Mô Hình "Cánh Đồng Mẫu Lớn" Ở Việt Nam: Tính Ưu Việt Và Giải Pháp Nhân Rộng

Mô hình Cánh Đồng Mẫu Lớn (CĐML) nổi lên như một giải pháp đầy hứa hẹn cho kinh tế nông hộ tại Việt Nam. 86 trang · Đại học Quốc gia Hà Nội · 2014.

• Tác giả: Phạm Thị Thủy
• Người hướng dẫn: GS. Đỗ Thế Tùng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Mô Hình Cánh Đồng Mẫu Lớn: Giải Pháp Tối Ưu Cho Kinh Tế Nông Hộ Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: KINH TẾ NÔNG HỘ VÀ “CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN” – MỘT MÔ HÌNH THÍCH HỢP ĐỂ CHUYỂN KINH TẾ NÔNG HỘ LÊN SẢN XUẤT HÀNG HÓA LỚN
• 1.1. NHỮNG ƯU ĐIỂM VÀ NHƯỢC ĐIỂM CỦA KINH TẾ NÔNG HỘ
• 1.1.1. Định nghĩa kinh tế hộ
• 1.1.2. Những ưu điểm của kinh tế hộ
• 1.1.3. Những nhược điểm của kinh tế hộ trong kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta
• 1.2. YÊU CẦU TẤT YẾU CHUYỂN KINH TẾ NÔNG HỘ LÊN SẢN XUẤT LỚN
• 1.2.1. Hình thức hợp tác xã
• 1.2.2. Mô hình kinh tế trang trại
• 1.2.3. Tính ưu việt của mô hình cánh đồng mẫu lớn
• 2. Chương 2: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CHỦ YẾU CỦA MÔ HÌNH “CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN” QUA KHẢO SÁT MỘT SỐ CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN Ở VIỆT NAM
• 2.1. CÔNG TY CỔ PHẦN BẢO VỆ THỰC VẬT AN GIANG VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN
• 2.2. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CỦA MÔ HÌNH “CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN” Ở AN GIANG
• 2.3. MÔ HÌNH “CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN” ĐƯỢC THÍ ĐIỂM TẠI THÁI BÌNH
• 2.3.1. Một số nét khái quát về chủ trương thí điểm cánh đồng mẫu lớn tại Thái Bình
• 2.3.2. Những thành tựu và hạn chế của cánh đồng mẫu lớn thí điểm ở Nguyên Xá và Vũ Hòa
• 3. Chương 3: NHỮNG GIẢI PHÁP ĐỂ NHÂN RỘNG MÔ HÌNH “CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN”
• 3.1. NHỮNG THUẬN LỢI VÀ KHÓ KHĂN KHI NHÂN RỘNG MÔ HÌNH “CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN”
• 3.1.1. Những thuận lợi
• 3.1.2. Những khó khăn khi nhân rộng cánh đồng mẫu lớn
• 3.2. NHỮNG GIẢI PHÁP ĐỂ NHÂN RỘNG MÔ HÌNH “CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN”
• 3.2.1. Nhà nước cần có những chính sách ưu đãi các công ty chế biến và tiêu thụ nông sản để họ tích cực và trực tiếp chủ trì việc xây dựng cánh đồng mẫu lớn
• 3.2.2. Có chính sách phù hợp giải quyết việc làm cho lao động dôi dư của các hộ
• 3.2.3. Có chính sách thu hút nguồn nhân lực phục vụ sản xuất nông nghiệp, đào tạo cán bộ kỹ thuật từ nhân lực của hộ
• 3.2.4. Các cánh đồng mẫu lớn cần tăng cường mối liên kết với các nhà khoa học để có những loại giống lúa tốt cho sản xuất
• 3.2.5. Tổ chức cánh đồng mẫu phù hợp với khả năng tiêu thụ, lựa chọn hợp tác xã liên kết sản xuất và tiêu thụ lúa gạo khi chưa có sự liên kết với công ty lớn
• 3.2.6. Có cơ chế phân phối lợi ích hài hòa, tăng thu nhập cho người nông dân và công nhân
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Mô Hình Cánh Đồng Mẫu Lớn và Kinh Tế Nông Hộ

Mô hình Cánh Đồng Mẫu Lớn (CĐML) nổi lên như một giải pháp đầy hứa hẹn cho kinh tế nông hộ tại Việt Nam. Kinh tế nông hộ, với đặc trưng sản xuất nhỏ lẻ, đang đối diện nhiều thách thức trong bối cảnh hội nhập và yêu cầu nâng cao năng lực cạnh tranh. Mô hình CĐML hướng đến khắc phục tình trạng manh mún, tạo điều kiện áp dụng ứng dụng khoa học kỹ thuật nông nghiệp tiên tiến, đồng thời mở ra cơ hội liên kết sản xuất và tiêu thụ hiệu quả hơn. Đây là bước tiến quan trọng trong quá trình chuyển đổi số nông nghiệp, hướng đến nền nông nghiệp hiện đại và bền vững. Theo nghiên cứu của Đại học Quốc gia Hà Nội, mô hình CĐML có khả năng khai thác thế mạnh của từng vùng, tạo quy mô sản xuất lớn và nâng cao ý thức kỷ luật cho nông dân.

1.1. Bản Chất và Đặc Điểm của Kinh Tế Nông Hộ Việt Nam

Kinh tế nông hộ là hình thức sản xuất mà hoạt động chủ yếu dựa vào lao động gia đình, kết hợp với tư liệu sản xuất thuộc sở hữu của hộ. Mục tiêu ban đầu là đáp ứng nhu cầu tự cung tự cấp, phần dư thừa mới đưa ra thị trường. Ở Việt Nam, kinh tế nông hộ đa dạng, từ những hộ thiếu vốn, thiếu kỹ thuật đến những hộ trung nông và chủ trang trại. Điểm yếu của kinh tế nông hộ là sản xuất nhỏ lẻ, khó áp dụng cơ giới hóa và công nghệ cao, dễ bị tổn thương trước biến động thị trường. Đây là một trong những nguyên nhân khiến năng suất cây trồng chưa cao và chất lượng nông sản chưa đồng đều.

1.2. Vì Sao Cần Thay Đổi Phương Thức Sản Xuất Nông Nghiệp

Sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ, manh mún gây ra nhiều bất lợi như khó khăn trong việc áp dụng khoa học kỹ thuật, chi phí sản xuất cao, khó kiểm soát chất lượng, và khả năng cạnh tranh yếu. Việc liên kết sản xuất và hình thành các vùng chuyên canh quy mô lớn là yêu cầu tất yếu để nâng cao hiệu quả, đảm bảo đầu ra ổn định cho nông sản, và tăng thu nhập cho người nông dân. Áp lực từ hội nhập kinh tế quốc tế cũng đòi hỏi nông nghiệp Việt Nam phải chuyển mình để đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về chất lượng và an toàn thực phẩm.

II. Thách Thức Kinh Tế Nông Hộ Tìm Giải Pháp Từ Cánh Đồng Lớn

Kinh tế nông hộ đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm quy mô sản xuất nhỏ, khó khăn trong việc tiếp cận vốn và công nghệ, thiếu thông tin thị trường, và rủi ro về thời tiết, dịch bệnh. Tình trạng phân tán ruộng đất gây cản trở quá trình cơ giới hóa nông nghiệp và áp dụng các biện pháp canh tác tiên tiến. Mô hình Cánh Đồng Mẫu Lớn được kỳ vọng sẽ giải quyết những vấn đề này bằng cách tập trung ruộng đất, tạo điều kiện cho sản xuất quy mô lớn, đồng thời tăng cường liên kết sản xuất giữa nông dân, doanh nghiệp, nhà khoa học, và nhà nước. Điều này phù hợp với Nghị quyết số 21/2011/QH13 của Quốc hội về tái cơ cấu ngành nông nghiệp.

2.1. Những Rào Cản Kìm Hãm Sự Phát Triển của Nông Nghiệp Hộ Gia Đình

Sản xuất nông nghiệp hộ gia đình thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn ưu đãi, kỹ thuật canh tác hiện đại, và thông tin thị trường. Bên cạnh đó, tình trạng thiếu lao động nông thôn, đặc biệt là lao động có trình độ, cũng là một thách thức lớn. Các hộ nông dân nhỏ lẻ cũng gặp khó khăn trong việc tiêu thụ nông sản do thiếu khả năng đàm phán giá cả và đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng. Rủi ro trong nông nghiệp cũng là một yếu tố đáng lo ngại, khiến nhiều nông dân e ngại đầu tư vào sản xuất.

2.2. Thực Trạng Ruộng Đất Manh Mún và Giải Pháp Tập Trung Đất Đai

Tình trạng ruộng đất manh mún là một trong những nguyên nhân chính khiến năng suất cây trồng thấp và chi phí sản xuất cao. Việc tập trung đất đai thông qua các hình thức như cho thuê, góp vốn, hoặc thành lập hợp tác xã là giải pháp cần thiết để tạo ra các vùng sản xuất quy mô lớn, thuận lợi cho việc áp dụng cơ giới hóa và các biện pháp canh tác tiên tiến. Tuy nhiên, quá trình này cần được thực hiện một cách thận trọng, đảm bảo quyền lợi của người nông dân và tránh gây ra tình trạng thất nghiệp ở nông thôn.

III. Cách Cánh Đồng Mẫu Lớn Thúc Đẩy Kinh Tế Nông Hộ Hiệu Quả

Mô hình Cánh Đồng Mẫu Lớn tạo ra sự thay đổi tích cực cho kinh tế nông hộ thông qua nhiều cơ chế. Đầu tiên, nó tạo điều kiện cho ứng dụng khoa học kỹ thuật nông nghiệp đồng bộ, từ khâu chọn giống, chăm sóc, đến thu hoạch và bảo quản. Thứ hai, mô hình này giúp giảm chi phí sản xuất nhờ quy mô lớn và hiệu quả sử dụng máy móc. Thứ ba, nó tăng cường liên kết sản xuất và tiêu thụ nông sản, giúp nông dân có đầu ra ổn định và giá cả hợp lý. Điều này phù hợp với chủ trương phát triển nông nghiệp bền vững của Đảng và Nhà nước.

3.1. Nâng Cao Năng Suất và Chất Lượng Nông Sản Nhờ Kỹ Thuật Tiên Tiến

Áp dụng đồng bộ các tiến bộ khoa học kỹ thuật, từ việc sử dụng giống mới năng suất cao, kháng bệnh tốt, đến việc áp dụng các quy trình canh tác tiên tiến như VietGAP và GlobalGAP, giúp nâng cao đáng kể năng suất cây trồng và chất lượng nông sản. Việc sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hợp lý cũng giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và sức khỏe người tiêu dùng.

3.2. Giảm Chi Phí Sản Xuất và Tăng Tính Cạnh Tranh cho Nông Sản

Sản xuất trên quy mô lớn giúp giảm chi phí đầu vào như giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, và chi phí thuê máy móc. Việc áp dụng cơ giới hóa cũng giúp giảm chi phí lao động và tăng hiệu quả sản xuất. Nhờ đó, nông sản có giá thành cạnh tranh hơn trên thị trường, giúp người nông dân có thu nhập cao hơn.

3.3. Liên Kết Chặt Chẽ Giữa Sản Xuất và Tiêu Thụ Đảm Bảo Đầu Ra

Liên kết sản xuất giữa nông dân và doanh nghiệp giúp đảm bảo đầu ra ổn định cho nông sản. Doanh nghiệp cung cấp giống, vật tư, và kỹ thuật, đồng thời cam kết thu mua sản phẩm với giá cả hợp lý. Điều này giúp giảm thiểu rủi ro cho người nông dân và khuyến khích họ đầu tư vào sản xuất.

IV. Ứng Dụng Thực Tế Kinh Nghiệm Triển Khai CĐML ở Việt Nam

Thực tế triển khai mô hình Cánh Đồng Mẫu Lớn tại Việt Nam, đặc biệt ở Đồng bằng sông Cửu Long và một số tỉnh phía Bắc, đã cho thấy những kết quả tích cực. Các mô hình thành công thường có sự tham gia tích cực của doanh nghiệp, sự hỗ trợ của nhà nước, và sự đồng thuận của người nông dân. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua, như vấn đề tổ chức sản xuất nông nghiệp, phân chia lợi ích, và bảo hiểm nông nghiệp. Nghiên cứu của Phạm Thị Thủy (2014) cho thấy AGPPS đóng vai trò quan trọng trong hình thành CĐML.

4.1. Bài Học Kinh Nghiệm Từ An Giang và Các Tỉnh Thành Khác

Các tỉnh An Giang, Thái Bình đã có những kinh nghiệm quý báu trong việc xây dựng và phát triển mô hình Cánh Đồng Mẫu Lớn. Thành công của An Giang có sự đóng góp lớn của Công ty cổ phần Bảo vệ thực vật An Giang (AGPPS) trong việc cung cấp dịch vụ và liên kết tiêu thụ. Thái Bình thí điểm mô hình với sự tham gia của nhiều bên. Việc đánh giá và rút ra bài học từ những mô hình này là rất quan trọng để nhân rộng mô hình trên cả nước.

4.2. Những Khó Khăn và Thách Thức Trong Quá Trình Triển Khai

Quá trình triển khai mô hình Cánh Đồng Mẫu Lớn gặp phải một số khó khăn, bao gồm sự thiếu đồng thuận giữa các hộ nông dân, sự thiếu vốn đầu tư, và sự hạn chế về cơ sở hạ tầng. Vấn đề quản lý chất lượng nông sản và truy xuất nguồn gốc cũng là một thách thức lớn. Ngoài ra, cần có các chính sách hỗ trợ phù hợp để khuyến khích doanh nghiệp tham gia vào mô hình.

V. Giải Pháp Nhân Rộng Cánh Đồng Mẫu Lớn Phát Triển Kinh Tế Hộ

Để nhân rộng mô hình Cánh Đồng Mẫu Lớn và phát triển kinh tế nông hộ một cách bền vững, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa nhà nước, doanh nghiệp, nhà khoa học, và người nông dân. Cần có các chính sách hỗ trợ nông nghiệp phù hợp, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, và tạo điều kiện cho người nông dân tiếp cận vốn và công nghệ. Ngoài ra, cần tăng cường đào tạo nguồn nhân lực nông nghiệp và xây dựng các chuỗi giá trị nông nghiệp hiệu quả. Sự tham gia của Hợp tác xã nông nghiệp cũng rất quan trọng.

5.1. Chính Sách Hỗ Trợ và Khuyến Khích Doanh Nghiệp Đầu Tư Nông Nghiệp

Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ nông nghiệp để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, như giảm thuế, hỗ trợ lãi suất vay vốn, và tạo điều kiện thuận lợi về thủ tục hành chính. Cần có các chính sách khuyến khích doanh nghiệp tham gia vào các chuỗi giá trị nông nghiệp và hỗ trợ họ xây dựng thương hiệu cho nông sản.

5.2. Nâng Cao Trình Độ và Kỹ Năng Cho Người Nông Dân

Cần tăng cường đào tạo nguồn nhân lực nông nghiệp, đặc biệt là đào tạo về kỹ thuật canh tác tiên tiến, quản lý chất lượng nông sản, và thương mại điện tử. Cần có các chương trình hỗ trợ người nông dân tiếp cận thông tin thị trường và các kênh tiêu thụ sản phẩm.

VI. Tương Lai Của Mô Hình Cánh Đồng Mẫu Lớn Tại Việt Nam

Mô hình Cánh Đồng Mẫu Lớn có tiềm năng to lớn trong việc thúc đẩy sự phát triển của kinh tế nông hộ và nền nông nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, để mô hình này phát triển bền vững, cần có sự thay đổi về tư duy và cách làm từ tất cả các bên liên quan. Cần chuyển đổi từ tư duy sản xuất nhỏ lẻ sang tư duy sản xuất hàng hóa lớn, từ tư duy chạy theo số lượng sang tư duy chú trọng chất lượng và giá trị gia tăng. Chuyển đổi số nông nghiệp là xu hướng tất yếu để nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

6.1. Định Hướng Phát Triển Nông Nghiệp Công Nghệ Cao và Bền Vững

Nông nghiệp công nghệ cao và phát triển nông nghiệp bền vững là những định hướng quan trọng trong tương lai của nông nghiệp Việt Nam. Việc áp dụng các công nghệ tiên tiến như Internet of Things (IoT), trí tuệ nhân tạo (AI), và blockchain sẽ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất, giảm thiểu tác động đến môi trường, và đảm bảo an toàn thực phẩm.

6.2. Liên Kết Vùng và Xây Dựng Thương Hiệu Nông Sản Quốc Gia

Cần tăng cường liên kết vùng để tạo ra các vùng sản xuất chuyên canh quy mô lớn, có khả năng cung cấp nông sản ổn định và chất lượng cao cho thị trường trong nước và quốc tế. Đồng thời, cần xây dựng thương hiệu nông sản quốc gia để nâng cao giá trị và khả năng cạnh tranh của nông sản Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nền nông nghiệp Việt Nam bước vào thời kỳ Đổi mới với dấu mốc lịch sử từ Nghị quyết 10 năm 1988, đưa đất nước từ chỗ thiếu lương thực trầm trọng phải nhập khẩu hơn 450.000 tấn gạo năm 1988 vươn lên thành quốc gia xuất khẩu hàng đầu với sản lượng trên 6 triệu tấn gạo mỗi năm. Tuy nhiên, với đặc thù hơn 70% dân số sống ở khu vực nông thôn và diện tích đất canh tác bình quân thuộc nhóm thấp nhất thế giới với chỉ khoảng 0,3 ha/người, kinh tế nông hộ đang bộc lộ rõ những hạn chế của phương thức sản xuất nhỏ lẻ, manh mún và phân tán. Tình trạng được mùa mất giá, chất lượng nông sản thiếu đồng đều và rào cản trong việc đưa cơ giới hóa vào đồng ruộng đặt ra yêu cầu cấp bách phải tổ chức lại sản xuất theo quy mô lớn.

Trước yêu cầu đó, mô hình Cánh đồng mẫu lớn xuất hiện như một hướng đi tất yếu, giải quyết triệt để bài toán tích tụ ruộng đất mà không làm xáo trộn quyền sử dụng đất của nông dân. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ cơ sở lý luận về quá trình chuyển biến kinh tế nông hộ lên sản xuất hàng hóa lớn, phân tích thực trạng vận hành mối liên kết bốn nhà gồm Nhà nước, Doanh nghiệp, Nhà khoa học và Nhà nông. Nghiên cứu thực hiện đánh giá thực nghiệm chuyên sâu trên địa bàn tỉnh An Giang đại diện cho Đồng bằng sông Cửu Long và tỉnh Thái Bình đại diện cho Đồng bằng sông Hồng trong giai đoạn 2010 - 2013. Luận văn có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi cung cấp các luận cứ kinh tế chính trị vững chắc, chứng minh mô hình giúp gia tăng lợi nhuận của nông dân từ 20% đến trên 50%, đồng thời mở ra giải pháp tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết Kinh tế chính trị Mác - Lênin về quá trình tích tụ, tập trung tư liệu sản xuất và quy luật chuyển dịch từ sản xuất nhỏ tiểu nông lên sản xuất lớn hiện đại. Theo quan điểm kinh tế học, sản xuất nhỏ luôn có chi phí cá biệt cao, năng suất lao động thấp và khả năng chống chịu rủi ro thị trường kém, do đó hiệp tác lao động và tập trung tư liệu sản xuất là điều kiện tiên quyết để nâng cao hiệu quả kinh tế. Bên cạnh đó, luận văn tích hợp lý thuyết chuỗi giá trị nông nghiệp và mô hình liên kết bốn nhà nhằm phân tích cơ chế phân phối giá trị thặng dư giữa các chủ thể tham gia.

Các khái niệm trọng tâm được chuẩn hóa bao gồm:

1. Kinh tế nông hộ: Đơn vị kinh tế tự chủ theo Nghị quyết 10 ngày 5/4/1988 của Bộ Chính trị, nơi hộ gia đình là chủ thể sở hữu tư liệu sản xuất, tự chủ quản lý và phân phối, hiện cung cấp khoảng 90% sản lượng lương thực hàng hóa và 95% đến 98% sản phẩm chăn nuôi cho toàn xã hội.
2. Cánh đồng mẫu lớn: Hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp hàng hóa tập trung quy mô lớn dựa trên sự liên kết tự nguyện giữa các hộ nông dân liền kề với doanh nghiệp, giữ nguyên quyền sử dụng đất nhưng thống nhất quy trình kỹ thuật, cơ cấu giống và tiêu thụ sản phẩm.
3. Cơ giới hóa đồng bộ: Việc đưa máy móc vào toàn bộ chu trình từ làm đất, gieo sạ, chăm sóc đến thu hoạch và sấy bảo quản nhằm giải phóng sức lao động.
4. Chuỗi giá trị lúa gạo: Chuỗi liên kết khép kín từ cung ứng vật tư đầu vào, chế biến đến xây dựng thương hiệu xuất khẩu.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ Tổng cục Thống kê, Cục Trồng trọt thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh An Giang, Thái Bình cùng số liệu sơ cấp thu thập qua báo cáo sản xuất thực tế giai đoạn 2010 - 2013.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích đại diện cho hai vùng sinh thái nông nghiệp trọng điểm của cả nước. Tại tỉnh An Giang, nghiên cứu khảo sát toàn diện quá trình mở rộng qua 6 vụ liên tiếp của Công ty Cổ phần Bảo vệ thực vật An Giang, với quy mô tăng từ 443 hộ canh tác 1.073,25 ha ở vụ Đông Xuân 2010 - 2011 lên 1.783 hộ với 4.850 ha ở vụ Đông Xuân 2012 - 2013. Tại tỉnh Thái Bình, nghiên cứu khảo sát sâu hai mô hình thí điểm điển hình là xã Nguyên Xá thuộc huyện Vũ Thư với 396 hộ trên diện tích 50 ha và xã Vũ Hòa thuộc huyện Kiến Xương với 603 hộ trên diện tích 54,7 ha.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp hạch toán so sánh kinh tế chi phí, doanh thu, lợi nhuận và phương pháp trừu tượng hóa khoa học là nhằm lượng hóa chính xác hiệu quả kinh tế vi mô của nông hộ, đồng thời khái quát hóa bản chất quan hệ sản xuất mới dưới góc độ kinh tế chính trị.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, mô hình Cánh đồng mẫu lớn tạo ra bước đột phá về năng suất, giảm chi phí đầu vào và nâng cao thu nhập vượt trội cho nông dân. Tại An Giang, dữ liệu 6 vụ sản xuất cho thấy chi phí bình quân đạt 19,89 triệu đồng/ha, trong đó chi phí giống chiếm 9,7%, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật chiếm 50,7%, chi phí dịch vụ chiếm 39,6%. Với năng suất bình quân 6,58 tấn/ha và giá bán bình quân 6.462 đồng/kg, tổng thu đạt 42,06 đến 43,56 triệu đồng/ha, mang lại lợi nhuận bình quân 22,82 đến 24,9 triệu đồng/ha, tương ứng tỷ suất thu nhập trên tổng thu đạt từ 54,3% đến 56%. Nông dân tham gia mô hình đạt thu nhập cao hơn các hộ ngoài mô hình từ 1,5 đến 2 triệu đồng/ha, thậm chí theo Cục Trồng trọt mức lợi nhuận chênh lệch lên tới 2,2 đến 7,5 triệu đồng/ha.

Thứ hai, việc áp dụng đồng bộ quy trình kỹ thuật giúp tiết giảm chi phí sản xuất rõ rệt tại miền Bắc. Tại xã Nguyên Xá tỉnh Thái Bình, nông dân canh tác giống lúa RVT giảm chi phí sản xuất 3,25 triệu đồng/ha so với gieo cấy đại trà. Lượng thuốc bảo vệ thực vật giảm từ 2,64 lần phun xuống 2,05 lần phun, tiết kiệm 135.000 đồng tiền thuốc và 71.000 đồng tiền phân bón trên mỗi hecta. Thu nhập của nông dân trong mô hình tăng hơn 9 triệu đồng/ha, đạt 1,2 đến 1,4 triệu đồng/sào/vụ so với mức 650.000 đến 700.000 đồng/sào của sản xuất truyền thống. Tại xã Vũ Hòa, mô hình luân canh 3 vụ gồm lúa xuân, lúa mùa và khoai tây vụ đông đạt tổng thu 187,5 triệu đồng/ha, chi phí 61,08 triệu đồng/ha và đem lại lợi nhuận ròng 126,42 triệu đồng/ha/năm.

Thứ ba, vai trò nhạc trưởng của doanh nghiệp đầu tàu quyết định sự thành bại của chuỗi giá trị. Công ty Cổ phần Bảo vệ thực vật An Giang đầu tư nhà máy chế biến hiện đại tại Vĩnh Bình với công suất 100.000 tấn/năm, kho chứa 21.200 tấn lúa, hệ thống sấy 1.000 tấn/ngày và triển khai lực lượng 3 cùng Bạn của nhà nông tại 27.601 điểm thuộc 76 huyện thị Đồng bằng sông Cửu Long. Doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm với giá cao hơn thị trường 100 đến 200 đồng/kg, cung ứng giống thuần AGPPS103 xuất khẩu với giá 530 USD/tấn và hỗ trợ nông dân lưu kho tạm trữ miễn phí trong 30 ngày.

Thứ tư, nghiên cứu phát hiện rào cản lớn nhất tại miền Bắc là quy mô đất đai quá nhỏ hẹp, bình quân chỉ 500 m2/người. Điển hình tại xã Vũ Hòa có tới 603 hộ trên diện tích 54,7 ha, bình quân 880 m2/hộ, gây khó khăn cho vận hành máy gặt đập liên hợp và thiếu vắng doanh nghiệp chế biến quy mô lớn tham gia bao tiêu dài hạn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi tạo nên thành công của mô hình Cánh đồng mẫu lớn tại An Giang bắt nguồn từ việc giải quyết đồng thời ba mắt xích: vốn sản xuất, công nghệ canh tác và thị trường tiêu thụ. Doanh nghiệp ứng trước 100% vật tư nông nghiệp không tính lãi trong 120 ngày, giúp người nông dân loại bỏ hoàn toàn sự phụ thuộc vào thương lái trung gian. Việc áp dụng quy trình quản lý dịch hại tổng hợp và tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt giúp kiểm soát dư lượng hóa chất, tạo ra nguồn nông sản đồng nhất phục vụ xuất khẩu.

Dữ liệu nghiên cứu khi được hệ thống hóa qua biểu đồ tăng trưởng diện tích từ 1.073 ha lên 4.850 ha tại An Giang và bảng so sánh cơ cấu chi phí sản xuất đối chứng đã phản ánh trực quan sự tối ưu hóa chi phí cận biên. So sánh với các mô hình thất bại như tại huyện Cầu Kè tỉnh Trà Vinh nơi doanh nghiệp cung ứng giống kém chất lượng hoặc tại xã Khánh Cư tỉnh Ninh Bình nơi cánh đồng 100 ha thiếu doanh nghiệp bao tiêu, luận văn khẳng định sự thiếu vắng niềm tin và chế tài kinh tế lỏng lẻo sẽ phá vỡ chuỗi liên kết. Kết quả nghiên cứu làm sáng tỏ luận điểm của kinh tế chính trị: việc tập trung sản xuất thông qua liên kết kinh tế mà không tước đoạt tư liệu sản xuất của nông hộ là con đường tối ưu để công nghiệp hóa nông nghiệp trong thời kỳ quá độ.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế chính sách về tích tụ đất đai và ưu đãi tài chính cho doanh nghiệp đầu tàu. Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn xây dựng khung chính sách miễn 100% tiền sử dụng đất khi chuyển đổi mục đích sang xây dựng cụm kho bãi, cơ sở chế biến lúa gạo tại vùng nguyên liệu. Ngân hàng Nhà nước cần triển khai gói tín dụng ưu đãi với lãi suất dưới 6%/năm cho doanh nghiệp tham gia liên kết, đồng thời hỗ trợ 100% chi phí lưu kho tạm trữ nông sản cho nông dân trong thời gian 3 tháng chờ giá tốt. Lộ trình thực hiện trọng tâm trong giai đoạn 2015 - 2020.

Thứ hai, đẩy mạnh công tác dồn điền đổi thửa và kiên cố hóa kết cấu hạ tầng nông nghiệp. Ủy ban nhân dân các tỉnh đồng bằng sông Hồng như Thái Bình cần chỉ đạo quyết liệt công tác chỉnh trang đồng ruộng, phấn đấu giảm số thửa bình quân xuống dưới 1,5 thửa/hộ trước năm 2018. Ngân sách địa phương cần ưu tiên đối ứng để hoàn thành cứng hóa 100% các trục đường giao thông nội đồng và hệ thống kênh mương tưới tiêu cấp 1, tạo điều kiện đạt tỷ lệ cơ giới hóa khâu gặt đập trên 90%.

Thứ ba, tăng cường liên kết nghiên cứu chuyển giao giống và phát triển nguồn nhân lực khuyến nông. Các Viện nghiên cứu nông nghiệp cần phối hợp với doanh nghiệp cung ứng 100% bộ giống lúa xác nhận chất lượng cao như Jasmine 85, OM 5451, RVT phù hợp với từng tiểu vùng sinh thái. Doanh nghiệp cần chủ động mở rộng mạng lưới cán bộ kỹ thuật nông nghiệp 3 cùng lên quy mô 50.000 điểm trên phạm vi toàn quốc vào năm 2022, trực tiếp hướng dẫn nông dân ghi chép nhật ký đồng ruộng và kiểm soát chất lượng nông sản.

Thứ tư, thiết lập cơ chế phân phối lợi ích hài hòa và phát triển quỹ bảo hiểm nông nghiệp. Hiệp hội Lương thực Việt Nam cùng chính quyền địa phương cần xây dựng biểu mẫu hợp đồng kinh tế chuẩn hóa theo Quyết định 80/2002/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, quy định rõ chế tài xử phạt khi một trong hai bên vi phạm cam kết giá thu mua. Thành lập Quỹ bình ổn giá nông sản cấp tỉnh và triển khai bảo hiểm rủi ro thiên tai dịch bệnh bao phủ cho 80% diện tích cánh đồng mẫu lớn giai đoạn 2016 - 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý nông nghiệp tại Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các tỉnh, thành phố. Luận văn cung cấp luận cứ thực tiễn từ 265 xã dồn điền đổi thửa tại Thái Bình và các tiểu vùng sinh thái ở An Giang để xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế hợp tác và hoàn thiện quy hoạch nông thôn mới.

Thứ hai, lãnh đạo các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu lương thực và cung ứng vật tư nông nghiệp. Doanh nghiệp có thể học hỏi mô hình vận hành chuỗi liên kết khép kín của Công ty Bảo vệ thực vật An Giang, từ phương thức quản lý lực lượng kỹ thuật tại 76 huyện thị đến chiến lược đầu tư công nghệ sấy và bảo quản sau thu hoạch.

Thứ ba, Ban quản trị các Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp tại các địa phương. Nghiên cứu mang lại cẩm nang thực hành chi tiết về tổ chức khâu dịch vụ đầu vào, điều phối máy móc cơ giới hóa đồng loạt và kinh nghiệm ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm với doanh nghiệp thương mại.

Thứ tư, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế chính trị, Quản lý kinh tế và Phát triển nông thôn. Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật giá trị, cung cấp phương pháp luận phân tích quan hệ sản xuất và hệ thống số liệu thực chứng phong phú về chuyển dịch kinh tế nông nghiệp Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình Cánh đồng mẫu lớn có làm thay đổi quyền sử dụng đất của người nông dân hay không? Mô hình hoàn toàn không tước đoạt hay tích tụ đất đai về tay doanh nghiệp, quyền sử dụng đất của nông dân vẫn được giữ nguyên vẹn trên từng mảnh ruộng có diện tích từ 0,5 ha đến 5 ha. Các hộ chỉ tự nguyện phá bỏ bờ ngăn không cần thiết, cùng gieo cấy một giống lúa và áp dụng chung quy trình kỹ thuật để tạo vùng nguyên liệu tập trung.

Doanh nghiệp đóng vai trò cụ thể như thế nào trong chuỗi giá trị Cánh đồng mẫu lớn? Doanh nghiệp giữ vai trò hạt nhân chỉ huy toàn bộ chuỗi giá trị, ứng trước 100% giống xác nhận và thuốc bảo vệ thực vật cho nông dân trong 120 ngày không tính lãi. Doanh nghiệp đầu tư hạ tầng sấy 1.000 tấn/ngày, kho chứa trên 20.000 tấn, điều xe vận chuyển tận ruộng và cam kết bao tiêu lúa với giá cao hơn thị trường từ 100 đến 200 đồng/kg.

Tại sao việc nhân rộng Cánh đồng mẫu lớn ở miền Bắc gặp nhiều trở ngại hơn miền Nam? Trở ngại chính bắt nguồn từ quỹ đất bình quân tại miền Bắc rất thấp, chỉ khoảng 500 m2/người, dẫn đến việc tập hợp 603 hộ trên 54,7 ha như tại Vũ Hòa tạo ra sự phức tạp lớn trong quản lý. Ngoài ra, miền Bắc còn thiếu vắng các doanh nghiệp chế biến lương thực quy mô lớn đủ năng lực tài chính để đầu tư đồng bộ hệ thống sấy và bao tiêu xuất khẩu.

Thu nhập thực tế của người nông dân tăng lên như thế nào khi tham gia mô hình? Tại An Giang, nông dân trong mô hình đạt tỷ suất lợi nhuận từ 54,3% đến 56% trên tổng doanh thu, thu nhập tăng thêm từ 1,5 đến 2 triệu đồng/ha so với ngoài mô hình. Tại Thái Bình, việc luân canh 3 vụ và giảm chi phí sản xuất giúp nông dân tăng thu nhập từ 1,2 đến 1,4 triệu đồng/sào/vụ, cao gấp đôi so với canh tác lúa truyền thống.

Biện pháp nào giúp ngăn chặn tình trạng phá vỡ hợp đồng liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp? Giải pháp cốt lõi là minh bạch hóa hợp đồng kinh tế theo Quyết định 80/2002/QĐ-TTg, chuẩn hóa quy trình đo độ ẩm lúa ở mức 15,5% và cho phép nông dân gửi kho tạm trữ miễn phí 30 ngày để chờ giá. Đồng thời, chính quyền địa phương phải đóng vai trò trọng tài kinh tế và triển khai quỹ bình ổn giá để bảo đảm lợi ích hài hòa.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận Kinh tế chính trị Mác - Lênin về tính tất yếu khách quan của việc chuyển đổi kinh tế nông hộ manh mún lên sản xuất hàng hóa lớn thông qua liên kết bốn nhà.
• Thực tiễn khảo sát chứng minh Cánh đồng mẫu lớn tại An Giang giúp tăng số hộ tham gia lên 4 lần và diện tích lên 4,5 lần sau 6 vụ, mang lại tỷ suất lợi nhuận từ 54,3% đến 56% cho nông dân.
• Nghiên cứu chỉ rõ sự khác biệt mang tính quy luật giữa hai vùng sinh thái, khẳng định dồn điền đổi thửa và thu hút doanh nghiệp đầu tàu là chìa khóa tháo gỡ điểm nghẽn tại vùng Đồng bằng sông Hồng.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp toàn diện về thể chế đất đai, tín dụng ưu đãi, hạ tầng thủy lợi và phát triển bộ giống chất lượng cao có tính khả thi cao trong lộ trình 2015 - 2025.
• Nghiên cứu đóng góp cơ sở khoa học quan trọng phục vụ công cuộc tái cơ cấu ngành nông nghiệp; các nhà quản lý, doanh nghiệp và nhà khoa học hãy chung tay nhân rộng mô hình để nâng tầm giá trị hạt gạo Việt Nam trên trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KINH TẾ NÔNG HỘ VÀ “CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN” – MỘT MÔ HÌNH THÍCH HỢP ĐỂ CHUYỂN KINH TẾ NÔNG HỘ LÊN SẢN XUẤT HÀNG HÓA LỚN 1. NHỮNG ƯU ĐIỂM VÀ NHƯỢC ĐIỂM CỦA KINH TẾ NÔNG HỘ 1.1 Định nghĩa kinh tế hộ Có nhiều quan niệm về hộ. Raul Iturna, giáo sư trường đại học Tổng hợp Lisbon cho rằng: “ Hộ là một tập hợp những người cùng chung huyết tộc có quan hệ mật thiết với nhau trong quá trình sáng tạo ra vật phẩm để bảo tồn chính bản thân họ và cộng đồng”[37, tr114]. Về phương diện thống kê, Liên hợp quốc cho rằng: “ Hộ là những người cùng sống chung dưới một mái nhà, cùng ăn chung và có chung ngân quỹ”[36, tr38].

Khi khảo sát “kinh tế hộ trong quá trình phát triển” Giáo sư T.Mc Gee, Giám đốc viện nghiên cứu Châu Á nhận xét: “ Ở các nước Châu Á hầu hết người ta quan niệm hộ là một nhóm người cùng chung huyết tộc hay không cùng chung huyết tộc ở chung trong một mái nhà, ăn chung một mâm cơm và có chung ngân quỹ”[38]. Trên quan điểm kinh tế thị trường có thể định nghĩa khái quát về kinh tế nông hộ như sau: Kinh tế nông hộ là loại hình kinh tế trong đó các hoạt động sản xuất chủ yếu dựa vào lao động trong gia đình kết hợp với tư liệu sản xuất thuộc quyền sở hữu (hay quyền chiếm hữu) của hộ trước hết nhằm đáp ứng nhu cầu của bản thân hộ, chỉ có sản phẩm thừa ra mới đem bán. Đó là bản chất của kinh tế hộ, trong thực tiễn có những biểu hiện cụ thể khác biệt nên hiện nay ở nước ta có những loại hộ sau đây: Một là, những hộ nông dân không có vốn, không có nông cụ cần thiết và thường thiếu tri thức về nông học, quy mô kinh doanh quá nhỏ, sản lượng thu được không đủ nuôi sống gia đình, nên cho thuê hoặc chuyển nhượng quyền sử dụng đất được chia của mình rồi đi làm thuê, chỉ trồng ít rau trong vườn và nuôi 8 gia cầm để tự tiêu dùng cải thiện đời sống của hộ. Chính điều này tạo điều kiện hình thành và phát triển thị trường lao động.

Hai là, những hộ nông dân có gieo trồng một ít, thường phải canh tác ruộng đất của mình bằng cách thuê sức kéo. Những hộ này rất khó vay vốn, lao động chính của hộ thường đi làm thuê ngay tại chỗ hoặc đi tìm việc ở nơi khác, việc canh tác giao cho phụ nữ, người già và trẻ em, do đó thu nhập của hộ là rất ít, dễ bị suy sụp, chỉ cần bị thiên tai, mất mùa là rơi vào tình trạng phá sản. Đây là những hộ nửa nông dân, nửa công nhân, nhưng có thể gộp loại nông hộ này với loại nông hộ hoàn toàn không gieo trồng gì vào tầng lớp vô sản ở nông thôn. Ba là, các hộ nông dân bậc trung.

Những hộ này có diện tích gieo trồng phù hợp với số lao động trong hộ. Ngoài canh tác trên phần diện tích được chia, hộ loại này thường thuê thêm hoặc nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất thêm một diện tích nữa, do đó khi thời vụ khẩn cấp họ thường thuê thêm lao động. Một bộ phận hộ loại này còn mang nặng tính chất tự cung tự cấp, diện tích thương phẩm rất hẹp. Mục đích chính của hộ là tự lo đủ số lương thực, thực phẩm cần thiết cho gia đình mình, chỉ có sản phẩm dư thừa mới được đưa ra thị trường nên việc canh tác của họ rất bấp bênh.

Sản xuất với mục đích tự cấp, tự túc nên sức mua của hộ thấp, chính điều này đã gây trở ngại cho sự phát triển của nông nghiệp và kinh tế thị trường. Một bộ phận khác của số hộ thuộc loại này đã chuyên môn hóa sản xuất, cả đầu vào và đầu ra đều thông qua thị trường, hoàn toàn là sản xuất hàng hóa. Cạnh tranh gay gắt thúc đẩy sự phân hóa các hộ nông dân bậc trung thành những người bị phá sản phải đi làm thuê và một số ít trở thành chủ trang trại kinh doanh theo lối tư bản chủ nghĩa, mua sức lạo động trên thị trường. Bốn là, những hộ chủ trang trại thuê được diện tích canh tác quy mô lớn, mục đích kinh doanh nhằm thu lợi nhuận, chủ yếu dựa vào việc sử dụng công nhân làm thuê.

Trong nông nghiệp cũng có những lĩnh vực sản xuất nhỏ chiếm 9 ưu thế, nhưng với những điều kiện như nhau thì doanh nghiệp lớn vẫn ưu việt hơn doanh nghiệp nhỏ. Chủ trang trại là lực lượng tiêu biểu cho kinh tế thì trường. Nhưng hiện nay ở nước ta phần lớn trang trại vẫn là gia trại quy mô nhỏ, số trang trại thực sự sản xuất hàng hóa lớn chưa nhiều. Những ưu điểm của kinh tế hộ Kinh tế hô ̣ phù hơ ̣p với nề n nông nghiê ̣p la ̣c hâ ̣u , mang nă ̣ng tiń h chấ t tự cung, tự cấ p chủ yế u dự a vào lao đô ̣ng thủ công , phân tán , manh mún.

Nghị quyết 10 về Đổi mới cơ chế quản lý kinh tế nông nghiệp, trong đó xác định rõ vai trò của kinh tế hộ, coi hộ gia đình xã viên hợp tác xã nông nghiệp là đơn vị kinh tế tự chủ được giao quyền sử dụng đất. Thực hiện tư tưởng đổi mới của Đại hội Đảng toàn quốc lần VI, ngày 5/4/1988, Bộ Chính trị đã ra Nghị quyết số 10 về “ Đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp” (thường gọi là khoán 10). Nghị quyết 10 chỉ rõ: “Giao khoán ruộng đất ổn định dài hạn cho nông dân từ 10 đến 15 năm; Hoàn thiện cơ chế khoán sản phẩm cuối cùng đến hộ xã viên; Xoá bỏ chế độ phân phối công điểm, xã viên chỉ có một nghĩa vụ nộp thuế; Hộ xã viên được quyền tự chủ về ruộng đất, hưởng trên 40% sản lượng khoán”. Như vậy với Nghị quyết này, lực lượng sản xuất được giải phóng mạnh hơn khỏi sự trói buộc của cơ chế cũ.

Hộ nông dân đã trở thành đơn vị kinh tế tự chủ. So với giai đoạn thực hiện khoán 100, thì ở giai đoạn này vai trò tự chủ của hộ nông dân được khẳng định và xác lập trên thực tế. Hộ nông dân tự chủ không phải chỉ trong 3 khâu như giai đoạn trước mà trong toàn bộ quá trình sản xuất. Mức độ tự chủ cũng cao hơn, trên cả 3 phương diện: sở hữu, quản lý và phân phối.

Do đó, động lực mới được phát huy trong thời gian dài. Ở nhiều địa phương, hộ nông dân đã bỏ công sức để khai phá diện tích đất hoang hoá đưa vào sản xuất, chủ động mua sắm máy móc, công cụ để sản xuất. Về số lượng, cho tới năm 1993, nông thôn nước ta có khoảng 11 triệu hộ nông dân được phân bố trong 7 vùng nông nghiệp. Bình quân mỗi xã có 1000 hộ và mỗi thôn ấp có khoảng 200 hộ [13].

Khác với các 10 nông hộ thời kỳ tiền hợp tác, các hộ nông dân thời kỳ này có sự phong phú về loại hình, về cơ cấu ngành nghề. Sự phân hóa về sản xuất và mức thu nhập cũng bộc lộ rõ. Việc xác định vai trò kinh tế tự chủ của hộ nông dân và thực hiện vai trò đó trong thực tế đã dẫn đến kết quả: hộ nông dân là đợn vị kinh tế chủ yếu ở nông thôn thay thế cho vai trò độc tôn của các hợp tác xã nông nghiệp kiểu cũ trước đây. Vai trò, địa vị kinh tế chủ yếu thể hiện ở chỗ hộ nông dân là hình thức tổ chức sản xuất chủ yếu trong nông nghiệp, cung cấp đại bộ phận nông phẩm cho xã hội.

Về nông sản thực phẩm, kinh tế hộ đã cung cấp 95%-98% sản phẩm chăn nuôi và gần 100% rau quả. Về sản phẩm lương thực, kinh tế hộ đã tạo ra một khối lượng hàng hoá chiếm tỷ trọng khoảng trên dưới 90%, trong đó xuất khẩu là 1,5-2 triệu tấn/ năm [13]. Sau một thời gian “khoán 10” đi vào thực tiễn, có thể dễ dàng thấy rằng kinh tế nông nghiệp ở nước ta phát triển mạnh phần lớn là nhờ vào sự năng động của kinh tế hộ. Tác dụng của cơ chế Khoán 10 cùng với những thành tựu về thủy lợi, cải tạo giống, thâm canh tăng năng suất ở đồng bằng Bắc Bộ và mở rộng diện tích đất canh tác ở đồng bằng sông Cửu Long đã đưa nền nông nghiệp Việt Nam sang trang sử mới.

Từ chỗ thiếu ăn triền miên, đến năm 1988 vẫn còn phải nhập khẩu hơn 450.000 tấn gạo, nhưng từ năm 1989, Việt Nam vừa bảo đảm nhu cầu lương thực trong nước, có dự trữ, vừa xuất khẩu gạo mỗi năm từ 1 đến 1,5 triệu tấn, tiến dần lên 4 đến 4,5 triệu tấn rồi trên 6 triệu tấn như hiện nay. Kinh tế nông hộ có những ưu điểm sau: Một là, toàn bộ kết quả sản xuất sau khi trừ khoản nộp thuế và những nghĩa vụ theo quy định của pháp luật, thuộc quyền định đoạt của hộ, được tự do mua bán trên thị trường nên thu nhập và mức sống của hộ tăng lên. Kể từ năm 1988, việc chuyển sang phát triển kinh tế hộ, lấy hộ làm đơn vị kinh tế cơ bản trong nông thôn thì thu nhập và mức sống của nông dân càng được nâng lên. Hạt lúa đã gắn với công sức và quyền lợi của người nông dân, đây là động lực quan 11 trọng để người nông dân chăm lo đến nông nghiệp.

Những hộ nông dân có nhiều đất đai, nhiều vốn đã mạnh dạn chuyển dịch cơ cấu cây trồng vật nuôi, hoặc chuyển sang ngành nghề khác, tiến hành sản xuất hàng hoá. Những mặt tích cực và hiệu quả kinh tế của mô hình này đã được chứng minh trong thực tế. Sự xác lập và phát triển vai trò tự chủ của nông hộ đã có tác động to lớn tới sự phát triển của kinh tế nông nghiệp và nông thôn nước ta trong những năm đổi mới. Hai là, lợi ích kinh tế nói trên đã kích thích tinh thần tự giác, tự nguyện lao động tích cực của những người trong hộ và khơi dậy các tiềm năng của hộ.

Hộ nông dân trở thành đơn vị kinh tế tự chủ, những thay đổi lớn về vị trí, vai trò của kinh tế hộ đã khơi dậy tiềm năng to lớn ẩn dấu trong từng hộ gia đình, từ chỗ không thiết tha đến ruộng đất, nông dân đã có ý thức chăm sóc, cải tạo và sử dụng đất đai có hiệu quả hơn, kích thích những người trong hộ tự nguyện lao động.