot sử dụng trí tuệ nhân tạo (artificial intelligence). Robot được trang bị các kỹ thuật như nhận dạng tiếng nói, hình ảnh, xác định khoảng cách, cảm nhận đối tượng tiếp xúc (da nhân tạo) để xử lý, ra những quyết định hợp lý.

Ngoài ra robot được trang bị mạng Neuron giúp nó có khả năng tự học, tự xây dựng kiến thức. Robot di động Robot di động (robot di động, thường được gọi tắt là mobots) được định nghĩa là một loại xe robot có khả năng dịch chuyển, vận động (có thể lập trình lại được) dưới sự điều khiển tự động hoặc điều khiển xa để thực hiện thành công công việc được giao. Theo lý thuyết, môi trường hoạt động của robot di động có thể là đất, nước, không khí, không gian vũ trụ hay sự tổ hợp giữa chúng. Địa hình bề mặt mà robot di chuyển trên đó có thể bằng phẳng hoặc thay đổi, lồi lõm.

Theo bộ phận thực hiện chuyển động, ta có thể chia robot di động làm hai lớp: chuyển động bằng chân (legged) và bằng bánh (wheeled). Trong lớp đầu tiên, chuyển động có được nhờ các chân cơ khí bắt chước chuyển động của con người và động vật (hình 1. Robot loại này có thể di chuyển rất tốt trên các định hình lồi lõm, phức tạp. Tuy nhiên, cách phối hợp các chân cũng như vấn đề giữ vững tư thế là công việc cực kỳ khó khăn.

Lớp còn lại (di chuyển bằng bánh) tỏ ra thực tế hơn, chúng có thể làm việc tốt trên hầu hết các địa hình do con người tạo ra. Điều 4 Luan van khiển robot di chuyển bằng bánh cũng đơn giản hơn nhiều, gần như luôn đảm bảo tính ổn định cho robot. Lớp này có thể chia làm ba loại robot: Loại chuyển động bằng bánh xe (phổ biến - hình 1.1d,e), loại chuyển động bằng xích (khi cần mô men phát động lớn hay khi cần di chuyển trên vùng đầm lầy, cát, băng tuyết hoặc địa hình phức tạp khác - hình 1.1f,g), và loại dùng hỗn hợp bánh xe và xích (ít gặp - hình 1. Trong việc sử dụng cơ cấu chuyển động, bánh xe là cơ cấu chuyển động được sử dụng rộng rãi nhất trong công nghệ robot tự hành.

Vấn đề cân bằng thường không phải là vấn đề được chú ý nhiều trong robot di chuyển bằng bánh. Ba bánh là kết cấu có khả năng duy trì cân bằng nhất, tuy nhiên kết cấu hai bánh cũng có thể cân bằng được. Khi robot có số bánh nhiều hơn ba thì thông thường người ta phải thiết kế hệ thống treo để duy trì sự tiếp xúc của tất cả các bánh xe với mặt đất. Vấn đề của robot loại này là về lực kéo, độ ổn định và khả năng điều khiển chuyển động… Tiềm năng ứng dụng của robot di động hết sức rộng lớn.

Có thể kể đến robot vận chuyển vật liệu, hàng hóa trong các tòa nhà, nhà máy, cửa hàng, sân bay và thư viện; robot phục vụ quét dọn đường phố, khoang chân không; robot kiểm tra trong môi trường nguy hiểm; robot canh gác, do thám; robot khám phá không gian, di chuyển trên hành tinh; robot hàn, sơn trong nhà máy; robot xe lăn phục vụ người khuyết tật; robot phục vụ sinh hoạt gia đình. Mặc dù nhu cầu ứng dụng cao, nhưng những hạn chế chưa giải quyết được của robot di động, như chi phí chế tạo cao, đã không cho phép chúng được sử dụng rộng rãi. Một nhược điểm khác của robot di động phải kể đến là còn thiếu tính linh hoạt và thích ứng khi làm việc ở những vị trí khác nhau. 5 Luan van a) b) c) d) e) f) g) h) Hình 1.