Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu. Chương 2: Những vấn đề lý luận về các tội phạm về hối lộ. Chương 3: Quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về các tội phạm về hối lộ và thực tiễn áp dụng. Chương 4: Quan điểm, nội dung hoàn thiện quy định BLHS năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 về các tội phạm về hối lộ và những giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng.
8 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc Những năm vừa qua, ở các cấp độ khác nhau đã có nhiều nghiên cứu, đóng góp về mặt khoa học luật hình sự về tội phạm kinh tế, tham nhũng, chức vụ và các tội phạm về hối lộ. Tuy nhiên, chưa có một công trình nghiên cứu một cách tổng thể, toàn diện về các tội phạm về hối lộ để đánh giá đúng thực trạng các chế định nội luật, tính khả thi, những điểm bất cập; so sánh sự phát triển pháp luật về các tội phạm về hối lộ của các quốc gia trên thế giới, nhất là những nước có tương đồng với Việt Nam về văn hóa, chính trị và tốc độ phát triển… trên cơ sở đó có dự báo tình hình diễn biến của các hình thái tội phạm và đề xuất lộ trình hoàn thiện quy định của pháp luật hình sự Việt Nam, cũng như đề ra các biện pháp phòng ngừa xã hội, giải quyết triệt để mấu chốt mối quan hệ giữa thực tế các hành vi từ hối lộ “vặt” đến hối lộ “có tổ chức” ở các cơ quan công quyền từ Trung ương đến cấp xã, phường, khắc phục nguyên nhân phạm tội, tạo niềm tin của các tầng lớp nhân dân vào bộ máy công quyền và thể chế chính trị của Việt Nam, cũng như triển khai tổ chức thi hành Luật phòng, chống tham nhũng năm 2018 và BLHS năm 2015. Đánh giá về tình hình nghiên cứu, NCS.
tiếp cận dưới các khía cạnh nội dung phản ánh qua các nhóm các công trình chính bao gồm: 1) Các công trình nghiên cứu là giáo trình, sách chuyên khảo; 2) Các công trình nghiên cứu là luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ; 3) Các công trình nghiên cứu là đề tài, báo cáo khoa học; 4) Các công trình nghiên cứu là bài viết trên các tạp chí chuyên ngành. Các công trình nghiên cứu là giáo trình, sách chuyên khảo Dưới góc độ này, có thể kể đến những công trình nghiên cứu chính sau đây trong thời gian qua theo một số khía cạnh nội dung như: * Phân tích khái niệm, dấu hiệu pháp lý, các tình tiết định khung tăng nặng TNHS của từng tội danh - tội nhận hối lộ, tội đưa hối lộ và tội môi giới hối lộ hoặc về giải pháp phòng, chống tội phạm tham nhũng, chức vụ trong đó tập trung chủ yếu là tội nhận hối lộ 9 Điển hình là những công trình sau đây: 1) Lê Văn Cảm (chủ biên), Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần các tội phạm), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2003 (Chương: Các tội phạm về chức vụ); 2) Nguyễn Ngọc Hòa (chủ biên), Giáo trình Luật hình sự Việt Nam, Tập II, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2010 (Chương: Các tội phạm về chức vụ); 3) Võ Khánh Vinh (chủ biên), Luật hình sự Việt Nam - Phần các tội phạm, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2014 (Chương: Các tội phạm về chức vụ); 4) Đinh Văn Quế, Bình luận khoa học BLHS - Phần các tội phạm, Tập V - Các tội phạm về chức vụ, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 2012, tái bản năm 2018; 5) Phạm Văn Beo, Bài 12 - Các tội phạm về chức vụ, Trong sách: Luật hình sự Việt Nam (Quyển 2 - Phần các tội phạm), Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội, 2010; 6) Cao Thị Oanh, Chương 12 - Các tội phạm về chức vụ, Trong sách: Giáo trình Luật hình sự Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2012. Hoặc một số sách chuyên khảo có đề cập đến tội nhận hối lộ trong nhóm các tội phạm về tham nhũng để đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm như: 1) Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Đấu tranh chống và phòng ngừa tội tham ô, cố ý làm trái và hối lộ trong cơ chế thị trường, Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội, 1993; 2) Nguyễn Xuân Yêm, Tội phạm học hiện đại và phòng ngừa tội phạm, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2001; 3) Phan Xuân Sơn, Phạm Thế Lực (đồng chủ biên), Nhận diện tham nhũng và các giải pháp phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam hiện nay, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2008; 4) Nguyễn Văn Kim, Nguyễn Huy Hoàng (đồng chủ biên), Pháp luật chống tham nhũng của các nước trên thế giới, Nxb Văn hóa Dân tộc, Hà Nội, 2003; 5) Đinh Văn Quế, TNHS đối với các tội phạm về tham nhũng trong luật hình sự Việt Nam, Số chuyên đề Tạp chí Kiểm sát, Hà Nội, 2007. Riêng công trình này, tác giả đã phân tích làm sáng tỏ dấu hiệu pháp lý và hình phạt của tội nhận hối lộ, cũng như kiến nghị hoàn thiện phục vụ sửa đổi BLHS năm 1999, sửa đổi năm 2009 [47, tr.
* Lý giải thuật ngữ “hối lộ” và phân tích về các tội phạm về hối lộ, cũng như phân biệt với các tội phạm khác và hành vi vi phạm pháp luật có dấu hiệu tương tự Đáng chú ý có sách chuyên khảo của GS. Võ Khánh Vinh, Tìm hiểu 10 TNHS đối với các tội phạm về chức vụ, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1996 là công trình nghiên cứu trực tiếp đề cập đến các tội phạm về chức vụ nói chung, trong đó có tội nhận hối lộ, tội đưa hối lộ và tội môi giới hối lộ. Mặc dù tác giả nghiên cứu, đối sánh với quy định của BLHS năm 1985 nhưng cơ sở lý luận vẫn có giá trị tham khảo cho NCS. khi tiếp cận nhóm tội phạm này, đặc biệt là việc tác giả đã so sánh đi sâu về các dấu hiệu định khung tăng nặng TNHS, hình phạt và phân biệt với các tội phạm khác và hành vi vi phạm pháp luật khác, cụ thể là phân biệt tội nhận hối lộ, tội đưa hối lộ với trường hợp chia tài sản chiếm đoạt được giữa những người phạm tội; với tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc lạm quyền trong khi thi hành công vụ [86, tr.
Nhận xét: Các công trình nghiên cứu là hệ thống giáo trình, sách chuyên khảo của các nhà khoa học trong nước theo từng giai đoạn cụ thể đã xây dựng, làm rõ các khái niệm, dấu hiệu pháp lý, TNHS và hình phạt của các tội phạm về hối lộ trong luật hình sự Việt Nam, song chủ yếu vẫn là đối chiếu, so sánh với quy định tương ứng trong BLHS năm 1985, BLHS năm 1999 mà chưa có nhiều công trình gắp với quy định BLHS năm 2015, cũng như xây dựng khái niệm các tội phạm về hối lộ (chung của cả ba tội danh). Mặc dù vậy, cơ sở lý luận trong các nghiên cứu đã nêu và của GS. Võ Khánh Vinh năm 1996 đã góp phần tạo tiền đề, cơ sở để NCS. tiếp tục phát triển, làm sáng tỏ lý luận về các tội phạm về hối lộ, cũng như đề ra những giải pháp đấu tranh phòng ngừa, chống các tội phạm này và đáp ứng nhu cầu của thực tiễn xét xử trong giai đoạn hiện nay ở nước ta.
Các công trình nghiên cứu là luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ Dưới góc độ này, liên quan đến các tội phạm về hối lộ, NCS. nhận thấy, nội dung của các công trình nghiên cứu ở các cấp độ khác nhau thể hiện dưới một số khía cạnh nội dung như sau: * So sánh các tội phạm về hối lộ của Việt Nam với Công ước của Liên Hợp quốc hoặc (và) một số quốc gia trên thế giới, từ đó đưa ra các giải pháp phòng, chống tham nhũng, hối lộ bao gồm hệ thống giải pháp về pháp luật hình sự và về tội phạm học (các biện pháp phòng, chống tội phạm) 11 Luận án tiến sĩ luật học: “Các tội phạm về hối lộ theo luật hình sự Việt Nam trong sự so sánh với luật hình sự Thụy Điển và Ôt-xtrây-lia” của tác giả Đào Lệ Thu, Trường đại học Luật Hà Nội, 2011. Nội dung so sánh các quy định về các tội phạm về hối lộ trong luật hình sự của Việt Nam, Thụy Điển, Ôt-xtrây-lia; phân tích, làm rõ một số điểm bất cập và đề xuất hoàn thiện. Theo tác giả, những đặc điểm riêng của nhóm tội phạm này như sau: Thứ nhất, trong quan hệ hối lộ luôn tồn tại hai chủ thể có liên quan hoặc chịu tác động của hoạt động hối lộ là người đưa và người nhận hối lộ.
Thứ hai, hành vi hối lộ là sử dụng lợi ích để tác động lên việc thực thi chức vụ, quyền hạn của người khác và lợi dụng chức vụ, quyền hạn thu lợi bất chính để thỏa mãn nhu cầu của người khác bằng việc thực thi chức trách. Thứ ba, lợi ích được bên đưa trao cho bên nhận là yếu tố không thể thiếu trong mối quan hệ hối lộ. Sẽ không thể có hành vi hối lộ nếu không có sự tồn tại của “của hối lộ” với tư cách là thứ lợi ích được dùng để trao đổi một cách bất chính với việc thực thi chức trách của người có chức vụ, quyền hạn. Thứ tư, hối lộ là những hành vi được thực hiện một cách cố ý, kể cả đối với trường hợp đưa hối lộ do bị đòi hối lộ hay nhận hối lộ do bị mua chuộc; bởi đây đều là những trường hợp hành vi được thực hiện bởi quyết định, kết quả hoạt động ý chí của chủ thể.
Thứ năm, tội phạm về hối lộ phải là những hành vi bị quy định trong luật hình sự. Từ đó, tác giả đưa ra quan điểm về các tội phạm về hối lộ [61, tr. Tuy nhiên, các kiến nghị hoàn thiện pháp luật của tác giả lại gắn với quy định của BLHS năm 1999, sửa đổi năm 2009 [61, tr. Luận án tiến sĩ luật học “Tình hình, nguyên nhân và các biện pháp đấu tranh phòng, chống các tội tham nhũng” của tác giả Trần Công Phàn, Viện Nhà nước và Pháp luật, Hà Nội, 2004.
Nội dung luận án thực hiện dưới mã ngành Tội phạm học và phòng ngừa tội phạm, trong đó tập trung phân tích tình hình tội phạm, nguyên nhân và điều kiện của các tội tham nhũng và đề ra các biện pháp hiệu quả đấu tranh phòng, chống các tội phạm này ở nước ta hiện nay trên phương diện tội phạm học [44, tr. Luận án tiến sĩ luật học: “Phòng, chống tham nhũng trong khu vực tư ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Phạm Thị Huệ, Học viện Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2016.