Luận Văn Thạc Sĩ: Khám Phá Các Vấn Đề Pháp Lý Về Hợp Đồng Cho Thuê Tài Chính Ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích các vấn đề pháp lý về hợp đồng cho thuê tài chính tại Việt Nam, đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện.

• Tác giả: Lê Thị Thảo
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Thu Thủy
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Một số vấn đề pháp lý về hợp đồng cho thuê tài chính ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• Lời nói đầu
• 1. Chương 1: Khái quát chung về hợp đồng cho thuê tài chính
• 1.1. Khái niệm chung về cho thuê tài chính và hợp đồng cho thuê tài chính
• 1.1.1. Khái niệm cho thuê tài chính
• 1.1.2. Vai trò của hoạt động cho thuê tài chính
• 1.1.3. Khái niệm và bản chất pháp lý của hợp đồng cho thuê tài chính
• 1.2. Đặc điểm và phân loại hợp đồng cho thuê tài chính
• 1.2.1. Đặc điểm của hợp đồng cho thuê tài chính
• 1.2.2. Phân loại hợp đồng cho thuê tài chính
• 1.3. Chủ thể tham gia trong quan hệ hợp đồng cho thuê tài chính
• 1.4. Đối tượng của hợp đồng cho thuê tài chính
• 2. Chương 2: Giao kết và thực hiện hợp đồng cho thuê tài chính
• 2.1. Giao kết hợp đồng cho thuê tài chính
• 2.1.1. Nguyên tắc giao kết hợp đồng cho thuê tài chính
• 2.1.2. Trình tự, thủ tục giao kết hợp đồng cho thuê tài chính
• 2.1.3. Hiệu lực của hợp đồng cho thuê tài chính
• 2.1.4. Nội dung của hợp đồng cho thuê tài chính
• 2.2. Thực hiện hợp đồng cho thuê tài chính
• 2.2.1. Nguyên tắc thực hiện hợp đồng cho thuê tài chính
• 2.2.2. Thực hiện hợp đồng cho thuê tài chính
• 2.2.3. Các biện pháp đảm bảo thực hiện hợp đồng cho thuê tài chính
• 2.3. Chấm dứt và giải quyết tranh chấp phát sinh từ HĐCTTC
• 3. Chương 3: Định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về hợp đồng cho thuê tài chính ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay
• 3.1. Định hướng hoàn thiện
• 3.2. Các giải pháp góp phần hoàn thiện pháp luật về hợp đồng cho thuê tài chính ở Việt Nam
• Kết luận
• Phụ lục
• Danh mục tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Khái quát chung về hợp đồng cho thuê tài chính

Chương này cung cấp cái nhìn tổng quan về hợp đồng cho thuê tài chính và cho thuê tài chính, bao gồm khái niệm, vai trò, và bản chất pháp lý. Cho thuê tài chính là một hình thức tài trợ vốn trung và dài hạn, thông qua hợp đồng cho thuê tài chính, đáp ứng nhu cầu vốn của doanh nghiệp. Hoạt động này đã xuất hiện từ lâu trong lịch sử, phát triển mạnh mẽ từ thế kỷ XIX và trở thành công cụ quan trọng trong nền kinh tế hiện đại. Pháp lý hợp đồng và quy định pháp lý về cho thuê tài chính tại Việt Nam được hình thành từ Nghị định 64/CP năm 1995, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế do thiếu hệ thống pháp luật đồng bộ.

1.1. Khái niệm cho thuê tài chính và hợp đồng cho thuê tài chính

Cho thuê tài chính là hoạt động tín dụng trung và dài hạn, trong đó bên cho thuê chuyển giao quyền sử dụng tài sản cho bên thuê, với quyền sở hữu vẫn thuộc bên cho thuê. Hợp đồng cho thuê tài chính là công cụ pháp lý điều chỉnh quan hệ này. Theo Nghị định 64/CP, cho thuê tài chính được định nghĩa là hoạt động tín dụng thông qua việc mua và cho thuê máy móc, thiết bị theo yêu cầu của bên thuê. Quyền sở hữu có thể chuyển giao hoặc không tùy thuộc vào thỏa thuận giữa hai bên. Đây là điểm khác biệt cơ bản giữa cho thuê tài chính và cho thuê vận hành.

1.2. Vai trò của hoạt động cho thuê tài chính

Cho thuê tài chính đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế hiện đại, đặc biệt là ở các nước đang phát triển như Việt Nam. Nó giúp mở rộng nguồn vốn cho doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc vay vốn ngân hàng. Cho thuê tài chính cũng góp phần đa dạng hóa các hình thức tài trợ vốn, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tiếp cận công nghệ hiện đại. Theo thống kê, doanh số cho thuê tài chính toàn cầu đạt 450 tỷ USD năm 1998 và tiếp tục tăng trưởng 7% hàng năm. Ở Việt Nam, hoạt động này đang phát triển mạnh, đáp ứng nhu cầu vốn trung và dài hạn cho các doanh nghiệp.

II. Giao kết và thực hiện hợp đồng cho thuê tài chính

Chương này tập trung vào quy trình giao kết và thực hiện hợp đồng cho thuê tài chính, bao gồm các nguyên tắc, trình tự, và thủ tục. Hợp đồng cho thuê tài chính được giao kết dựa trên sự thỏa thuận giữa bên cho thuê và bên thuê, với các điều khoản cụ thể về quyền và nghĩa vụ của các bên. Pháp lý hợp đồng quy định rõ các điều kiện để hợp đồng có hiệu lực, cũng như các biện pháp đảm bảo thực hiện hợp đồng. Việc thực hiện hợp đồng đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật, đặc biệt là trong việc thanh toán tiền thuê và bảo quản tài sản thuê.

2.1. Nguyên tắc giao kết hợp đồng cho thuê tài chính

Giao kết hợp đồng cho thuê tài chính phải tuân thủ các nguyên tắc cơ bản của luật hợp đồng, bao gồm tự nguyện, bình đẳng, và tuân thủ pháp luật. Các bên phải thỏa thuận rõ ràng về điều kiện thuê, thời hạn, và giá trị hợp đồng. Pháp lý hợp đồng cũng yêu cầu hợp đồng phải được lập thành văn bản và có các điều khoản cụ thể về quyền sở hữu tài sản, nghĩa vụ thanh toán, và các biện pháp đảm bảo thực hiện hợp đồng.

2.2. Thực hiện và chấm dứt hợp đồng cho thuê tài chính

Thực hiện hợp đồng cho thuê tài chính đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt các điều khoản đã thỏa thuận. Bên thuê có nghĩa vụ thanh toán tiền thuê đúng hạn và bảo quản tài sản thuê. Bên cho thuê phải đảm bảo quyền sử dụng tài sản cho bên thuê. Chấm dứt hợp đồng có thể xảy ra khi hết thời hạn thuê hoặc khi một trong hai bên vi phạm hợp đồng. Trong trường hợp tranh chấp, các bên có thể giải quyết thông qua thương lượng hoặc khởi kiện ra tòa án.

III. Định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về hợp đồng cho thuê tài chính

Chương này đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật Việt Nam về hợp đồng cho thuê tài chính. Hiện nay, hệ thống pháp luật điều chỉnh hoạt động này còn nhiều bất cập, chủ yếu dựa trên các văn bản dưới luật như Nghị định 16/CP. Để thúc đẩy sự phát triển của cho thuê tài chính, cần xây dựng một khung pháp lý đồng bộ và hiệu quả, bao gồm các quy định cụ thể về giao kết, thực hiện, và giải quyết tranh chấp hợp đồng. Các giải pháp được đề xuất bao gồm hoàn thiện các quy định pháp luật, tăng cường công tác quản lý nhà nước, và nâng cao nhận thức của các doanh nghiệp về pháp lý hợp đồng.

3.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật

Để hoàn thiện pháp luật Việt Nam về hợp đồng cho thuê tài chính, cần xây dựng một hệ thống pháp luật đồng bộ, bao gồm các quy định cụ thể về giao kết, thực hiện, và chấm dứt hợp đồng. Các quy định này cần phù hợp với thực tiễn kinh doanh và đáp ứng nhu cầu của các doanh nghiệp. Đồng thời, cần tăng cường công tác quản lý nhà nước để đảm bảo việc thực thi pháp luật hiệu quả.

3.2. Giải pháp thực tiễn

Các giải pháp thực tiễn bao gồm nâng cao nhận thức của các doanh nghiệp về pháp lý hợp đồng, đào tạo đội ngũ chuyên gia pháp lý, và tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực cho thuê tài chính. Việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về cho thuê tài chính cũng là một giải pháp quan trọng để thúc đẩy sự phát triển của hoạt động này tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình đổi mới và chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, kinh tế Việt Nam đã đạt tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội bình quân hàng năm khoảng 7%. Để duy trì đà phát triển và đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nhu cầu vốn trung và dài hạn của các doanh nghiệp trở nên vô cùng cấp bách. Tuy nhiên, phần lớn các doanh nghiệp trong nước đều gặp rào cản lớn khi tiếp cận vốn ngân hàng, nơi thường đòi hỏi tài sản thế chấp hoặc yêu cầu vốn tự có đối ứng lên tới 50% giá trị dự án. Trong bối cảnh đó, cho thuê tài chính nổi lên như một công cụ tài trợ vốn trung và dài hạn hiệu quả, giải quyết căn bản bài toán thiếu hụt nguồn lực đầu tư máy móc thiết bị.

Luận văn tập trung nghiên cứu toàn diện bản chất pháp lý của hợp đồng cho thuê tài chính, đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật và thực tiễn giao kết, thực hiện hợp đồng tại Việt Nam. Mục tiêu trọng tâm là chỉ ra những khoảng trống, sự chồng chéo giữa các quy định của Bộ luật Dân sự năm 1995, Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989 và Nghị định 16/CP ban hành ngày 02/05/2001. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian thị trường tài chính Việt Nam từ khi khởi điểm khung pháp lý theo Nghị định 64/CP năm 1995 đến giai đoạn hoàn thiện bước đầu vào năm 2002. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện rõ qua việc cung cấp luận cứ khoa học nhằm nâng cao tính minh bạch, an toàn pháp lý cho hoạt động của 9 công ty cho thuê tài chính được Ngân hàng Nhà nước cấp phép tính đến cuối năm 2001, đồng thời tạo tiền đề giải phóng nguồn vốn nhàn rỗi cho nền kinh tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên 3 nền tảng lý thuyết cốt lõi của khoa học pháp lý và kinh tế hiện đại:

• Lý thuyết tự do ý chí và giao kết hợp đồng: Phân tích sự thỏa thuận bình đẳng, quyền tự định đoạt của các chủ thể khi xác lập quyền và nghĩa vụ tài chính, đối chiếu giữa chế định hợp đồng kinh tế và hợp đồng dân sự.
• Lý thuyết tách biệt quyền sở hữu và quyền sử dụng tài sản: Dựa trên chuẩn mực của Công ước Ottawa năm 1988 về tín dụng thuê mua quốc tế (UNIDROIT), xác lập cơ chế bên cho thuê giữ quyền sở hữu pháp lý còn bên thuê nắm quyền chiếm hữu, khai thác công năng kinh tế của tài sản.
• Lý thuyết trung gian tài chính và phân tán rủi ro: Giải thích vai trò của công ty cho thuê tài chính như một định chế tín dụng phi ngân hàng giúp điều hòa dòng vốn, tài trợ trực tiếp bằng hiện vật thay vì tiền mặt để hạn chế rủi ro lạm phát và thất thoát vốn.

Các khái niệm chính được làm sáng tỏ bao gồm: hợp đồng cho thuê tài chính không thể hủy ngang, giao dịch thuê mua ba bên, nghiệp vụ mua và cho thuê lại (bán và tái thuê), cùng cơ chế thanh toán hoàn trả toàn bộ. Nghiên cứu chỉ ra rằng trên phạm vi toàn cầu, doanh số của ngành cho thuê tài chính đã đạt con số kỷ lục 450 tỷ USD vào năm 1998 với tốc độ tăng trưởng trung bình 7% mỗi năm. Trong đó, mô hình giao dịch ba bên chiếm tới 80% tổng khối lượng giao dịch quốc tế nhờ khả năng tối ưu hóa vòng quay vốn và loại trừ rủi ro kỹ thuật cho nhà tài trợ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thực định của Việt Nam giai đoạn 1989 - 2002 (như Nghị định 64/CP, Nghị định 16/CP, Luật Các tổ chức tín dụng năm 1997, Thông tư 08/TT-NHNN) kết hợp với các hiệp định quốc tế và luật chuyên ngành của các quốc gia như Pháp (chế định Credit Bail năm 1960), Hoa Kỳ, Anh, Hàn Quốc và Malaysia.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu, đề tài áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ đối với 9 công ty cho thuê tài chính đang hoạt động hợp pháp tại Việt Nam tính đến ngày 31/12/2001, đồng thời rà soát chuyên sâu 15 văn bản quy phạm pháp luật liên quan trực tiếp đến hoạt động tín dụng thuê mua.

Phương pháp phân tích chủ đạo bao gồm phương pháp duy vật biện chứng, phương pháp phân tích luật học so sánh, tổng hợp logic và đối chiếu thực tiễn. Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ tính chất phức tạp của hợp đồng cho thuê tài chính – một quan hệ mang tính đa phương, lai ghép giữa hợp đồng tín dụng và hợp đồng thuê tài sản, đòi hỏi phải mổ xẻ đa chiều để tìm ra nguyên nhân của các bất cập pháp lý. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý dữ liệu được thực hiện liên tục trong tiến trình nghiên cứu từ năm 1995 đến năm 2002.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, khung pháp lý điều chỉnh hợp đồng cho thuê tài chính tại Việt Nam còn phân tán, hiệu lực pháp lý chưa cao và tồn tại sự chồng chéo nghiêm trọng. Hợp đồng cho thuê tài chính chủ yếu được điều chỉnh bởi các văn bản dưới luật như Nghị định 16/CP ngày 02/05/2001, trong khi các đạo luật nền tảng là Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989 và Bộ luật Dân sự năm 1995 chưa có sự tương thích đồng bộ về tiêu chí xác định mục đích kinh doanh hay tiêu dùng.

Thứ hai, đối tượng của hợp đồng cho thuê tài chính còn bị bó hẹp so với thông lệ quốc tế. Theo Điều 7 Nghị định 16/CP, tài sản cho thuê chỉ giới hạn ở động sản (máy móc, thiết bị, phương tiện vận tải), chưa mở rộng sang bất động sản như quy định bao quát tại Điều 61 Luật Các tổ chức tín dụng. Trong khi đó, theo số liệu của Bộ Khoa học Công nghệ và Môi trường, công nghệ sản xuất của Việt Nam đang tụt hậu nghiêm trọng so với khu vực: ngành cơ khí chế tạo lạc hậu từ 50% đến 100%, ngành dệt may và điện lạc hậu từ 3 đến 5 thế hệ, ngành chế biến thực phẩm lạc hậu từ 2 đến 3 thế hệ.

Thứ ba, sự mở rộng chủ thể tham gia hợp đồng là bước đột phá nhưng tiềm ẩn rủi ro quản trị. Nghị định 16/CP đã cho phép cá nhân và hộ gia đình tham gia với tư cách bên thuê, đồng thời mở cửa cho công ty cho thuê tài chính 100% vốn nước ngoài và liên doanh. Tuy nhiên, quy định an toàn vốn giới hạn mức cho thuê tối đa đối với 1 khách hàng không quá 30% vốn tự có và tỷ lệ cho thuê ưu đãi không vượt quá 5% vốn tự có đang đặt ra thách thức lớn cho việc tài trợ các dự án công nghiệp quy mô lớn.

Thứ tư, cơ cấu loại hình hợp đồng tại Việt Nam còn đơn điệu. Trong khi tại Hoa Kỳ, hợp đồng hoàn trả toàn bộ chiếm tới 90% thị phần, thì tại Việt Nam các nghiệp vụ hiện đại như cho thuê bắc cầu, cho thuê giáp lưng hay cho thuê hợp vốn mới chỉ ở bước sơ khai, chưa khai thác hết tiềm năng của công cụ bán và tái thuê nhằm chuyển hóa tài sản cố định thành vốn lưu động.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên bắt nguồn từ việc tồn tại song song hai chế độ pháp lý hợp đồng (dân sự và kinh tế), dẫn đến sự lúng túng của các cơ quan tài phán khi xử lý tranh chấp phát sinh từ hợp đồng cho thuê tài chính. Khi so sánh với cơ cấu thị trường cho thuê tại các quốc gia trong khu vực, cơ cấu tài sản thuê của Việt Nam còn rất khiêm tốn. Tại Hàn Quốc, thiết bị công nghiệp chiếm 57% và thiết bị vận tải chiếm 20% tổng danh mục; tại Indonesia, máy móc công nghiệp chiếm 37% và vận tải chiếm 25%; tại Malaysia, thiết bị văn phòng chiếm 13% và xe cơ giới chiếm 15%.

Dữ liệu so sánh cơ cấu thị trường này có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua biểu đồ tròn đa tầng thể hiện tỷ trọng danh mục tài trợ giữa Việt Nam và các nước Đông Á, kết hợp bảng ma trận phân tích rủi ro pháp lý theo 6 nhóm điều khoản trọng yếu của Nghị định 16/CP.

Ý nghĩa của phát hiện nghiên cứu khẳng định rằng cho thuê tài chính không đơn thuần là giao dịch cho thuê tài sản mà là một phương thức cung ứng vốn bằng hiện vật không thể hủy ngang. Việc quy định bắt buộc đăng ký giao dịch bảo đảm tại Trung tâm đăng ký giao dịch bảo đảm theo Điều 19 Nghị định 16/CP là then chốt để bảo vệ quyền sở hữu tuyệt đối của bên cho thuê, ngăn ngừa rủi ro bên thuê đem tài sản đi cầm cố hoặc chuyển nhượng trái phép.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao:

• Hoàn thiện thể chế lập pháp: Quốc hội và Chính phủ cần sớm xây dựng Luật về Hợp đồng hoặc ban hành Luật Cho thuê tài chính chuyên biệt trong lộ trình từ năm 2003 đến năm 2005, đảm bảo 100% các quan hệ tín dụng thuê mua được điều chỉnh thống nhất, xóa bỏ hoàn toàn sự mâu thuẫn giữa quy chế hợp đồng kinh tế và hợp đồng dân sự.
• Mở rộng phạm vi đối tượng tài sản thuê: Ngân hàng Nhà nước cùng các bộ ngành liên quan cần sửa đổi các văn bản hướng dẫn, cho phép công ty cho thuê tài chính tài trợ đối với cả bất động sản công nghiệp và nhà xưởng, phấn đấu nâng tốc độ tăng trưởng dư nợ cho thuê tài chính toàn ngành đạt từ 15% đến 20% mỗi năm.
• Thiết lập quy trình xử lý tài sản và bảo đảm an toàn tín dụng: Cục Đăng ký quốc gia giao dịch bảo đảm cần rút ngắn thời gian xử lý thủ tục đăng ký quyền sở hữu tài sản thuê xuống dưới 24 giờ thông qua hệ thống dữ liệu liên thông, đảm bảo bên cho thuê có quyền thu hồi tài sản ngay lập tức khi bên thuê vi phạm nghĩa vụ thanh toán theo Điều 27 Nghị định 16/CP.
• Đa dạng hóa sản phẩm tài trợ: Các công ty cho thuê tài chính cần chủ động triển khai phương thức cho thuê hợp vốn và nghiệp vụ bán tái thuê, phấn đấu nâng tỷ trọng tài trợ cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ lên mức 60% tổng danh mục đầu tư nhằm thúc đẩy quá trình đổi mới dây chuyền công nghệ hiện đại.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà làm luật (Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tư pháp): Nắm bắt các lỗ hổng thực thi pháp luật để xây dựng, sửa đổi Luật Các tổ chức tín dụng và các nghị định hướng dẫn về hoạt động ngân hàng phi ngân hàng.
• Ban điều hành và chuyên viên pháp chế tại các công ty cho thuê tài chính: Ứng dụng quy trình 5 bước thẩm định khách hàng, thiết lập chặt chẽ các điều khoản hợp đồng không thể hủy ngang và kiểm soát an toàn giới hạn tài trợ 30% vốn tự có.
• Lãnh đạo các doanh nghiệp sản xuất, doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs): Vận dụng phương thức mua và cho thuê lại để tái cơ cấu nguồn vốn, tiết kiệm tới 50% chi phí đầu tư ban đầu vào tài sản cố định mà vẫn duy trì công nghệ tiên tiến.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Luật Kinh tế: Sử dụng làm tài liệu tham khảo học thuật với hệ thống luận cứ vững chắc, sơ đồ hóa quan hệ hợp đồng 3 bên và danh mục hơn 40 tài liệu nghiên cứu chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

Hợp đồng cho thuê tài chính khác biệt căn bản như thế nào so với hợp đồng thuê tài sản thông thường? Hợp đồng cho thuê tài chính là hình thức tài trợ tín dụng trung và dài hạn không thể hủy ngang. Quyền sở hữu pháp lý thuộc về công ty cho thuê nhưng bên thuê chịu mọi chi phí vận hành, bảo dưỡng và rủi ro sụt giảm giá trị. Kết thúc thời hạn thuê, bên thuê có quyền mua lại tài sản hoặc tiếp tục thuê, trong khi hợp đồng thuê thông thường chỉ chuyển giao quyền sử dụng tạm thời và bắt buộc hoàn trả tài sản.

Tại sao pháp luật quy định mức trần cho thuê không vượt quá 30% vốn tự có đối với một khách hàng? Điều 31 Nghị định 16/CP quy định giới hạn 30% vốn tự có nhằm thực thi nguyên tắc phân tán rủi ro trong hoạt động tín dụng. Vì tài sản thuê có giá trị lớn và thời gian khấu hao kéo dài từ 1 đến 5 năm, quy định này giúp ngăn ngừa rủi ro mất khả năng thanh toán cục bộ, bảo vệ an toàn tài chính cho bên cho thuê và ổn định hệ thống tiền tệ.

Bên cho thuê có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng trước hạn trong những trường hợp nào? Theo quy định tại Điều 27 Nghị định 16/CP, bên cho thuê được quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng khi: bên thuê không thanh toán tiền thuê theo hạn định, vi phạm nghiêm trọng các cam kết sử dụng tài sản, bị giải thể hoặc phá sản, hoặc bên bảo lãnh bị phá sản mà bên thuê không cung cấp được biện pháp thay thế hợp lệ.

Nghiệp vụ bán và tái thuê (sale and leaseback) mang lại lợi ích gì cho doanh nghiệp thiếu vốn? Doanh nghiệp bán tài sản cố định hiện hữu cho công ty cho thuê tài chính để thu ngay 100% giá trị tiền mặt bổ sung vào vốn lưu động, sau đó ký hợp đồng thuê lại chính tài sản đó để duy trì sản xuất liên tục. Đây là giải pháp tạo thanh khoản đột phá cho doanh nghiệp mà không làm gián đoạn chu trình vận hành.

Vì sao giao dịch cho thuê tài chính thường xuất hiện 3 chủ thể thay vì 2 chủ thể? Trong khoảng 80% giao dịch thực tế, mô hình gồm: bên cho thuê, bên thuê và nhà cung cấp. Bên thuê tự do lựa chọn thiết bị và đàm phán kỹ thuật với nhà cung ứng; công ty cho thuê chỉ đứng ra thanh toán tiền mua và nắm quyền sở hữu. Cấu trúc này giúp công ty tài chính tránh rủi ro tồn kho, không phải chịu trách nhiệm về bảo hành kỹ thuật máy móc.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về bản chất pháp lý của hợp đồng cho thuê tài chính như một hình thức tài trợ vốn trung và dài hạn đặc thù của nền kinh tế thị trường.
• Đánh giá sâu sắc thực trạng áp dụng Nghị định 64/CP và bước tiến của Nghị định 16/CP, chỉ rõ sự mở rộng chủ thể nhưng còn thiếu sót về chế định tài sản bất động sản.
• Vạch rõ mâu thuẫn căn bản giữa Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989 và Bộ luật Dân sự năm 1995 trong việc xác định quy chế pháp lý điều chỉnh quan hệ thuê mua tài chính.
• Phân tích chi tiết rủi ro và cơ chế vận hành của mô hình giao dịch ba bên, nghiệp vụ bán tái thuê cùng nguyên tắc phân tán rủi ro 30% vốn tự có của 9 công ty cho thuê tài chính tại Việt Nam.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ về xây dựng Luật Cho thuê tài chính chuyên biệt, mở rộng đối tượng tài sản và tối ưu hóa hệ thống đăng ký giao dịch bảo đảm trong giai đoạn 2003 - 2005.

Quý độc giả, các nhà nghiên cứu pháp lý và cộng đồng doanh nghiệp có thể tra cứu toàn văn luận văn tại Trung tâm Thông tin Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội để ứng dụng các chuẩn mực pháp lý vào thực tiễn đàm phán, quản trị và thực hiện hợp đồng cho thuê tài chính.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Khái quát chung về hợp đồng cho thuê tài chính - Chương II: Giao kết và thực hiện hợp đồng cho thuê tài chính - Chương III: Định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về HĐCTTC ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Điểm mới của đề tài: a) Về lý luận: - Luận văn là công trình lần đầu tiên nghiên cứu những khía cạnh pháp lý về HĐCTTC. - Luận văn phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn của hoạt động CTTC và HĐCTTC, trên cơ sở đó nêu ra những điểm hạn chế, bất cập của các quy định pháp luật hiện hành. - Luận văn đưa ra những giải pháp góp phần hoàn thiện quy định của pháp luật về HĐCTTC.

b) Về mặt thực tiễn: - Luận văn giúp các nhà làm luật phát hiện những mâu thuẫn, bất cập của các quy phạm pháp luật hiện hành về HĐCTTC. Luận văn giúp cho các nhà kinh doanh hiểu và áp dụng một cách có hiệu quả pháp luật về HĐCTTC, đồng thời tránh những tổn thất và hạn chế tranh chấp trong hoạt động CTTC. - Đưa ra những giải pháp góp phần hoàn thiện các quy phạm pháp luật về giao kết, thực hiện và giải quyết tranh chấp HĐCTTC, nhằm thúc đẩy hoạt động CTTC phát triển. 5 Chƣơng 1 Khái quát chung về hợp đồng cho thuê tài chính 1.

Khái niệm chung về cho thuê tài chính và hợp đồng cho thuê tài chính: 1. Khái niệm cho thuê tài chính: Xuất phát từ nhu cầu tồn tại và phát triển của nền kinh tế, đáp ứng nguồn vốn cho hoạt động sản xuất kinh doanh của con người, hoạt động CTTC đã xuất hiện. Hình thức cho thuê đầu tiên đó là cho thuê các tài sản, chủ yếu là các công cụ sản xuất nông nghiệp, đất đai, quyền sử dụng nguồn nước, bò kéo. Đây là “quan hệ giữa một bên là chủ sở hữu tài sản nhường quyền nắm giữ và sử dụng tài sản cho một bên khác trong một thời gian nhất định với những điều kiện do hai bên thoả thuận.

Trong thời gian cho thuê, quyền sở hữu tài sản cho thuê vẫn thuộc bên cho thuê. Bên thuê chỉ được quyền sử dụng và phải trả cho bên cho thuê một khoản phí thuê” [40]. Các giao dịch cho thuê tài sản xuất hiện khoảng năm 2.800 TCN tại Thành phố Simerian (thuộc Irắc ngày nay). Trong quan hệ giao dịch thời bấy giờ, các bên tham gia giao dịch cho thuê tài sản là các thầy tu giữ vai trò cho thuê và nông dân là những người đi thuê công cụ sản xuất nông nghiệp, gia súc, ruộng đất.Trong nền văn minh cổ đại như Hy lạp - La mã hay Ai cập, hình thức thuê mua truyền thống này cũng đã xuất hiện.700 TCN, các quy định về hợp đồng cho thuê tài sản đã được ghi nhận trong bộ luật Hamurabi dưới triều đại Babilon.

Tuy nhiên, các giao dịch cho thuê tài sản thời kỳ này đều thuộc hình thức cho thuê kiểu truyền thống (Tradictional lease). Phương thức giao dịch của hình thức này tương tự như phương thức cho thuê vận hành ngày nay và trong suốt lịch sử hàng ngàn năm tồn tại của nó, đã không có sự thay đổi lớn về tính chất giao dịch. Trong suốt thời hạn hợp đồng, quyền sở hữu không chuyển cho bên thuê nhưng bên thuê phải chịu trách nhiệm giữ gìn tài sản đó như chính của mình. 6 Vào những năm 50 của thế kỷ XIX, hình thức CTTC xuất hiện đầu tiên ở Hoa Kỳ do Công ty Tư nhân United States leasing Corporation sáng tạo nhằm đáp ứng nhu cầu vốn trung và dài hạn cho các doanh nghiệp.

Không lâu sau, hoạt động CTTC đã thâm nhập vào Châu Âu. Năm 1960, lần đầu tiên một HĐCTTC đã được ký ở Anh với giá 18. Cũng trong năm 1960 phương thức CTTC được ghi nhận trong bộ luật Thương mại của Pháp dưới tên gọi “Credit Bail”. Hoạt động CTTC cũng có những bước phát triển mạnh mẽ ở các nước Châu á và nhiều khu vực khác trên thế giới kể từ đầu thập niên 70.

Sự nghiệp đổi mới nền kinh tế đã và đang được xúc tiến mạnh mẽ. Song song với quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước; phát triển nền kinh tế Việt Nam đạt trình độ công nghệ hiện đại, nâng cao mức sống của nhân dân và tạo đà phát triển bền vững tiếp theo. Trong bối cảnh đó, hoạt động CTTC bắt đầu đi vào hoạt động ở Việt Nam. Đến nay, hoạt động CTTC đã thu được kết quả, tuy chưa khả quan lắm nhưng đã phần nào tạo cơ sở cho hoạt động CTTC ở Việt Nam phát triển.

Theo tiêu chuẩn kế toán quốc tế hiện nay, trên thế giới đang tồn tại hai phương thức cho thuê chủ yếu đó là : - Cho thuê vận hành (cho thuê dịch vụ - Operational lease): là hình thức cho thuê theo đó, người cho thuê phải chịu mọi chi phí bảo dưỡng, sửa chữa tài sản cho thuê cùng với mọi rủi ro và sự sụt giảm giá trị của tài sản và có thể huỷ ngay hợp đồng với điều kiện phải báo trước. Sau khi hợp đồng thuê hết hiệu lực, tài sản được hoàn trả lại cho người cho thuê. - Cho thuê tài chính (financial lease): là một phương thức tài trợ tín dụng trung và dài hạn, không thể huỷ ngang. Theo phương thức này, bên cho thuê không chịu bất kỳ chi phí nào về bảo quản tài sản cũng như những chi phí khác có thể xảy ra đối với tài sản cho thuê.

Quyền sở hữu đối với tài sản thuê sau khi hợp đồng chấm dứt, tuỳ thuộc vào sự thoả thuận của hai bên trong hợp đồng, cụ thể là: người đi thuê có thể mua đứt tài sản thuê hoặc có thể tiếp tục thuê lại tài sản. 7 Việc phân biệt hai hình thức này dựa trên mức độ rủi ro và lợi ích gắn với quyền sở hữu tài sản cho thuê thuộc về người cho thuê hay người thuê. Sự phân loại này giúp nhận diện một cách chính xác bản chất kinh tế, pháp lý của các giao dịch nói trên, và qua đó để xây dựng các quy phạm pháp luật phù hợp. Trên thế giới tồn tại thuật ngữ “Leasing” nghĩa là thuê mua, để chỉ hoạt động CTTC.

Đây thực chất là một giao dịch thuê tài sản có kèm theo việc mua lại tài sản khi đáo hạn hợp đồng, và phải có sự thoả thuận của bên thuê và bên cho thuê. Như vậy, CTTC có thể hiểu là một loại hình giao dịch vốn, trong đó bên cho thuê tài trợ vốn bằng tài sản, hiện vật cho bên thuê; trong hợp đồng các bên có thể thoả thuận về việc chuyển giao quyền sở hữu tài sản thuê khi hết thời hạn hợp đồng. Do vậy, theo chúng tôi sử dụng thuật ngữ “leasing” là chưa chính xác vì việc chuyển giao quyền sử hữu tài sản sau khi hết thời hạn đã thoả thuận trong hợp đồng có thể xãy ra hoặc không tuỳ thuộc vào sự thoả thuận của các bên trong hợp đồng. Trong trường hợp này, nên dùng thuật ngữ “Financial lease” tức là “CTTC” là hợp lý và thể hiện đầy đủ tính chất của hoạt động CTTC.

Theo Hiệp định thống nhất luật dân sự về tín dụng thuê mua quốc tế tại Ottawa - Canada năm 1988 thì CTTC là giao dịch trong đó một bên (bên cho thuê) chuyển giao quyền sử dụng tài sản thuộc sở hữu của mình cho bên kia (bên thuê) trong một thời gian nhất định, mà trong thời gian đó, bên cho thuê dự định thu hồi vốn tài trợ và chi phí liên quan. Quyền sở hữu có thể được chuyển giao hay không tùy theo thoả thuận giữa hai bên. ở một số nước thì không có định nghĩa một cách khái quát cho thuê tài chính là gì mà chỉ nêu ra các đặc tính của hoạt động CTTC: - Người cho thuê mua thiết bị do người thuê yêu cầu. - Các thiết bị thuộc quyền sở hữu của người cho thuê và quyền sử dụng được trao cho người thuê trong suốt thời hạn thuê thường tương đương với tuổi thọ kỹ thuật của thiết bị.

8 - HĐCTTC không thể bị phá bỏ trước kỳ hạn. - Số tiền thanh toán cho thuê sẽ bù đắp chi phí bao gồm: chi phí quản lý, rủi ro, cho phép khấu hao toàn bộ hoặc gần như toàn bộ giá mua thiết bị đó. - Tại thời điểm kết thúc hợp đồng, người thuê có quyền gia hạn hợp đồng và phí suất được ấn định vào thời điểm ký hợp đồng. - Nếu người thuê quyết định không gia hạn hợp đồng thuê thì quyền sử dụng thiết bị sẽ chấm dứt và thiết bị được bàn giao lại cho người cho thuê [33,14].

ở Việt Nam, cho đến nay chưa có sự thống nhất về khái niệm CTTC do mỗi người nhìn nhận hoạt động CTTC dưới góc độ khác nhau. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam đã đưa ra định nghĩa về CTTC trong Nghị định 64/CP “CTTC là hoạt động tín dụng trung và dài hạn thông qua việc mua máy móc thiết bị và các động sản khác. Bên cho thuê cam kết mua máy móc, thiết bị và động sản theo yêu cầu của bên thuê và không được huỷ bỏ hợp đồng trước hạn. Khi kết thúc thời hạn thuê, bên thuê được chuyển quyền sở hữu bằng cánh mua lại hoặc tiếp tục thuê tài sản đó theo điều kiện đã được thoả thuận trong hợp đồng thuê.

Theo quy định của Nghị định 16/CP thì “CTTC là hoạt động tín dụng trung và dài hạn thông qua việc cho thuê máy móc, thiết bị, phương tiện vận chuyển và các động sản khác trên cơ sở hợp đồng cho thuê giữa bên cho thuê và bên thuê. Bên cho thuê cam kết mua máy móc thiết bị, phương tiện vận chuyển và các động sản khác theo yêu cầu của bên thuê và nắm giữ quyền sở hữu đối với các tài sản cho thuê. Bên thuê sử dụng tài sản thuê và thanh toán tiền thuê trong suốt thời hạn thuê đã được hai bên thoả thuận”. Như vậy, mặc dù không có sự thống nhất về khái niệm CTTC trong các văn bản pháp luật nhưng về bản chất của hoạt động CTTC đều được hiểu như nhau trong các khái niệm nêu trên, đó là: CTTC là một hoạt động tín dụng trung và dài hạn thông qua hợp đồng cho thuê giữa bên cho thuê và bên thuê, trong đó theo yêu 9 cầu của bên thuê, bên cho thuê chuyển giao quyền sử dụng tài sản thuê cho bên thuê trong suốt thời gian thuê và nắm giữ quyền sở hữu đối với tài sản cho thuê.

Bên thuê sử dụng tài sản thuê và thanh toán tiền thuê theo thỏa thuận. Quyền sở hữu tài sản có thể chuyển giao hay không vào cuối thời hạn thuê tùy thuộc vào sự thỏa thuận của hai bên.