§µo Thanh To¶n Ph¹m Thanh HuyÒn Vâ Quang S¬n ----- ----- Vr Vro Bµi gi¶ng Kü thuËt m¹ch ®iÖn tö Chuyªn ngµnh: KTVT, KTTT, §KH-THGT Hµ néi 5/ 2005 CuuDuongThanCong.com https://fb.com/tailieudientucntt BomonKTDT-§HGTVT 2 CuuDuongThanCong.com https://fb.com/tailieudientucntt DTT_PTH_VQS Lêi nãi ®Çu: Bµi gi¶ng Kü thuËt M¹ch §iÖn tö ®îc biªn so¹n dùa trªn c¸c gi¸o tr×nh vµ tµi liÖu tham kh¶o míi nhÊt hiÖn nay, ®îc dïng lµm tµi liÖu tham kh¶o cho sinh viªn c¸c ngµnh: Kü thuËt ViÔn th«ng, Kü thuËt Th«ng tin, Tù ®éng ho¸, Trang thiÕt bÞ ®iÖn, TÝn hiÖu Giao th«ng. Trong qu¸ tr×nh biªn so¹n, c¸c t¸c gi¶ ®· ®îc c¸c ®ång nghiÖp ®ãng gãp nhiÒu ý kiÕn, mÆc dï cè g¾ng söa ch÷a, bæ sung cho cuèn s¸ch ®îc hoµn chØnh h¬n, song ch¾c ch¾n kh«ng tr¸nh khái nh÷ng thiÕu sãt, h¹n chÕ. Chóng t«i mong nhËn ®- îc c¸c ý kiÕn ®ãng gãp cña b¹n ®äc! Xin liªn hÖ: daothanhtoan@uct.com https://fb.com/tailieudientucntt BomonKTDT-§HGTVT 4 CuuDuongThanCong.com https://fb.com/tailieudientucntt DTT_PTH_VQS Ch¬ng I. Nh÷ng kh¸i niÖm chung vµ c¬ së ph©n tÝch m¹ch ®iÖn tö I.
M¹ch ®iÖn tö: M¹ch ®iÖn tö lµ lo¹i m¹ch cã nhiÖm vô gia c«ng tÝn hiÖu theo nh÷ng thuËt to¸n kh¸c nhau, chóng ®îc ph©n lo¹i theo d¹ng tÝn hiÖu ®îc xö lý. TÝn hiÖu: lµ sè ®o ®iÖn ¸p huÆc dßng ®iÖn cña mét qu¸ tr×nh, sù thay ®æi cña tÝn hiÖu theo thêi gian t¹o ra tin tøc h÷u Ých. TÝn hiÖu ®îc chia lµm 2 lo¹i lµ tÝn hiÖu t¬ng tù Anolog vµ tÝn hiÖu sã Digital. TÝn hiÖu t¬ng tù lµ tÝn hiÖu biÕn thiªn liªn tôc theo thêi gian vµ cã thÓ nhËn mäi gi¸ trÞ trong kho¶ng biÕn thiªn cña nã.
TÝn hiÖu sè: lµ tÝn hiÖu ®· ®îc rêi r¹c ho¸ vÒ mÆt thêi gian vµ lîng tö ho¸ vÒ mÆt biªn ®é, nã ®îc biÓu diÔn bëi tËp hîp xung t¹i nh÷ng ®iÓm ®o rêi r¹c. TÝn hiÖu cã thÓ ®îc khuÕch ®¹i; ®iÒu chÕ; t¸ch sãng; chØnh lu; nhí; ®o ; truyÒn ®¹t; ®iÒu khiÓn; biÕn d¹ng; tÝnh to¸n b»ng c¸c m¹ch ®iÖn tö. §Ó gia c«ng 2 lo¹i tÝn hiÖu sè vµ t¬ng tù dïng 2 lo¹i m¹ch c¬ b¶n: m¹ch t- ¬ng tù vµ m¹ch sè, trong khu«n khæ gi¸o tr×nh nµy chØ xem xÐt c¸c m¹ch t¬ng tù. Víi m¹ch ®iÖn tö t¬ng tù, chØ quan t©m tíi 2 th«ng sè: biªn ®é tÝn hiÖu vµ ®é khuÕch ®¹i tÝn hiÖu.
Biªn ®é tÝn hiÖu: liªn quan mËt thiÕt ®Õn ®é chÝnh x¸c cña qu¸ tr×nh gia c«ng tÝn hiÖu vµ x¸c ®Þnh møc ®é ¶nh hëng cña nhiÔu ®Õn hÖ thèng. Khi biªn ®é tÝn hiÖu nhá mV, huÆc µV, th× nhiÔu cã thÓ lÊn ¸t tÝn hiÖu, v× vËy khi thiÕt kÕ c¸c hÖ thèng ®iÖn tö cÇn lu ý n©ng cao biªn ®é tÝn hiÖu ngay ë tÇng ®Çu cña hÖ thèng. KhuÕch ®¹i tÝn hiÖu lµ chøc n¨ng quan träng nhÊt cña m¹ch t¬ng tù, cã thÓ thùc hiÖn trùc tiÕp huÆc gi¸n tiÕp trong c¸c phÇn tö chøc n¨ng cña hÖ thèng, th«ng thêng trong mét hÖ th«ng l¹i chia thµnh tÇng gia c«ng tÝn hiÖu, tÇng khuÕch ®¹i c«ng suÊt. HiÖn nay c¸c m¹ch tæ hîp(IC) t¬ng tù ®îc dïng phæ biÕn, kh«ng nh÷ng ®¶m b¶o c¸c chØ tiªu kü thuËt mµ cßn cã ®é tin cËy cao vµ chi phÝ thÊp, tuy nhiªn chóng ®îc dïng chñ yÕu cho tÝn hiÖu cã ph¹m vi tÇn sè thÊp.
Xu híng ph¸t triÓn cña kü thuËt m¹ch ®iÖn tö t¬ng tù lµ n©ng cao ®é tÝch hîp, vµ kh¶ n¨ng øng dông cña m¹ch. C¸c kiÕn thøc c¬ b¶n vÒ transistor Xem l¹i ë c¸c gi¸o tr×nh CÊu kiÖn §iÖn tö, nh÷ng néi dung sau: 1- CÊu t¹o, nguyªn lý ho¹t ®éng, 2- Cã 3 c¸ch m¾c c¬ b¶n cña BJT(FET) : EC(SC); CC(DC); BC(GC). 3- C¸c øng dông cña BJT vµ FET, tuú theo viÖc ph©n cùc mµ T sÏ lµm viÖc theo c¸c chÕ ®é sau: + ChÕ ®é khuÕch ®¹i tÝn hiÖu: ph©n cùc ë chÕ ®é khuÕch ®¹i + Lµm viÖc ë chÕ ®é kho¸: miÒn b·o hoµ vµ miÒn c¾t 4- C¸c s¬ ®å t¬ng ®¬ng cña T 5- §Æc tÝnh tÇn sè cña T 6- S¬ ®å vµ c¸ch tÝnh to¸n cu¶ T khi khuÕch ®¹i tÝn hiÖu nhá 7- So s¸nh gi÷a BJT vµ FET, Gîi ý : 5 CuuDuongThanCong.com https://fb.com/tailieudientucntt BomonKTDT-§HGTVT Fet cã u ®iÓm kÝch thíc vµ ®iÖn ¸p cung cÊp(dÉn ®Õn c«ng suÊt tiªu thô) nhá h¬n vµ ®é tin cËy cao h¬n BJT, nhng Fet l¹i cã nhîc ®iÓm lµ ®iÖn dÉn g nhá vµ nh¹y c¶m víi ®iÖn tÝch tÜnh, v× vËy Fet thêng ®îc tÝch hîp trong m¹ch IC, cßn BJT thêng dïng cho m¹ch rêi. M¹ch cÊp nguån vµ æn ®Þnh chÕ ®é lµm viÖc 1.
§Æt vÊn ®Ò: Trong c¸c tÇng khuÕch ®¹i tÝn hiÖu nhá, ®iÓm lµm viÖc n»m trong miÒn tÝch cùc cña BJT, trong miÒn th¾t cña FET, ë chÕ ®é tÜnh, trªn c¸c cùc cña T cã c¸c dßng ®iÖn tÜnh Ic(TD); IB(IG) vµ ®iÖn ¸p mét chiÒu UCE(UDS); UBE(UGS). §iÓm lµm viÖc t¬ng øng víi chÕ ®é nµy lµ ®iÓm lµm viÖc tÜnh Q. Khi cã tÝn hiÖu vµo th× ®iÖn ¸p vµ dßng ®iÖn thay ®æi xung quanh gi¸ tri tÜnh, ®Ó ®¶m b¶o cho c¸c tÇng lµm viÖc b×nh thêng trong nh÷ng ®iÒu kiÖn kh¸c nhau, ngoµi viÖc cung cÊp ®iÖn ¸p thÝch hîp cho c¸c cùc, cßn cÇn ph¶i æn ®Þnh ®iÓm lµm viÖc tÜnh ®· chän, nÕu kh«ng chÊt l¬ng lµm viÖc cña tÇngbÞ gi¶m sót. S¬ ®å æn ®inh tuyÕn tÝnh: S¬ ®å phæ biÕn lµ s¬ ®å håi tiÕp- mét chiÒu: nh»m biÕn ®æi ®iÖn ¸p m¹ch vµo cña T sao cho cã thÓ h¹n chÕ sù di chuyÓn ®iÓm tÜnh trªn ®Æc tuyÕn ra, g©y nªn bëi c¸c yÕu tè mÊt æn ®Þnh.
S¬ ®å nh sau: VÝ dô h×nh a: Vcc Vcc Rc R1 I1 C1 C1 R1 Ic C2 Ur Uv Q2 C2 Uv Ur Q1 Re R2 h.a Rc Q3 Uv Ur R1 I1 C5 R2 h.c M¹ch cung cÊp vµ æn ®Þnh ®iÓm lµm viÖc b»ng håi tiÕp ©m ®iÖn ¸p ha. EC; hb:CC; hc: BC 6 CuuDuongThanCong.com https://fb.com/tailieudientucntt DTT_PTH_VQS Nguyªn t¾c æn ®Þnh: nÕu cã mét nguyªn nh©n mÊt æn ®Þnh nµo ®ã lµm cho dßng mét chiÒu ICEo trªn colector t¨ng th× ®iÖn thÕ UCEo gi¶m, do ®ã dßng ®Þnh thiªn IBo= UCEo/R1 gi¶m theo, lµm ICEo gi¶m xuèng, nghÜa lµ dßng tÜnh ban ®Çu gi÷ nguyªn. Còng cã thÓ dïng s¬ ®å håi tiÕp dßng ®iÖn: Nguyªn t¾c æn ®Þnh nh sau: Vcc Vcc ha Rc R1 C1 C1 R1 C2 Ur Uv C2 Q2 Uv Q1 R2 Ur Re R2 Re Ce Vcc hb R1 Rc Q3 Uv Ur C Re 1k 1uF R2 hc S¬ ®å cung cÊp vµ æn ®Þnh ®iÓm lµm viÖc b»ng håi tiÕp - dßng ®iÖn mét chiÒu. EC; hb: CC; hc: BC Khi IC t¨ng, th× ®iÖn ¸p UEo=Ie.
v× ®iÖn ¸p Ue lÊy trªn bé ph©n ¸p R1 vµ R2 kh«ng ®æi, nªn UBEo=IBR2- UEo gi¶m lµm cho IB gi¶m, do vËy IC kh«ng t¨ng. Tô Ce cã t¸c dông tr¸nh håi tiÕp - xoay chiÒu. S¬ ®å æn ®inh phi tuyÕn : ¸p dông ph¬ng ph¸p bï nhiÖt nhê c¸c phÇn tö cã tham sè phô thuéc vµo nhiÖt ®é nhø T, D, §iÖn trë nhiÖt, ph¬ng ph¸p nµy thÝch hîp cho m¹ch tæ hîp. - NÕu D vµ T nh h×nh a ®Òu ®îc s¶n xuÊt tõ mét lo¹i b¸n dÉn nh nhau, vµ nhiÖt ®é mÆt ghÐp cña chóng nh nhau, th× ®Æc tÝnh nhiÖt cña ®iÖn ¸p B-E vµ cña ®iÖn ¸p h¹ trªn D lµ nh nhau; h¬n n÷a UBE; UD cã chiÒu ngîc nhau, nªn ¶nh hëng cña nhiÖt ®é ®îc bï hoµn toµn.
- S¬ ®å h×nh B còng lµm viÖc theo nguyªn t¾c ®ã, khi m¾c nèi tiÕp R2 víi D ph©n cùc thuËn, th× R1, R2, D t¹o thµnh m¹ch ph©n ¸p ®a ®iÖn ¸p vµo B, nÕu chän R2<<R1 th× UB hÇu nh kh«ng phô thuéc nguån Vcc. - S¬ ®å h×nh c: dïng ®iÖn trë cã hÖ sè nhiÖt - ®Ó bï, khi nhiÖt ®é t¨ng th× R T gi¶m, do ®ã ®iÖn ¸p UE t¨ng lµm IC gi¶m sao cho cã thÓ bï l¹i sù t¨ng cña IC theo nhiÖt ®é C¸c m¹ch lo¹i nµy cã u ®iÓm cã tæn hao phô kh«ng ®¸ng kÓ, kh«ng g©y ¶nh hëng ®Õn ¸p ra.com https://fb.com/tailieudientucntt BomonKTDT-§HGTVT Vcc Vcc Vcc Rc Rc1 Rt Rc (-) C2 C4 R1 C1 Ur R1 C1 C3 Ur R1 Uv Q3 C2 Ur Uv Q2 Uv Q1 R2 R2 Re1 R2 Re Re R3 -Vcc D2 D1 ha. S¬ ®å bï UBE hb. S¬ ®å bï UBE vµ nguån cÊp H×nh c.
S¬ ®å bï ®iÖn trë nhiÖt c. æn ®Þnh trong m¹ch tæ hîp t¬ng tù Dïng c¸c nguån ®iÖn ®Ó æn ®Þnh v× nguån dßng dÔ chÕ t¹o díi d¹ng tæ hîp, trªn s¬ ®å díi ®©y, gi¶ thiÕt IC kh«ng phô thuéc UCE vµ Q1, Q2 cã tham sè hoµn toµn gièng nhau vµ ë cïng mét nhiÖt ®é, do ®ã: IC1=IC2 vµ IB1=IB2= IC1/BN Theo s¬ ®å h×nh a: I1=IC1+ 2IB2 = IC2+ 2IC2/BN Tõ ®ã suy ra: IC2= I1/(1+2/BN)≈ I1 khi BN>>2 Tõ ®©y ta thÊy cã thÓ dïng I1 ®Ó ®iÒu khiÓn trÞ sè cña IC2. §Ó I1 æn ®Þnh, ®¬n gi¶n nhÊt lµ nèi A víi Vcc qua R. Ucc Ucc Ucc Ucc R A Q1 Q2 Q1 Q2 Trong c¸c m¹ch tæ hîp, tr¸nh chÕ t¹o c¸c ®iÖn trë cã trÞ sè l¬n, do vËy khã cã dßng I1 nhá, v× vËy ®Ó ®¹t ®îc I1 nhá thêng dïng s¬ ®å bªn ph¶i.
víi FET VÊn ®Ò æn ®Þnh nhiÖt cña FET lµ lµm cho ®iÓm lµm viÖc kh«ng phô thuéc vµo ®é t¹p t¸n tham sè cña FET, kh«ng phô thuéc nhiÖt ®é, thêi gian, vµ c¸c biÕn ®æi cña ®iÖn ¸p nguån cung cÊp, còng gièng BJT biÖn ph¸p æn ®Þnh nhiÖt cña FET còng dïng nguyªn t¾c håi tiÕp - dßng ®iÖn vµ ®iÖn ¸p. vÝ dô: C¸c lo¹i s¬ ®å håi tiÕp - dßng ®iÖn th«ng qua RS cã d¹ng nh h×nh sau: NÕu coi IG=0, ta cã U'G=IDRS + UGS; biÓu thøc nµy cho biÕt d¹ng cña ®êng ®iÖn trë Rs víi ®é dèc: UDD RD Ur 8 Q1 RG IS + RS Vs1 - CuuDuongThanCong.com https://fb.com/tailieudientucntt DTT_PTH_VQS tgα=-(dID/dUGS) U'G ph¶i chän sao cho dßng m¸ng ID kh«ng ®æi khi thay FET, chän U'G chÝnh lµ chän RG , ®iÖn trë æn ®Þnh.com https://fb.com/tailieudientucntt BomonKTDT-§HGTVT ch¬ng 2. §Þnh nghÜa: Håi tiÕp lµ ghÐp mét phÇn tÝn hiÖu ra(®iÖn ¸p huÆc dßng ®iÖn) cña m¹ng 4 cùc tÝch cùc(phÇn tö khuÕch ®¹i- Transistor huÆc K§TT) vÒ ®Çu vµo th«ng qua mét m¹ng 4 cùc, m¹ng 4 cùc nµy gäi lµ m¹ng håi tiÕp. XV K XR +(-) Xh Xht Kht XV: tÝn hiÖu vµo XR: tÝn hiÖu ra Xht: tÝn hiÖu håi tiÕp K: HÖ sè khuÕch ®¹i cña m¹ch KhuÕch ®¹i Kht: HÖ sè khuÕch ®¹i m¹ch håi tiÕp H×nh.
S¬ ®å khèi bé khuÕch ®¹i cã håi tiÕp Håi tiÕp ®ãng vai trß quan träng trong kü thuËt m¹ch ®iÖn tö t¬ng tù, nã cho phÐp c¶i thiÖn c¸c tÝnh chÊt cña bé khuÕch ®¹i nh: trë kh¸ng vµo, trë kh¸ng ra, b¨ng th«ng,.