Đối sánh từ ngữ, biện pháp tu từ trong Hương rừng Cà Mau và Cánh đồng bất tận

Phân tích nét đặc sắc về từ ngữ, biện pháp tu từ đậm chất Nam Bộ trong hai tác phẩm kinh điển Hương rừng Cà Mau và Cánh đồng bất tận.

• Tác giả: Sơn Nam
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Nghệ thuật ngôn từ trong Hương rừng Cà Mau & Cánh đồng bất tận
• Loại tài liệu: Luận văn

Tóm tắt

I. Nghệ thuật ngôn từ trong tác phẩm Sơn Nam và Nguyễn Ngọc Tư

Nghệ thuật ngôn từ là một trong những yếu tố quan trọng nhất để phân biệt phong cách sáng tác của các nhà văn. Sơn Nam và Nguyễn Ngọc Tư, mặc dù thuộc hai thế hệ khác nhau, đều là những cây bút xuôi văn nổi tiếng của đất Nam Bộ. Cả hai tác giả đều thể hiện sự độc đáo trong cách sử dụng ngôn từ, từ cách chọn lựa từ vựng cho đến cách xây dựng câu văn. Sự khác biệt trong ngôn ngữ nghệ thuật của họ không chỉ nằm ở số lượng từ ngữ mà còn ở cách thức sử dụng và ý nghĩa của chúng. Việc nghiên cứu ngôn từ trong Hương rừng Cà Mau và các tác phẩm khác của Sơn Nam sẽ giúp ta hiểu rõ hơn về phong cách riêng của ông.

1.1. Đặc điểm ngôn từ của Sơn Nam

Sơn Nam được biết đến với lối văn rắc rối Nam Bộ đầy sinh động và thực tế. Ngôn từ của ông phản ánh đúng bản chất của phương ngữ Nam Bộ, từ đó tạo nên tính xác thực trong các tác phẩm. Những từ vựng đặc trưng mà Sơn Nam sử dụng không chỉ làm phong phú ngôn ngữ mà còn tạo ra sức sống và tính gần gũi với độc giả.

1.2. Sự tương đồng và khác biệt trong cách dùng từ

Mặc dù cùng sáng tác ở vùng Nam Bộ, Sơn Nam và Nguyễn Ngọc Tư có những khác biệt trong cách xử lý ngôn từ. Sơn Nam thường sử dụng những từ địa phương một cách tự nhiên, trong khi Nguyễn Ngọc Tư lại kết hợp giữa ngôn ngữ bình dân và ngôn ngữ nghệ thuật một cách tinh tế hơn.

II. Phương ngữ Nam Bộ trong ngôn từ sáng tác

Phương ngữ Nam Bộ là một yếu tố nổi bật trong các tác phẩm văn xuôi của vùng đất này. Những đặc điểm về từ vựng vùng-ngữ nghĩa không chỉ giúp tái hiện đúng không gian địa phương mà còn thể hiện nhận thức sâu sắc của nhà văn về cộng đồng người dân. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng phương ngữ Nam Bộ có những khác biệt rõ rệt so với các phương ngữ khác ở Việt Nam. Sự sử dụng phương ngữ trong Hương rừng Cà Mau và các tác phẩm khác của Sơn Nam là một biểu hiện điển hình của việc vận dụng ngôn từ bản địa để tăng tính sống động cho tác phẩm.

2.1. Các đặc trưng ngữ âm của phương ngữ Nam Bộ

Ngữ âm là một trong những yếu tố chính phân biệt phương ngữ Nam Bộ với các khu vực khác. Cách phát âm đặc trưng này được phản ánh qua cách viết và cách sử dụng từ vựng trong các tác phẩm văn học. Những đặc điểm về âm thanh này tạo nên một sắc thái riêng trong ngôn từ sáng tác.

2.2. Từ vựng địa phương và ý nghĩa trong tác phẩm

Từ vựng vùng là những từ chỉ sử dụng hoặc có ý nghĩa khác trong phương ngữ Nam Bộ. Sơn Nam sử dụng những từ này một cách khéo léo để tạo nên bức tranh sống động về cuộc sống và con người Nam Bộ. Điều này làm cho ngôn từ trong tác phẩm trở nên độc đáo và dễ nhận diện.

III. Phương pháp nghệ thuật trong xử lý ngôn từ

Phương pháp nghệ thuật mà Sơn Nam và Nguyễn Ngọc Tư áp dụng trong việc xử lý ngôn từ là rất đa dạng. Từ việc sử dụng ẩn dụ, so sánh đến nhân hóa, các nhà văn này đều cho thấy sự thành thạo trong việc khai thác tiềm năng của ngôn từ. Nghệ thuật ngôn từ không chỉ nằm ở mức độ từ vựng mà còn ở mức độ cấu trúc câu văn, cách tổ chức nội dung. Những kỹ thuật sáng tác này giúp các tác phẩm trở nên cuốn hút và có sức ảnh hưởng mạnh mẽ đối với độc giả.

3.1. Ẩn dụ và so sánh trong ngôn từ sáng tác

Ẩn dụ và so sánh là những phương pháp nghệ thuật thường xuyên được sử dụng. Qua những hình ảnh ẩn dụ sâu sắc, ngôn từ trong tác phẩm trở nên giàu hình ảnh và tăng thêm chiều sâu tư tưởng. Các so sánh được xây dựng một cách tự nhiên, phù hợp với từ vựng bản địa.

3.2. Nhân hóa và những kỹ thuật khác

Nhân hóa là kỹ thuật tạo sự gần gũi, làm cho các sự vật trở nên có tính chất nhân văn. Trong Hương rừng Cà Mau, Sơn Nam sử dụng nhân hóa một cách tinh tế để làm sống động những ngôn từ mô tả thiên nhiên và cuộc sống quanh quẩn.

IV. Ý nghĩa của việc nghiên cứu ngôn từ trong văn học đương đại

Việc nghiên cứu ngôn từ trong các tác phẩm của Sơn Nam và Nguyễn Ngọc Tư không chỉ giúp ta hiểu rõ hơn về phong cách sáng tác của những nhà văn này mà còn phản ánh sự biến đổi của tiếng Việt trong dòng chảy của đời sống và văn học. Ngôn từ là một đơn vị có sự thay đổi thường xuyên nhất trong hệ thống ngôn ngữ, và sự thay đổi này được tìm thấy cả trong ngôn ngữ bình dân lẫn ngôn ngữ nghệ thuật. Hiểu biết sâu sắc về ngôn từ sẽ giúp ta nắm bắt được những vấn đề đặt ra trong văn học đương đại, từ đó góp phần phát triển lý thuyết văn học và ngôn ngữ học ở Việt Nam.

4.1. Phản ánh sự phát triển của tiếng Việt

Qua việc so sánh ngôn từ giữa hai nhà văn thuộc hai giai đoạn khác nhau cùng sáng tác trên một vùng đất, ta có thể thấy rõ sự biến đổi của tiếng Việt. Những từ vựng mới xuất hiện hoặc có ý nghĩa khác giúp ta nhận ra xu hướng phát triển của ngôn ngữ.

4.2. Đóng góp cho lý thuyết văn học hiện đại

Những kết luận rút ra từ việc nghiên cứu ngôn từ sẽ có ý nghĩa quan trọng cho lý thuyết văn học đương đại. Sự hiểu biết về cách các nhà văn xử lý ngôn từ giúp làm sáng tỏ nhiều vấn đề trong văn học hiện đại và cung cấp những góc nhìn mới về phong cách sáng tác.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Văn học Nam Bộ trải qua hơn 300 năm hình thành và phát triển, tích tụ một kho tàng phương ngữ vô cùng phong phú và giàu sắc thái biểu cảm. Trong tiến trình vận động của văn xuôi nghệ thuật Việt Nam hiện đại, việc khảo sát sự chuyển biến của hệ thống từ vựng mang ý nghĩa cấp thiết nhằm làm rõ quy luật kế thừa và đổi mới ngôn ngữ giữa các thế hệ tác giả. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài là phân tích, đối sánh đặc điểm từ ngữ và biện pháp nghệ thuật trong các sáng tác tiêu biểu của hai cây bút văn xuôi xuất sắc của vùng đất phương Nam: nhà văn tiền bối Sơn Nam và nhà văn đương đại Nguyễn Ngọc Tư.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là khảo sát, thống kê và phân loại các lớp từ ngữ nổi bật, từ đó xác lập các giá trị biểu đạt nghệ thuật, phong cách tác giả và cách xử lý ngôn ngữ mang đậm dấu ấn cá nhân. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát vùng văn hóa đồng bằng sông Cửu Long, tập trung vào không gian miệt vườn, sông nước Cà Mau và Kiên Giang. Phạm vi thời gian trải dài từ giai đoạn văn học những năm 1955 đến 1962 với tập truyện ngắn Hương rừng Cà Mau gồm 18 tác phẩm của Sơn Nam, cho đến giai đoạn đổi mới từ năm 2000 đến 2008 với tập truyện ngắn Cánh đồng bất tận gồm 14 tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tư.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc lượng hóa các hiện tượng ngôn ngữ học thông qua hệ thống dữ liệu thực nghiệm với hơn 35.000 âm tiết khảo sát. Nghiên cứu xác lập sự dao động của mật độ từ địa phương từ 3,73% đến 5,12%, đồng thời phân tích hơn 200 cấu trúc thành ngữ và quán ngữ, góp phần bổ sung cứ liệu xác đáng cho chuyên ngành phong cách học và phương ngữ học tiếng Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết cấu trúc ngôn ngữ của Ferdinand de Saussure, trong đó coi từ là đơn vị trung tâm, giữ vị trí then chốt chi phối cơ cấu và tổ chức của văn bản văn học. Đồng thời, nghiên cứu tiếp thu quan điểm của Đào Thản về đặc trưng linh hoạt, đa dạng của ngôn ngữ tự sự văn xuôi hiện đại vốn không bị đóng khung bởi các quy chuẩn nghiêm ngặt như thi ca mà dung nạp toàn diện lời ăn tiếng nói đời thường.

Hệ thống lý thuyết phương ngữ học tiếng Việt được xây dựng dựa trên các công trình nền tảng của Hoàng Thị Châu năm 2004 và Trần Thị Ngọc Lang năm 1995, khẳng định tính thống nhất cao độ nhưng giàu sắc thái khu biệt của phương ngữ Nam Bộ so với phương ngữ Bắc Bộ và ngôn ngữ toàn dân. Về thi pháp và tu từ học, đề tài ứng dụng hệ thống 5 nhóm biện pháp tu từ và 99 phương tiện tu từ tiếng Việt do Đinh Trọng Lạc đề xuất. Bốn khái niệm chính được định nghĩa xuyên suốt gồm: phong cách ngôn ngữ nghệ thuật, lớp từ sinh hoạt khẩu ngữ, lớp từ nghề nghiệp và phương ngữ văn học.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn gồm toàn bộ văn bản ngữ liệu trích xuất từ 18 truyện ngắn trong tập Hương rừng Cà Mau (Sơn Nam, xuất bản năm 1962) và 14 truyện ngắn trong tập Cánh đồng bất tận (Nguyễn Ngọc Tư, xuất bản năm 2006). Cỡ mẫu khảo sát chuyên sâu bao gồm 6 truyện ngắn tiêu biểu cho lớp từ sinh hoạt và từ thi ca, 6 truyện ngắn đại diện cho lớp từ nghề nghiệp, cùng 10 tác phẩm đại diện cho lớp từ địa phương với tổng quy mô hơn 25.000 từ ngữ liệu.

Phương pháp chọn mẫu được thực hiện theo nguyên tắc chọn mẫu mục đích kết hợp phân tầng văn bản dựa trên các tiêu chí: dung lượng tác phẩm, sự đồng nhất về đề tài sông nước miền Tây và mật độ phân bố phương ngữ. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm đảm bảo tính đại diện cao nhất, phản ánh trung thực diện mạo ngôn ngữ của từng tác giả qua các thời kỳ sáng tác.

Các phương pháp phân tích chủ đạo bao gồm: phương pháp thống kê phân loại định lượng tần số xuất hiện; phương pháp miêu tả cấu trúc ngữ nghĩa; phương pháp phân tích tổng hợp ngữ dụng học; và phương pháp so sánh đối chiếu lịch đại kết hợp đồng đại. Toàn bộ quy trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ trong thời gian 12 tháng với 4 giai đoạn thu thập, phân loại, đối sánh và kiểm chứng ngữ liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực nghiệm trên các nhóm tác phẩm tiêu biểu mang lại 4 phát hiện cốt lõi về sự tương đồng và dị biệt trong cách dùng từ của hai tác giả:

Thứ nhất, lớp từ địa phương Nam Bộ xuất hiện với mật độ rất đậm đặc ở cả hai nhà văn nhưng có sự chênh lệch rõ ràng. Ở Sơn Nam, tỷ lệ từ địa phương trung bình đạt 5,12%, cao nhất tại truyện Bắt sấu rừng U Minh Hạ với 6,70% (142 lượt từ trên tổng số 2.118 từ) và Hòn Cổ Tron đạt 5,57%. Trong khi đó, ở Nguyễn Ngọc Tư, tỷ lệ này đạt mức trung bình 3,73%, dao động từ 2,81% ở truyện Cải ơi đến 4,50% ở Thương quá rau răm và 4,14% ở Cánh đồng bất tận (559 lượt trên 13.490 từ).

Thứ hai, lớp từ mang phong cách sinh hoạt và khẩu ngữ lại chiếm ưu thế nổi trội trong văn xuôi Nguyễn Ngọc Tư với tỷ lệ trung bình 0,55% (tiêu biểu như Hiu hiu gió bấc đạt 0,78% với 16 lượt xuất hiện), cao hơn mức trung bình 0,43% trong truyện ngắn Sơn Nam (Hòn Cổ Tron đạt 0,33% và Ông già xay lúa đạt 0,55%).

Thứ ba, sự phân hóa thế hệ thể hiện rõ nét qua lớp từ thi ca và từ ngữ cổ điển. Sơn Nam duy trì tỷ lệ từ thi ca trung bình 1,50% (truyện Con Bảy đưa đò đạt 1,60%, Hương rừng đạt 1,50% với 75 lượt từ), cao gấp 2,5 lần so với mức 0,60% của Nguyễn Ngọc Tư (Hiu hiu gió bấc đạt 0,60%, Cuối mùa nhan sắc đạt 0,60% và Biển người mênh mông đạt 0,70%).

Thứ tư, lớp từ nghề nghiệp được cả hai cây bút khai thác tương đương nhau để khắc họa hiện thực mưu sinh: Nguyễn Ngọc Tư đạt tỷ lệ 1,94% (tập trung cao độ ở truyện Cuối mùa nhan sắc với 3,68% qua 106 lượt từ nghề hát), còn Sơn Nam đạt tỷ lệ 1,83% (tiêu biểu ở Hát bội giữa rừng với 3,44% qua 63 lượt từ).

Thảo luận kết quả

Sự khác biệt về mặt số liệu bắt nguồn từ bối cảnh văn hóa - lịch sử và quan niệm nghệ thuật của từng giai đoạn. Sơn Nam sinh năm 1926, sáng tác trong thời kỳ đầu thập niên 1950 và 1960. Ông đóng vai trò như một nhà khảo cứu Nam Bộ học, có xu hướng bảo tồn các lớp từ cổ thuần Việt như chàng, nàng, giai nhân kết hợp giải nghĩa cặn kẽ các tập quán, địa danh cổ xưa (như Hòn Cổ Tron, rạch Tà Tưng, Miệt Thứ). Ngược lại, Nguyễn Ngọc Tư sinh năm 1976, sống và viết trong giai đoạn đương đại, tận dụng triệt để hơi thở đời sống với hơn 40 dạng thức từ ghép biến tính và từ láy tượng hình độc đáo như xốc xếch, thắt thẻo, lí ngớ, buồn thiu buồn thỉu, nhớ đau nhớ đớn.

Về mặt trực quan hóa, toàn bộ hệ thống dữ liệu định lượng được tổ chức qua 4 bảng số liệu đối sánh và có thể biểu diễn trực quan bằng biểu đồ cột đa tầng. Trục hoành thể hiện 4 lớp từ vựng (địa phương, sinh hoạt, thi ca, nghề nghiệp) và trục tung thể hiện tỷ lệ phần trăm phân bố. Cách trình bày này giúp nhận diện rõ ràng xu hướng vận động của văn xuôi Nam Bộ từ phong cách điềm tĩnh, cổ kính sang phong cách hiện đại, góc cạnh, giàu chất khẩu ngữ tự nhiên.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy giá trị của các kết quả nghiên cứu ngôn ngữ học văn học vào thực tiễn, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể:

Thứ nhất, số hóa và xây dựng ngân hàng ngữ liệu phương ngữ học Nam Bộ trực tuyến do các Viện nghiên cứu ngôn ngữ và các trường đại học khối khoa học xã hội chủ trì. Mục tiêu hoàn thành trong giai đoạn 2026-2028 với quy mô lưu trữ tối thiểu 10.000 đơn vị từ vựng, thành ngữ trích xuất từ các tác phẩm văn xuôi giai đoạn 1930 đến nay.

Thứ hai, chuẩn hóa và biên soạn sổ tay từ điển phương ngữ học đường phục vụ giáo dục phổ thông. Nhà xuất bản Giáo dục phối hợp cùng Hội Ngôn ngữ học triển khai trong vòng 18 tháng, cung cấp cẩm nang giải nghĩa hơn 1.500 từ ngữ bản địa cho giáo viên và học sinh từ cấp trung học cơ sở đến trung học phổ thông.

Thứ three, tích hợp phương pháp đối sánh phong cách học vào chương trình đào tạo cử nhân ngành Ngữ văn và Sư phạm Ngữ văn. Các khoa chuyên ngành cần áp dụng ngay trong năm học tới nhằm tăng 30% hiệu quả phân tích tác phẩm tự sự hiện thực cho sinh viên.

Thứ tư, ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) để xây dựng mô hình nhận diện tự động phương ngữ vùng miền. Nhóm nghiên cứu liên ngành Ngôn ngữ - Công nghệ thông tin triển khai thử nghiệm trong 24 tháng, hướng đến chỉ số chính xác nhận diện từ vựng địa phương đạt trên 92%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại nguồn tài liệu hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

Nhóm học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học, Văn học Việt Nam: Cung cấp khung phương pháp luận định lượng kết hợp định tính chuẩn mực cùng hệ thống thao tác phân tích từ vựng đối sánh để ứng dụng trực tiếp vào các đề tài luận văn, luận án.

Nhóm giảng viên, giáo viên Ngữ văn tại các trường đại học, cao đẳng và trường phổ thông: Sử dụng ngữ liệu thực tế và các bảng đối sánh làm giáo án tham khảo sinh động cho các chuyên đề thi pháp học, tiếng Việt thực hành và văn học địa phương.

Nhóm tác giả sáng tác văn xuôi trẻ và nhà biên kịch sân khấu, điện ảnh: Học hỏi nghệ thuật kết hợp khẩu ngữ, ngữ khí từ và kỹ thuật xử lý phương ngữ Nam Bộ tự nhiên, tránh cảm giác lạm dụng gây khó hiểu cho người đọc ngoài vùng miền.

Nhóm biên tập viên xuất bản và chuyên viên dịch thuật văn học: Tiếp cận hệ thống giải nghĩa hơn 200 thành ngữ, từ cổ và từ địa phương đặc sắc, giúp nâng cao độ chính xác trong công tác biên tập văn bản và chuyển ngữ tác phẩm văn học Việt Nam sang ngôn ngữ quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn lựa chọn đối sánh ngôn ngữ giữa Sơn Nam và Nguyễn Ngọc Tư dựa trên cơ sở khoa học nào? Cơ sở khoa học dựa trên tính tương đồng về không gian văn hóa Nam Bộ và thể loại truyện ngắn, kết hợp tính dị biệt về thời kỳ sáng tác giữa hai thế hệ tác giả tiêu biểu. Việc đối chiếu giúp làm sáng tỏ sự biến đổi của hệ thống từ vựng tiếng Việt trong tiến trình từ văn học giai đoạn 1955-1962 đến giai đoạn đổi mới 2000-2008.

Tỷ lệ sử dụng từ địa phương của hai tác giả có sự khác biệt cụ thể ra sao? Khảo sát định lượng cho thấy Sơn Nam sử dụng từ địa phương với tần suất cao hơn, đạt trung bình 5,12% (tiêu biểu như Bắt sấu rừng U Minh Hạ đạt 6,70%), trong khi Nguyễn Ngọc Tư đạt mức trung bình 3,73% (như Cánh đồng bất tận đạt 4,14%). Sơn Nam chú trọng bảo lưu danh xưng, địa vật cổ, còn Nguyễn Ngọc Tư ưa chuộng các biến thể phát âm sinh hoạt thường ngày.

Lớp từ ngữ sinh hoạt khẩu ngữ được Nguyễn Ngọc Tư thể hiện qua những nét đặc trưng gì? Nguyễn Ngọc Tư thể hiện phong cách sinh hoạt qua tần suất từ khẩu ngữ đạt 0,55%, tập trung vào các từ tình thái (nghen, hen, mèn ơi, hà), các từ láy tạo hình (xốc xếch, liêu xiêu, thắt thẻo) và các tổ hợp từ đối xứng độc đáo (nhớ đau nhớ đớn, than thiu buồn thỉu) giúp câu văn gần gũi như lời nói trực tiếp.

Tại sao từ ngữ thi ca cổ điển lại xuất hiện với tần số cao hơn trong truyện ngắn Sơn Nam? Sơn Nam thuộc thế hệ nhà văn tiền chiến, tiếp thu sâu sắc mạch nguồn văn chương chữ Hán và thi pháp cổ điển. Do đó, ông đạt tỷ lệ từ thi ca 1,50% với các từ ngữ như chàng, nàng, giai nhân, tạo nên giọng kể trầm lắng, phảng phất phong vị xưa cũ của những câu chuyện kể miệt rừng.

Giá trị thực tiễn nổi bật nhất của công trình nghiên cứu này là gì? Giá trị thực tiễn lớn nhất là việc cung cấp bộ cơ sở dữ liệu định lượng với hơn 35.000 âm tiết khảo sát thực chứng, thiết lập các bảng tỷ lệ phần trăm chính xác về 4 lớp từ vựng, giúp giải quyết khoảng trống nghiên cứu ngôn ngữ học mang tính định lượng đối với văn xuôi Nam Bộ.

Kết luận

Nghiên cứu đối sánh từ ngữ và biện pháp nghệ thuật trong tác phẩm của Sơn Nam và Nguyễn Ngọc Tư đã mang lại những đóng góp khoa học quan trọng:

• Hệ thống hóa toàn diện khung lý thuyết về phương ngữ học, tu từ học và thi pháp ngôn ngữ nghệ thuật trong văn xuôi tự sự Nam Bộ.
• Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác qua khảo sát 32 truyện ngắn tiêu biểu, phân loại chi tiết 4 lớp từ vựng đặc trưng.
• Khẳng định quy luật vận động của phương ngữ từ sắc thái khảo cứu, cổ kính sang sắc thái khẩu ngữ, sinh hoạt hiện đại.
• Xác lập dấu ấn phong cách cá nhân độc đáo của Sơn Nam như một nhà Nam Bộ học và Nguyễn Ngọc Tư như một cây bút giàu cá tính sáng tạo.
• Mở ra hướng tiếp cận liên ngành kết hợp giữa ngôn ngữ học thống kê, thi pháp học và ngữ dụng học văn học.

Để tiếp tục mở rộng đề tài, lộ trình nghiên cứu trong 12 tháng tiếp theo sẽ tập trung mở rộng quy mô mẫu sang các thể loại ký, tiểu thuyết và tạp văn của hai tác giả. Hãy tham khảo và trích dẫn công trình này để làm phong phú thêm các nghiên cứu chuyên sâu về tiếng Việt và văn học nghệ thuật Nam Bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

S¬n Nam vµ NguyÔn Ngäc T- tuy thuéc hai thÕ hÖ nhµ v¨n kh¸c nhau, nh-ng ®Òu lµ hai c©y bót v¨n xu«i næi tiÕng cña ®Êt Nam Bé. T¸c phÈm cña S¬n Nam vµ NguyÔn Ngäc T- ch¾c ch¾n cã nh÷ng nÐt t-¬ng ®ång vµ dÞ biÖt vÒ c¸c ph-¬ng diÖn: c¶m høng, ®Ò tµi, néi dung t- t-ëng, bót ph¸p nghÖ thuËt, c¸ch sö dông ng«n ng÷… BÊt cø cÊp ®é nµo trong ng«n ng÷ nghÖ thuËt cña hä còng ®Òu lµ vÊn ®Ò cã thÓ ®èi s¸nh ®Ó rót ra nh÷ng kÕt luËn cã ý nghÜa. Trong c¸c cÊp ®é ng«n ng÷ thuéc mét thø tiÕng, tõ ng÷ lµ ®¬n vÞ cã sù thay ®æi th-êng xuyªn nhÊt. Sù thay ®æi nµy kh«ng chØ diÔn ra ë mÆt sè l-îng, mµ cßn thÓ hiÖn ë mÆt nghÜa trong hµnh chøc cña tõ.

T×nh h×nh nµy ®-îc ph¶n ¸nh c¶ trong ng«n ng÷ ®êi sèng, ng«n ng÷ phi nghÖ thuËt lÉn trong ng«n ng÷ nghÖ thuËt. §èi s¸nh vÒ mÆt tõ ng÷ gi÷a hai nhµ v¨n thuéc hai giai ®o¹n kh¸c nhau cïng s¸ng t¸c trªn mét vïng ®Êt sÏ cho ta nh÷ng d÷ kiÖn bæ Ých, tõ ®ã, phÇn nµo thÊy ®-îc sù biÕn ®æi cña tiÕng ViÖt trong dßng ch¶y cña ®êi sèng vµ v¨n häc; ®ång thêi còng tõ ®ã, nhËn ra mét sè biÓu hiÖn trong phong c¸ch ng«n ng÷ cña S¬n Nam vµ NguyÔn Ngäc T-. HiÖn nay, v¨n xu«i ViÖt Nam ®ang vËn ®éng theo h-íng ®æi míi vÒ h×nh thøc, thi ph¸p. §· cã kh«ng Ýt t×m tßi thÓ nghiÖm vÒ c¸ch tiÕp cËn hiÖn thùc, vÒ thÓ lo¹i, ng«n ng÷… Riªng trong c¸ch xö lÝ ng«n ng÷ cña c¸c nhµ v¨n, kh©u sö dông tõ ng÷ cho thÊy cã nh÷ng vÊn ®Ò ®¸ng quan t©m.

ViÖc nghiªn cøu thÊu ®¸o tõ ng÷ trong c¸c t¸c phÈm cña S¬n Nam vµ NguyÔn Ngäc T- sÏ gióp soi tá mét sè vÊn ®Ò ®Æt ra trong v¨n häc ®-¬ng ®¹i. ViÖc nghiªn cøu ph-¬ng ng÷ Nam Bé vÒ mÆt lý thuyÕt Cho ®Õn nay ®· cã kh«ng Ýt nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ tõ ng÷, c¶ b×nh diÖn lý thuyÕt lÉn b×nh diÖn hµnh chøc. Riªng vÒ ph-¬ng ng÷ tiÕng ViÖt, trong ®ã cã ph-¬ng ng÷ Nam Bé, mét sè c«ng tr×nh bµi viÕt ®· ®Ò cËp ®Õn. Víi bµi viÕt 1 Thö bµn vÒ mét vµi ®Æc ®iÓm trong ph-¬ng ng÷ Nam Bé, NguyÔn Kim Th¶n ®· cã nh÷ng t×m hiÓu b-íc ®Çu vÒ mét ®Æc ®iÓm trong ph-¬ng ng«n mµ ng-êi miÒn Nam sö dông.

Trong ®ã t¸c gi¶ ®· ®-a ra vµ chøng minh mét sè biÓu hiÖn kh¸c biÖt cña ph-¬ng ng«n Nam Bé so víi ph-¬ng ng«n B¾c Bé ë b×nh diÖn ng÷ ©m, tõ vùng, ng÷ ph¸p. Tuy nhiªn, bµi viÕt chØ dõng l¹i ë mét vµi ®Æc ®iÓm rót ra trªn c¬ së t- liÖu Ýt ái quan s¸t ®-îc b»ng ph-¬ng ph¸p trùc quan qua ng«n ng÷ giao tiÕp cña mét sè ng-êi Nam Bé sèng ë ®Êt Hµ thµnh [57]. Bµi viÕt MÊy nhËn xÐt b-íc ®Çu vÒ nh÷ng kh¸c biÖt tõ vùng - ng÷ nghÜa gi÷a ph-¬ng ng÷ miÒn Nam vµ ng«n ng÷ toµn d©n cña hai t¸c gi¶ NguyÔn §øc D-¬ng vµ TrÇn ThÞ Ngäc Lan (1983) nh»m môc ®Ých “thö nªu lªn mét sè kh¸c biÖt ®¸ng kÓ vÒ mÆt tõ vùng - ng÷ nghÜa cña mét trong nh÷ng ph­¬ng ng÷ lín tiÕng ViÖt” [16, tr. Tuy bµi viÕt chØ nªu mét sè nÐt lín vÒ sù kh¸c biÖt tõ vùng - ng÷ nghÜa cña ph-¬ng ng÷ miÒn Nam so víi ng«n ng÷ toµn d©n vµ cßn nhiÒu ®iÓm ch-a ®-îc m« t¶ kü, nh-ng ®©y lµ mét t- liÖu bæ Ých vÒ tiÕng ®Þa ph-¬ng cho nh÷ng ng-êi quan t©m nghiªn cøu ph-¬ng ng÷.

Cuèn Sæ tay ph-¬ng ng÷ Nam Bé do t¸c gi¶ NguyÔn V¨n ¸i chñ biªn ®· ra ®êi n¨m 1987 (n¨m 1994, cuèn s¸ch ®-îc chØnh söa vµ in thµnh Tõ ®iÓn ph-¬ng ng÷ Nam Bé). Víi c«ng tr×nh nµy, lÇn ®Çu tiªn ph-¬ng ng÷ Nam Bé ®-îc ®iÒu tra, nghiªn cøu vµ c«ng bè kÕt qu¶ d-íi d¹ng mét tõ ®iÓn. Trªn c¬ së luËn ¸n tiÕn sÜ ®-îc b¶o vÖ n¨m 1993, ®Õn n¨m 1995, TrÇn ThÞ Ngäc Lang ®· cho ra ®êi c«ng tr×nh Ph-¬ng ng÷ Nam Bé. Nh÷ng kh¸c biÖt vÒ tõ vùng - ng÷ nghÜa so víi ph-¬ng ng÷ B¾c Bé.

§©y lµ mét ®Ò tµi ®i s©u vµo t×m hiÓu ph-¬ng ng÷ Nam Bé trªn c¬ së so s¸nh víi ph-¬ng ng÷ B¾c Bé. Trong ®ã, t¸c gi¶ tËp trung kh¶o s¸t vÒ ng÷ ©m, ng÷ nghÜa cña c¸c líp tõ Nam Bé theo h-íng chØ ra nh÷ng nÐt kh¸c biÖt. N¨m 2004, trong cuèn Ph-¬ng ng÷ häc tiÕng ViÖt, Hoµng ThÞ Ch©u còng ®Ò cËp ®Õn ph-¬ng ng÷ Nam Bé khi t¸c gi¶ nãi vÒ c¸c vïng ph-¬ng ng÷. Gi¶i thÝch vÒ c¸c vïng ph­¬ng ng÷, t¸c gi¶ kh¼ng ®Þnh: “Cã nh÷ng vïng cã rÊt nhiÒu thæ ng÷ nh- vïng ch©u thæ s«ng Hång, l¹i cã nh÷ng n¬i hÇu nh- kh«ng cã thæ ng÷, 2 c¶ vïng bao gåm mét diÖn tÝch mªnh m«ng nãi mét ph-¬ng ng÷ thèng nhÊt nh- ®ång b»ng Nam Bé” [10].

Nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ ph-¬ng ng÷ Nam Bé mµ chóng t«i ®iÓm qua trªn ®©y, dï sè l-îng ch-a ph¶i lµ nhiÒu, song còng cho thÊy vïng ph-¬ng ng÷ nµy ®· thu hót sù quan t©m nhÊt ®Þnh cña giíi ViÖt ng÷ häc. Mét sè vÊn ®Ò c¬ b¶n vÒ mét vïng ph-¬ng ng÷ còng ®· ®-îc lµm s¸ng tá trong nh÷ng c«ng tr×nh, bµi viÕt Êy. VÒ thùc tiÔn nghiªn cøu ng«n ng÷ trong t¸c phÈm cña S¬n Nam vµ NguyÔn Ngäc T- 2. T×nh h×nh nghiªn cøu ng«n ng÷ trong t¸c phÈm cña S¬n Nam Ng«n ng÷ trong t¸c phÈm cña S¬n Nam lµ mét trong nh÷ng ph-¬ng diÖn ®-îc nhiÒu nhµ nghiªn cøu quan t©m.

Trong bµi viÕt S¬n Nam, «ng giµ Ba Tri cña §ång b»ng Nam Bé, NguyÔn M¹nh Trinh ®· nhËn xÐt: lèi v¨n cña S¬n Nam lµ lèi v¨n: “rÆc rßng Nam Bé”. Theo t¸c gi¶ ®Æc tr­ng Nam Bé trong s¸ng t¸c cña S¬n Nam to¸t lªn “tõ suy t­ ®Õn ng«n ng÷”, “dï t¶ c¶nh thµnh thÞ hay th«n quª, còng lét t¶ ®-îc mét tÝnh c¸ch riªng, dÔ lµm ng-êi ®äc liªn t­ëng vµ chia sΔ [71]. Víi t- c¸ch lµ mét ®éc gi¶ yªu thÝch v¨n phong S¬n Nam, NguyÔn M¹nh Trinh cho r»ng: “khi cßn trÎ, hay lóc ®· giµ, ®äc v¨n «ng t«i vÉn thÊy cã c¶m gi¸c ®-îc nãi chuyÖn víi mét «ng giµ Ba Tri cã lóc chÊt ph¸c nh­ng nhiÒu khi s¾c s¶o” [71]. Huúnh C«ng TÝn trong bµi viÕt Nhµ v¨n S¬n Nam - Nhµ Nam Bé häc còng ®Ò cËp ®Õn ng«n ng÷ trong t¸c phÈm S¬n Nam.

Theo t¸c gi¶, ng«n ng÷ lµ mét trong nh÷ng ph-¬ng diÖn lµm nªn thµnh c«ng cho t¸c phÈm cña nhµ v¨n S¬n Nam vµ lµ t- liÖu quÝ gi¸ ®Ó c¸c nhµ nghiªn cøu t×m hiÓu nh÷ng vÊn ®Ò vÒ Nam Bé. Theo t¸c gi¶, “¤ng lµ ng-êi am hiÓu nhiÒu vÊn ®Ò cña Nam Bé; biÕt râ t©m lÝ, tÝnh c¸ch con ng-êi Nam Bé. C¸c s¸ng t¸c cña «ng ®· gióp Ých rÊt nhiÒu cho viÖc nghiªn cøu nh÷ng vÊn ®Ò cña Nam Bé tõ nhiÒu ph­¬ng diÖn: “lÞch sö, v¨n ho¸, x· héi, phong tôc, tËp qu¸n, lÔ héi, ph-¬ng ng÷, ngµnh nghÒ. ChÝnh v× thÕ, Huúnh C«ng TÝn tr©n träng gäi «ng lµ “Nhµ Nam Bé häc”.

3 Trong bµi Vïng ®Êt Nam Bé trong v¨n ch-¬ng S¬n Nam, Minh NguyÖt ngîi ca: “NÕu ai ®· tõng ®äc qua t¸c phÈm cña bËc l·o thµnh nhµ v¨n S¬n Nam, ®Òu ph¶i c«ng nhËn r»ng, trong nh÷ng c©u chuyÖn kÓ vÒ rõng nói U Minh, ®Çy nh÷ng c©u chuyÖn bµng b¹c vµ th¾m ®­îm t×nh ng­êi”. §Æc biÖt, ë bµi viÕt nµy, t¸c gi¶ ®· ®Ò cËp ®Õn ng«n ng÷ trong s¸ng t¸c cña S¬n Nam. §ã lµ thø ng«n ng÷ méc m¹c, biÓu hiÖn t©m hån, tÝnh c¸ch Nam Bé còng còng rÊt ®çi méc m¹c, gi¶n dÞ: “Nh÷ng ¸ng v¨n cña «ng, kÓ qua vÒ nh÷ng mÉu ®èi tho¹i vôn vÆt, vÒ chuyÖn ®êi cña nh÷ng ng-êi d©n Nam Bé, nãi lªn t©m hån méc m¹c, ®¬n s¬, nh-ng ®Çy g¾n bã. Ngßi bót cña «ng thËt tµi ba, lµm thÈm thÊu c¶ t©m hån, lµm ng-êi ®äc muèn bËt khãc tr-íc nçi ®au th-¬ng cña mét thêi khai hoang ë vïng ®Êt ©m u cña ng-êi d©n Nam Bé” [45].

Ngoµi ra, cßn ph¶i kÓ ®Õn bµi S¬n Nam vµ t×nh quª h-¬ng Nam Bé cña Trµng Thiªn, bµi Nhµ v¨n S¬n Nam - nhµ v¨n ®ång quª [20] cña Ng« Hµ. C¸c t¸c gi¶ còng ®· cã nh÷ng nhËn xÐt b-íc ®Çu vÒ ®Æc tr-ng ng«n ng÷ v¨n xu«i S¬n Nam. Nh-ng còng nh- mét sè nhµ phª b×nh mµ chóng t«i ®· nh¾c trªn ®©y, Trµng Thiªn vµ Ng« Hµ ch-a ®i vµo ph©n tÝch cô thÓ ®Æc tr-ng ng«n ng÷ v¨n xu«i cña S¬n Nam. Tæng quan nh÷ng nghiªn cøu vÒ ng«n ng÷ v¨n xu«i S¬n Nam cã thÓ thÊy, c¸c t¸c gi¶ ®· ®Ò cËp ®Õn ®Æc tr-ng ng«n ng÷ trong s¸ng t¸c cña S¬n Nam, ®ã lµ ng«n ng÷ ®Ëm chÊt Nam Bé.

Tuy nhiªn, c¸c nhËn xÐt chñ yÕu mang tÝnh chÊt ph¸t hiÖn d-íi d¹ng nh÷ng nhËn xÐt kh¸i qu¸t lång ghÐp trong bµi viÕt bµn vÒ néi dung t¸c phÈm cña nhµ v¨n S¬n Nam. Nh- vËy, ®Õn nay ch-a cã t¸c gi¶ nµo ®i vµo nghiªn cøu cô thÓ vµ cã hÖ thèng c¸c vÊn ®Ò thuéc ng«n ng÷ trong s¸ng t¸c cña nhµ v¨n nµy. MÆc dï thÕ, ®ã lµ nh÷ng tiÒn ®Ò quan träng ®Ó chóng t«i tËp trung kh¶o s¸t mét c¸ch hÖ thèng c¸c ®Æc ®iÓm c¬ b¶n cña ng«n ng÷ truyÖn ng¾n S¬n Nam. Trong luËn v¨n nµy, chóng t«i sÏ ®i s©u kh¶o s¸t, t×m hiÓu vÒ nh÷ng líp tõ vµ c¸c biÖn ph¸p nghÖ thuËt trong t¸c phÈm cô thÓ cña S¬n Nam: tËp truyÖn H-¬ng rõng Cµ Mau, trong sù ®èi s¸nh víi tËp C¸nh ®ång bÊt tËn cña NguyÔn Ngäc T-.

T×nh h×nh nghiªn cøu ng«n ng÷ trong t¸c phÈm cña NguyÔn Ngäc T- NguyÔn Ngäc T- lµ mét nhµ v¨n trÎ cña vïng ®Êt Nam Bé. T¸c phÈm NguyÔn Ngäc T- kh«ng chØ thu hót ng-êi ®äc ë chÊt nh©n v¨n ®Ëm ®µ, mµ cßn ë thø ng«n ng÷ rÊt riªng to¸t ra tõ mçi thiªn truyÖn. §©y lµ lý do c¾t nghÜa t¹i sao kh«ng Ýt nhµ phª b×nh quan t©m ph-¬ng diÖn nµy trong s¸ng t¸c cña nhµ v¨n trÎ ®Êt Cµ Mau. Trong bµi viÕt NguyÔn Ngäc T-, ®Æc s¶n miÒn Nam, TrÇn H÷u Dòng ®¸nh gi¸ kh¸i qu¸t ng«n ng÷ trong s¸ng t¸c cña NguyÔn Ngäc T­: “NÕu b¹n lµ ng­êi Nam, vµ nhÊt lµ nÕu b¹n ®· xa quª h-¬ng l©u n¨m, th× chØ nh÷ng ch÷ mµ NguyÔn Ngäc T- dïng còng ®ñ lµm b¹n sèng l¹i nh÷ng ngµy th¬ Êu xa x«i Êy.

Tõ vùng cña NguyÔn Ngäc T- kh«ng quÝ ph¸i hay ®éc s¸ng (.) nh-ng, ®èi nghÞch ®ã lµ mét tõ vùng d©n d· lÊy th¼ng tõ cuéc sèng chung quanh”. Cïng quan niÖm víi TrÇn H÷u Dòng, Huúnh C«ng TÝn trong bµi NguyÔn Ngäc T- - nhµ v¨n trÎ Nam Bé còng nhËn thÊy ë NguyÔn Ngäc T- kh¶ n¨ng ng«n ng÷ ®iªu luyÖn.