CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG DỰA VÀO TRẢI NGHIỆM TRONG MÔN ĐẠO ĐỨC LỚP 3 1. Một số khái niệm có liên quan 1. Khái niệm giáo dục môi trường Khái niệm MT trong Luật BVMT đã được Quốc hội nước ta thông qua ngày 29 tháng 11 năm 2005: “Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và sinh vật” [12]. Bảo vệ MT là việc sử dụng hợp lý, có biện pháp phục hồi nguồn tài nguyên thiên nhiên nhằm bảo tồn tính đa dạng sinh học, cân bằng hệ sinh thái và suy thoái môi trường.
Theo hiệp hội Quốc tế về Bảo vệ tự nhiên và Tài nguyên thiên nhiên (IUCN) năm 1970: “GDMT là một quá trình hình thành những nhận thức, hiểu biết về mối quan hệ qua lại giữa con người với MT tự nhiên và xã hội bao quanh con người. Hơn nữa, GDMT đòi hỏi hình thành khả năng quyết định, thái độ và những hành động liên quan tới chất lượng MT ở người học” [5]. Hội nghị liên Chính Phủ về GDMT (năm 1977 tại Grudia) UNESCO đã đưa ra định nghĩa: “GDMT là một quá trình tạo dựng cho con người những nhận thức và mối quan tâm đối với các vấn đề môi trường, sao cho mỗi người đều có đủ trình độ kiến thức, thái độ, kiến thức, kĩ năng để có thể nảy sinh trong tương lai”.[18] Trong khuôn khổ giáo dục ở nhà trường phổ thông, có thể hiểu đơn giản, GDMT là một quá trình tạo dựng cho học sinh ở những nhận thức và mối quan tâm về môi trường và các vấn đề môi trường. Thuật ngữ “GDMT” cũng đã được sử dụng trong Hội nghị toàn cầu lần thứ nhất về Môi trường nhân văn tại Stokholm năm 1972, nhưng chỉ đến Hội nghị ở Belgrade, GDMT mới được định nghĩa trên quy mô toàn cầu.
Kể từ đó, 12 cộng đồng quốc tế thừa nhận định nghĩa về GDMT là “quá trình nhằm phát triển một cộng đồng dân cư có nhận thức rõ ràng và quan tâm đến môi trường cũng như các vấn đề liên quan, có kiến thức, kỹ năng, động cơ và sẵn sàng làm việc độc lập hoặc phối hợp nhằm tìm ra giải pháp cho những vấn đề hiện tại và phòng chống các vấn đề có thể nảy sinh trong tương lai”. Từ đó đến nay, ý nghĩa và khái niệm GDMT đã có nhiều thay đổi. Ban đầu, nội dung của GDMT rất hạn chế, chỉ tập trung vào dạy và học các vấn đề môi trường địa phương, kể cả môi trường tự nhiên và nhân tạo. Nội dung giáo dục cũng chỉ tập trung vào những mặt sinh học và địa lý khi nghiên cứu môi trường.
Với quan điểm và cách nhìn như vậy, một định nghĩa tương đối mới về GDMT được đưa ra là: “GDMT là một quá trình phát triển những tình huống dạy / học hiệu quả giúp người dạy và người học tham gia giải quyết những vấn đề môi trường liên quan, đồng thời tìm ra một lối sống có trách nhiệm và được thông tin đầy đủ” (Jonathon Wigley, 2000). Điều quan trọng là tất cả những định nghĩa khác nhau này đều có một số điểm cơ bản chung sau: - GDMT là một quá trình diễn ra trong một khoảng thời gian ở nhiều địa điểm khác nhau, thông qua những kinh nghiệm khác nhau và bằng những phương thức khác nhau. - GDMT nhằm thay đổi hành vi của con người với môi trường. - Môi trường học tập là chính môi trường giúp HS tiếp cận các vấn đề có trong thực tế.
- GDMT liên quan đến việc giải quyết vấn đề và ra quyết định về cách xư xử với MT. - Trong GDMT, việc học phải tập trung vào người học và lấy hành động của người học làm cơ sở trên nhất. Trong luận văn này, GDMT được hiểu theo định nghĩa của Hiệp hội quốc tế về bảo vệ tự nhiên (IUCN) đã trình bày ở trên như sau: “ GDMT là quá trình nhận biết các giá trị và làm sáng tỏ các khái niệm 13 nhằm phát triển các kĩ năng và quan điểm cần thiết để hiểu và đánh giá được sự quan hệ tương tác giữa con người, nền văn hóa, và thế giới vật chất bao quanh; GDMT đồng thời cũng thực hiện quá trình đưa ra nội bộ những quy tắc ứng xử với những vấn đề liên quan tới đặc tính môi trường” 1. Khái niệm học tập dựa vào trải nghiệm Trước khi tìm hiểu khái niệm học tập dựa vào trải nghiệm ta nên hiểu một số vấn đề sau: - Kinh nghiệm là những hiểu biết do trông thấy, nghe thấy, do từng trải, tiếp xúc với cuộc sống mà có hoặc là những điều coi như những kiến thức học được bằng lý luận, đã thu nhận được trong quá trình thực sự hoạt động (cư xử, giao thiệp, hành nghề,.
- Dạy học là quá trình hoạt động giữa giáo viên và học sinh. Trong đó, GV giữ vai trò định hướng, hướng dẫn, tổ chức, điều chỉnh hoạt động của HS nhằm làm cho HS tự giác nắm vững hệ thống tri thức, kỹ năng, giúp trẻ phát triển được các năng lực như năng lực nhận thức, năng lực hoạt động và hình thành cơ sở của thế giới quan khoa học. HS là chủ thể tích cực chiếm lĩnh tri thức bằng hoạt động học tập của mình bằng thái độ tự giác, còn đối tượng nhận thức là hiện thực khách quan, được các thế hệ trước tích lũy thành kinh nghiệm lịch sử - xã hội và được đưa ra qua nội dung dạy học. “Trải nghiệm” dưới góc nhìn sư phạm được hiểu theo một số ý nghĩa sau: - Trải nghiệm là một hệ thống kiến thức và kỹ năng có được trong quá trình giáo dục và đào tạo chính quy.
- Trải nghiệm là quá trình người học tiếp xúc trực tiếp với MT, với sự vật, hiện tượng và qua vận dụng vốn kinh nghiệm, sử dụng các giác quan để quan sát, tương tác, cảm nhận về sự vật, hiện tượng đó. Quá trình TN được diễn ra trên cơ sở vốn kinh nghiệm của cá nhân. - Học tập dựa vào TN là hình thức học tập được tổ chức bởi các hoạt động có sự chuẩn bị về kinh nghiệm và có sự phản hồi, trong quá trình đó đề cao kinh nghiệm của bản thân của người học thoe phía cạnh chủ quan. Ngoài ra, học tập 14 dựa vào TN còn được hiểu là “triết lý giáo dục, triết lý này nhấn mạnh vào quá trình tác động qua lại giữa GV và HS cùng với những kinh nghiệm trực tiếp của HS trong MT và nội dung học tập” [2].
Từ những quan điểm trên, theo tôi học tập dựa vào trải nghiệm là hình thức dạy học mà giáo viên có vai trò thiết kế, lên kế hoạch, hướng dẫn cách hoạt động thực hành, tổ chức thực hành để học sinh tự lực chiếm lĩnh kiến thức, hình thành kỹ năng và thái độ, hành vi bằng việc sử dụng các giác quan, bằng vốn kinh nghiệm của cá nhân khi tiếp xúc trực tiếp với môi trường học tập. Giáo dục môi trường dựa vào trải nghiệm - Kết hợp hai nội dung của khái niệm GDMT và khái niệm học tập dựa vào trải nghiệm. GDMT dựa vào TN là quá trình hình thành ở học sinh những kiến thức, thái độ và hành vi đúng đắn với môi trường bằng việc sử dụng các giác quan để quan sát, cảm nhận các sự vật và hiện tượng và dựa trên vốn kinh nghiệm của cá nhân. Trong quá trình GDMT đó giáo viên có vai trò lên kế hoạch, thiết kế, tổ chức để học sinh trải nghiệm thực tế, chủ động đạt các mục tiêu về kiến thức, thái độ và thể hiện hành vi có ích đối với môi trường.
Song song với việc hình thành các kiến thức, kỹ năng, thái độ, hành vi đúng đắn với môi trường thì quá trình học tập của người học phải đảm bảo khai thác được vốn kinh nghiệm, sử dụng giác quan của học sinh trong quá trình học tập. Với định nghĩa trên, theo tôi GDMT dựa vào trải nghiệm là hoạt động dạy học mà giáo viên là người thiết kế, lên kê hoạch, hướng dẫn và tổ chức để học sinh được trải nghiệm, sử dụng các giác quan vào hoạt động học tập nhằm chiếm lĩnh kiến thức, rèn luyện kĩ năng, thể hiện thái độ và hành vi đúng đắn với môi trường nhằm bảo vệ môi trường đồng thời vận dụng tối đa vốn kinh nghiệm cá nhân, vốn hiểu biết cá nhân của mình. Một số vấn đề chung về giáo dục môi trường ở tiểu học 1.Vai trò của GDMT ở bậc tiểu học Trong chiến lược GDMT Ở nước ta,, giai đoạn đầu tiên là hướng tới GDMT cho các em học sinh ở trường phổ thông. Học sinh ở trường phổ thông là 15 thế hệ trẻ đang trong quá trình phát triển nhận thức và hành vi, hình thành nhân cách.
Sự thành đạt của các em trong tương lai phụ thuộc vào phát triển hơn bất kỳ nhóm dân cư nào khác trong cơ cấu dân sô. Vì vậy, GDMT cho học sinh không chỉ đem lại kết quả trước mắt mà còn có hiệu quả lâu dài [8]. GDMT cho học sinh thông qua hệ thống trường học là biện pháp có hiệu quả nhất là vì trường học thực hiện chương trình học tập theo khuôn khổ chính quy nhất, hợp lí nhất với tần suất đều đặn nhất. Tiểu học là cấp học nền móng của toàn bộ hệ thống giáo dục bởi bậc tiểu học là bậc học diễn ra nước ngoặt trong phát triển trí tuệ của mỗi con người.
Khi từ mẫu giáo lên lớp 1 thì chúng ta mới thực sự trở thành học sinh và học tập là hoạt động chủ đạo thay thế cho hoạt động vui chơi khi ở mẫu giáo. Sau khi hoàn thành chương trình tiểu học, đạt được những yêu cầu của giáo dục tiểu học đó là có đầy đủ kiến thức, có đạo đức, nhân được hình thành, HS mới có thể tiếp tục học lên các cấp học trên như trung học cơ sở, trung học phổ thông. Bởi vậy, trẻ em khi được chuẩn bị đầy đủ hành trang tri thức về BVMT thì các em sẽ là lực lượng đóng vai trò nòng cốt trong hoạt động gìn giữ, cải thiện, bảo vệ môi trường trong lương lai.Mục tiêu của GDMT ở bậc tiểu học Về kiến thức: Trang bị kiến thức GDMT cơ bản phù hợp với độ tuổi và tâm lý của học sinh. - Các thành phần chính của môi trường có mối quan hệ khăng khít, tác động lẫn nhau và với con người.
Về hành vi: - Học sinh thể hiện được những hành vi thân thiện với thiên nhiên. - Học sinh tham gia tích cực các hoạt động vệ sinh môi trường.