Khảo sát hoạt động của hư từ trong tác phẩm "Phép giảng tám ngày" của Alexandre de Rhodes

Khám phá luận văn thạc sĩ về hư từ trong tác phẩm Pháp giảng tám ngày của Alexandre de Rhodes, phân tích sâu sắc và ý nghĩa ngôn ngữ.

• Tác giả: Trịnh Kim Ngọc
• Người hướng dẫn: PGS. Đào Thanh Lan
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Khảo Sát Hư Từ Trong "Phép Giảng Tám Ngày" Của Alexandre De Rhodes
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Mở đầu
• 1. Chương I: Cơ sở lý thuyết liên quan đến đề tài
• 1.1. Khái quát về Hư từ
• 1.1.1. Khái niệm hư từ
• 1.1.2. Ý nghĩa và chức năng
• 1.1.3. Vấn đề hư từ gốc Hán trong tiếng Việt
• 1.2. Khái quát chung về Phó từ, Liên từ, Giới từ
• 1.3. Phân biệt liên từ và giới từ
• 2. Chương II: Miêu tả hoạt động của Phó từ, Liên từ, Giới từ trong “Phép giảng tám ngày”
• 2.1. Phó từ gốc Hán
• 2.2. Phó từ thuần Việt
• 2.3. Liên từ gốc Hán
• 2.4. Liên từ thuần Việt
• 2.5. Giới từ gốc Hán
• 2.6. Giới từ thuần Việt
• 3. Chương III: So sánh, nhận xét về Phó từ, Liên từ, Giới từ trong “Phép giảng tám ngày”
• 3.1. So sánh lớp hư từ gốc Hán và hư từ thuần Việt
• 3.1.1. Số lượng và tần số xuất hiện
• 3.1.2. Một vài nhận xét về sự biến đổi, ý nghĩa cũng như cách dùng của các hư từ
• 3.2. So sánh Phó từ, Liên từ, Giới từ
• 3.2.1. Bảng so sánh tần số xuất hiện
• Kết luận
• Danh mục tài liệu tham khảo
• Phụ lục

Tóm tắt

I. Tổng quan về hư từ trong Phép giảng tám ngày của Alexandre de Rhodes

Tác phẩm "Phép giảng tám ngày" của Alexandre de Rhodes không chỉ là một tài liệu giáo lý mà còn là một nguồn tư liệu quý giá cho việc nghiên cứu ngôn ngữ học, đặc biệt là về hư từ. Hư từ, một phần quan trọng trong ngữ pháp tiếng Việt, thường được coi là những từ không có khả năng độc lập làm thành phần câu. Chúng đóng vai trò kết nối các thực từ và thể hiện các quan hệ ngữ pháp. Việc khảo sát hư từ trong tác phẩm này giúp hiểu rõ hơn về sự phát triển của ngôn ngữ Việt Nam trong bối cảnh lịch sử và văn hóa.

1.1. Khái niệm và vai trò của hư từ trong ngôn ngữ học

Hư từ được định nghĩa là những từ không có ý nghĩa từ vựng độc lập, nhưng lại có vai trò quan trọng trong việc kết nối các thành phần câu. Chúng giúp thể hiện các quan hệ ngữ pháp và ngữ nghĩa giữa các thực từ. Theo Nguyễn Anh Quế, hư từ không chỉ là công cụ ngữ pháp mà còn là yếu tố quyết định trong việc hình thành ý nghĩa của câu.

1.2. Tầm quan trọng của Phép giảng tám ngày trong nghiên cứu hư từ

Tác phẩm "Phép giảng tám ngày" là một trong những tài liệu đầu tiên sử dụng chữ quốc ngữ, chứa đựng nhiều hư từ gốc Hán và thuần Việt. Việc phân tích hư từ trong tác phẩm này không chỉ giúp làm rõ sự ảnh hưởng của tiếng Hán mà còn phản ánh sự phát triển của ngôn ngữ học tiếng Việt qua các thời kỳ.

II. Những thách thức trong việc khảo sát hư từ trong tác phẩm

Khảo sát hư từ trong "Phép giảng tám ngày" gặp phải nhiều thách thức, từ việc xác định chính xác các hư từ đến việc phân loại chúng theo nguồn gốc. Sự đa dạng và phong phú của hư từ, đặc biệt là sự giao thoa giữa hư từ gốc Hán và hư từ thuần Việt, tạo ra những khó khăn trong việc phân tích và so sánh. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có phương pháp tiếp cận chặt chẽ và khoa học.

2.1. Khó khăn trong việc xác định hư từ

Việc xác định hư từ trong tác phẩm không phải lúc nào cũng rõ ràng. Nhiều từ có thể vừa là hư từ vừa là thực từ tùy thuộc vào ngữ cảnh. Điều này tạo ra sự khó khăn trong việc phân loại và thống kê chính xác số lượng hư từ trong tác phẩm.

2.2. Sự giao thoa giữa hư từ gốc Hán và thuần Việt

Sự giao thoa giữa hư từ gốc Hán và hư từ thuần Việt trong tác phẩm tạo ra những thách thức lớn trong việc phân tích. Các nhà nghiên cứu cần phải nắm vững ngữ cảnh lịch sử và văn hóa để có thể phân biệt và đánh giá đúng vai trò của từng loại hư từ.

III. Phương pháp khảo sát hư từ trong Phép giảng tám ngày

Để khảo sát hư từ trong tác phẩm, các phương pháp thống kê và phân loại được áp dụng. Việc phân loại hư từ thành các nhóm như phó từ, liên từ và giới từ giúp dễ dàng hơn trong việc phân tích. Các phương pháp này không chỉ giúp xác định số lượng hư từ mà còn giúp hiểu rõ hơn về chức năng và ý nghĩa của chúng trong ngữ cảnh cụ thể.

3.1. Phương pháp thống kê hư từ

Phương pháp thống kê được sử dụng để ghi nhận và phân loại các hư từ xuất hiện trong tác phẩm. Mỗi hư từ được ghi nhận trong ngữ cảnh cụ thể, giúp tạo ra một bức tranh tổng thể về sự xuất hiện và tần suất của chúng.

3.2. Phân loại hư từ theo chức năng

Hư từ được phân loại thành các nhóm như phó từ, liên từ và giới từ. Mỗi nhóm hư từ có chức năng ngữ pháp riêng, và việc phân loại này giúp làm rõ vai trò của từng loại trong việc hình thành câu và ý nghĩa.

IV. Kết quả khảo sát hư từ trong Phép giảng tám ngày

Kết quả khảo sát cho thấy sự phong phú và đa dạng của hư từ trong tác phẩm. Số lượng hư từ gốc Hán và thuần Việt được ghi nhận cho thấy sự ảnh hưởng mạnh mẽ của tiếng Hán đối với tiếng Việt. Các hư từ này không chỉ đóng vai trò kết nối mà còn thể hiện các sắc thái ngữ nghĩa phong phú trong văn bản.

4.1. Số lượng và tần suất xuất hiện của hư từ

Kết quả khảo sát cho thấy số lượng hư từ gốc Hán chiếm tỷ lệ lớn trong tác phẩm. Điều này phản ánh sự ảnh hưởng của tiếng Hán trong việc hình thành ngữ pháp tiếng Việt, đặc biệt trong giai đoạn lịch sử này.

4.2. Ý nghĩa ngữ pháp của hư từ trong tác phẩm

Hư từ trong tác phẩm không chỉ đơn thuần là công cụ ngữ pháp mà còn mang ý nghĩa sâu sắc về mặt ngữ nghĩa. Chúng giúp thể hiện các quan hệ ngữ pháp và sắc thái tình thái trong câu, tạo nên sự phong phú cho ngôn ngữ.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu hư từ trong tương lai

Khảo sát hư từ trong "Phép giảng tám ngày" của Alexandre de Rhodes không chỉ giúp làm rõ vai trò của hư từ trong ngữ pháp tiếng Việt mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới cho các nhà ngôn ngữ học. Việc tiếp tục nghiên cứu hư từ sẽ giúp hiểu rõ hơn về sự phát triển của ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam trong bối cảnh lịch sử.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu hư từ

Nghiên cứu hư từ có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu rõ cấu trúc ngữ pháp và sự phát triển của ngôn ngữ. Hư từ không chỉ là công cụ ngữ pháp mà còn phản ánh các quan hệ ngữ nghĩa trong văn bản.

5.2. Hướng nghiên cứu hư từ trong tương lai

Hướng nghiên cứu hư từ trong tương lai có thể mở rộng ra các tác phẩm văn học khác, từ đó tạo ra một bức tranh tổng thể về sự phát triển của hư từ trong tiếng Việt qua các thời kỳ lịch sử.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong lịch sử hơn 400 năm hình thành và phát triển của chữ Quốc ngữ, tác phẩm Phép giảng tám ngày (Cathechismus) do giáo sĩ Alexandre de Rhodes biên soạn và ấn hành tại Roma năm 1651 với 315 trang văn bản song ngữ La - Việt được xem là văn bản in đầu tiên phản ánh chân thực diện mạo tiếng Việt thế kỷ 17. Nghiên cứu của học viên Trịnh Kim Ngọc (khóa 2005-2008) tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tập trung khảo sát hoạt động của 3 tiểu loại hư từ quan trọng gồm phó từ, liên từ và giới từ qua 319 trang văn bản ấn hành năm 1993. Trong một ngôn ngữ phân tích tính như tiếng Việt, hư từ đóng vai trò rường cột trong việc thể hiện các quan hệ ngữ pháp và cấu trúc ngữ nghĩa của phát ngôn.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu là xác lập bức tranh toàn cảnh về mặt định lượng lẫn định tính của hệ thống hư từ giai đoạn tiền cận đại, đồng thời so sánh sự tương quan giữa hai lớp từ: hư từ thuần Việt và hư từ gốc Hán. Thống kê thực nghiệm trên toàn bộ văn bản ghi nhận tổng số 2.110 lượt xuất hiện của phó từ, trong đó phó từ thuần Việt chiếm ưu thế tuyệt đối với 2.023 lượt (đạt tỷ lệ 95,88%), trong khi phó từ gốc Hán chỉ có 87 lượt (chiếm tỷ lệ 4,12%). Luận văn có ý nghĩa khoa học lớn khi bổ sung nguồn ngữ liệu thực chứng chuẩn xác cho ngành ngữ pháp lịch sử tiếng Việt, đồng thời đánh giá mức độ tiếp biến văn hóa - ngôn ngữ sau hơn 2.000 năm tiếp xúc giữa tiếng Việt và tiếng Hán.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng ngữ pháp học chức năng và cấu trúc của các học giả tiêu biểu như Hoàng Trọng Phiến, Nguyễn Anh Quế, Diệp Quang Ban, Đinh Văn Đức và Nguyễn Kim Thản. Hệ thống lý thuyết phân định rõ ranh giới giữa thực từ và hư từ dựa trên 3 tiêu chí căn bản: ý nghĩa khái quát, khả năng kết hợp và chức vụ cú pháp. Hư từ được định nghĩa là lớp từ không có ý nghĩa từ vựng chân thực, không độc lập làm nòng cốt câu hay trung tâm đoản ngữ mà đóng vai trò biểu thị các mối quan hệ ngữ pháp, phương thức liên kết cú pháp và sắc thái tình thái chủ quan của người nói.

Bên cạnh đó, tác giả vận dụng lý thuyết tiếp xúc ngôn ngữ và từ nguyên học của Nguyễn Tài Cẩn, Lê Đình Khẩn và Đào Thanh Lan để phân loại từ gốc Hán thành 3 khu vực: từ cổ Hán Việt, từ Hán Việt và từ Hán Việt Việt hóa. Hệ thống hư từ được khảo sát bao quát 3 khái niệm nòng cốt:

• Phó từ: Chuyên làm thành tố phụ trong các cụm từ do thực từ làm trung tâm nhằm bổ sung ý nghĩa thời gian, tiếp diễn, mức độ hoặc phủ định.
• Liên từ: Đảm nhận chức năng kết nối các từ, ngữ đoạn và vế câu nhằm biểu thị quan hệ đẳng lập hoặc chính phụ.
• Giới từ: Phương tiện nối kết các yếu tố có quan hệ chính phụ trong đoản ngữ hoặc dẫn nhập các thành phần phụ trong câu.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ 319 trang bản văn Việt ngữ theo lối viết hiện đại trong cuốn Phép giảng tám ngày do Tủ sách Đoàn kết ấn hành năm 1993, đối chiếu trực tiếp với bản in gốc 315 trang năm 1651. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ (exhaustive sampling) nhằm bao quát toàn bộ ngữ liệu mà không bỏ sót bất kỳ biến thể cú pháp nào. Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật lập phiếu ngữ cảnh với hơn 2.110 phiếu khảo sát riêng cho phó từ cùng hàng nghìn đơn vị liên từ và giới từ.

Quy trình xử lý dữ liệu kết hợp 3 phương pháp then chốt:

• Phương pháp thống kê và phân loại: Phân chia ngữ liệu theo nguồn gốc (gốc Hán, thuần Việt) và theo nhóm chức năng ngữ pháp cụ thể.
• Phương pháp miêu tả cú pháp: Khảo sát chi tiết mô hình kết hợp, vị trí phân bố và cấu trúc đoản ngữ (như Phó từ kết hợp Vị từ, Giới từ kết hợp Danh từ).
• Phương pháp so sánh - đối chiếu lịch sử: Đối sánh việc sử dụng hư từ thế kỷ 17 với tiếng Việt hiện đại nhằm chỉ ra các quy luật biến đổi ngữ pháp qua thời gian. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu được triển khai thực hiện và hoàn thiện trong giai đoạn 2005 - 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu mang lại nhiều phát hiện quan trọng về diện mạo ngữ pháp tiếng Việt thế kỷ 17 thông qua các chỉ số định lượng cụ thể:

Thứ nhất, có sự chênh lệch sâu sắc về tỷ lệ sử dụng giữa hai lớp hư từ. Trong 2.110 lượt xuất hiện của phó từ, phó từ thuần Việt chiếm 95,88% với các từ có tần suất cao như thật (67 lượt, chiếm 3,12%), đã, mới, sẽ, cũng, còn. Trong khi đó, phó từ gốc Hán chỉ chiếm 4,12% (87 lượt) với một số từ tiêu biểu như tức thì (6 lượt, chiếm 0,28%), cực, đang, hằng, thường, tự nhiên.

Thứ hai, ghi nhận nhiều cấu trúc kết hợp đặc thù mang dấu ấn thời đại mà tiếng Việt hiện đại không còn sử dụng:

• Cụm đẳng lập kết hợp hai phó từ khác nguồn gốc: Cấu trúc "rất và cực trọng" (thuần Việt kết hợp Hán Việt) cùng bổ nghĩa cho một vị từ trung tâm nhằm tăng cường mức độ biểu đạt.
• Dạng thức điệp phó từ kép: Sự xuất hiện của "sẽ sẽ" biểu thị hành động tương lai lặp lại chậm rãi hoặc "hằng hằng" biểu thị trạng thái tâm lý kéo dài vô tận ("chịu hằng hằng vui vẻ vậy").
• Cấu trúc đảo ngữ mức độ: Phó từ mức độ đứng độc lập phía sau động ngữ như "yêu bạn đã quá", thay vì cấu trúc phổ biến "đã yêu bạn quá" trong tiếng Việt ngày nay.
• Kết hợp phó từ thời gian với giới từ: Dạng thức "đã trước" ("mấy nghìn năm trời đất đã trước Lão Tử ấy") hiện nay đã chuyển đổi thành "đã có trước".

Thứ ba, sự phân hóa mạnh mẽ giữa các cặp từ tương đương. Phó từ thời gian "đang" (gốc Hán Việt hóa) xuất hiện 20 lần, trong khi dạng gốc "đương" hoàn toàn vắng mặt (0 lần). Đồng thời, văn bản chỉ ghi nhận tổ hợp "đang khi", hoàn toàn không xuất hiện các tổ hợp "đang lúc" hay "đang kì" vốn rất thịnh hành trong giai đoạn sau này.

Thảo luận kết quả

Các dữ liệu thống kê từ luận văn có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ hình quạt thể hiện tương quan 95,88% phó từ thuần Việt so với 4,12% phó từ gốc Hán, cùng các bảng tổng hợp tần số xuất hiện của từng nhóm chức năng (thời gian, tiếp diễn, mức độ, quan hệ chính phụ).

Nguyên nhân của sự áp đảo từ thuần Việt bắt nguồn từ mục đích giao tiếp của văn bản. Phép giảng tám ngày là tài liệu giáo lý được biên soạn để truyền giảng trực tiếp cho quần chúng nhân dân Đại Việt thời bấy giờ, do đó ngôn ngữ thuyết giảng đòi hỏi tính đại chúng, dễ hiểu và tự nhiên. Tuy nhiên, tác giả Alexandre de Rhodes vẫn tiếp thu một lượng hư từ gốc Hán tinh tuyển để diễn đạt các khái niệm thần học, triết học trừu tượng đòi hỏi sự trang trọng.

So sánh với các nghiên cứu về văn thơ Nôm thời Tây Sơn hoặc tác phẩm văn xuôi chữ Hán thế kỷ 18, ngữ liệu thế kỷ 17 trong tác phẩm cho thấy tiếng Việt đang ở giai đoạn hoàn thiện quá trình hư hóa ngữ pháp. Nhiều thực từ chuyển đổi thành hư từ vẫn còn lưu giữ dấu vết ngữ nghĩa gốc, tạo nên những cấu trúc cú pháp linh hoạt và phong phú.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực chứng, tác giả đưa ra các khuyến nghị thiết thực nhằm thúc đẩy nghiên cứu và ứng dụng ngôn ngữ học lịch sử:

• Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa ngữ liệu văn bản chữ Quốc ngữ giai đoạn 1651 - 1900 với quy mô tối thiểu 500.000 câu văn bản chuẩn hóa, do Viện Ngôn ngữ học phối hợp cùng các trường đại học triển khai trong giai đoạn 2026 - 2028.
• Chuẩn hóa bộ công cụ gán nhãn từ loại tự động (POS tagging) chuyên biệt cho tiếng Việt cổ đạt độ chính xác trên 90%, giúp các nhóm nghiên cứu công nghệ ngôn ngữ xử lý tự động hàng nghìn trang tư liệu Hán Nôm và Quốc ngữ sơ kỳ trong vòng 12 đến 24 tháng tới.
• Đổi mới chương trình giảng dạy học phần Lịch sử tiếng Việt và Ngữ pháp tiếng Việt tại các cơ sở đào tạo đại học, tăng cường tối thiểu 25% thời lượng thực hành phân tích trên ngữ liệu cổ thế kỷ 17 trước năm học 2027.
• Biên soạn bộ từ điển lịch sử hư từ tiếng Việt với quy mô hơn 300 mục từ chi tiết, ghi nhận đầy đủ sự biến đổi ngữ nghĩa và chức năng cú pháp qua các thế kỷ, hoàn thành trước năm 2029.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị học thuật đa chiều cho nhiều nhóm đối tượng:

• Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học: Tiếp cận hệ thống lý luận vững chắc về phân loại hư từ và bộ dữ liệu 2.110 đơn vị phó từ làm cơ sở đối sánh cho các đề tài nghiên cứu liên đại.
• Nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa, tôn giáo và văn bản học: Khai thác ngữ liệu văn bản năm 1651 để giải mã phong cách diễn ngôn tôn giáo và quá trình tiếp nhận chữ Quốc ngữ buổi đầu.
• Kỹ sư công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP): Sử dụng tập dữ liệu cấu trúc cú pháp cổ làm nguồn ngữ liệu huấn luyện cho các mô hình dịch máy, phục dựng văn bản và nhận dạng chữ Quốc ngữ cổ.
• Sinh viên ngành Văn học, Ngôn ngữ và Việt Nam học: Vận dụng phương pháp khảo sát định lượng kết hợp miêu tả cú pháp để thực hiện các khóa luận tốt nghiệp về phong cách học văn bản cổ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao tỷ lệ phó từ thuần Việt lại chiếm tới 95,88% trong tác phẩm?

Do Phép giảng tám ngày là tài liệu truyền giáo trực tiếp cho mọi tầng lớp dân chúng, Alexandre de Rhodes đã chủ động sử dụng tối đa lớp từ thuần Việt quen thuộc trong khẩu ngữ hàng ngày để tăng hiệu quả truyền đạt, chỉ sử dụng 4,12% từ gốc Hán cho các khái niệm cần tính trang trọng.

Cấu trúc kết hợp "rất và cực trọng" có ý nghĩa gì trong ngữ pháp lịch sử?

Cấu trúc này phản ánh giai đoạn mà phó từ gốc Hán "cực" vẫn còn mang một phần nét nghĩa thực từ. Người viết sử dụng liên từ "và" để nối hai phó từ thuần Việt và Hán Việt nhằm nhấn mạnh tối đa mức độ tính chất, một hiện tượng hoàn toàn không tồn tại trong ngữ pháp hiện đại.

Việc phó từ "đang" xuất hiện 20 lần trong khi "đương" có tần số 0 lần chứng minh điều gì?

Hiện tượng này khẳng định quá trình Việt hóa ngữ âm từ "đương" thành "đang" đã diễn ra rất mạnh mẽ và chiếm lĩnh khẩu ngữ đại chúng tại Việt Nam ngay từ nửa đầu thế kỷ 17, trước khi được ghi nhận chính thức trong văn bản in năm 1651.

Nghiên cứu phân biệt liên từ và giới từ dựa trên nguyên tắc nào?

Tác giả dựa vào bản chất quan hệ cú pháp: Giới từ dùng để nối kết các yếu tố có quan hệ chính phụ trong nội bộ đoản ngữ hoặc câu; trong khi liên từ đóng vai trò nối kết các thành phần có quan hệ đẳng lập hoặc liên kết các vế trong câu ghép.

Các dạng điệp từ "sẽ sẽ" và "hằng hằng" đảm nhận vai trò ngữ pháp gì?

Đây là phương thức láy hư từ cổ nhằm gia tăng sắc thái ngữ nghĩa: "sẽ sẽ" làm giảm nhẹ tính chất đột ngột của hành động tương lai, còn "hằng hằng" biểu đạt sự tiếp diễn bất biến và liên tục qua thời gian dài trong các phát ngôn giáo lý.

Kết luận

• Luận văn đã thống kê chi tiết 2.110 lượt xuất hiện của phó từ, làm sáng tỏ diện mạo 3 tiểu loại hư từ then chốt trong văn bản chữ Quốc ngữ đầu tiên năm 1651.
• Tỷ lệ 95,88% của hư từ thuần Việt khẳng định tính tự chủ và vai trò nền tảng của ngôn ngữ dân tộc trong văn bản truyền giáo thế kỷ 17.
• Công trình phát hiện và giải mã nhiều cấu trúc cú pháp cổ đặc sắc như "rất và cực", "sẽ sẽ", "hằng hằng", "đang khi" và "đã trước".
• Đề tài cung cấp cơ sở lý luận và phương pháp phân định minh xác giữa liên từ và giới từ trong ngữ liệu thực tế.
• Kết quả nghiên cứu là nguồn tư liệu tham khảo chuẩn mực cho quá trình số hóa di sản và nghiên cứu lịch sử ngữ pháp tiếng Việt trong các giai đoạn tiếp theo.

Các nhà nghiên cứu và người học quan tâm có thể khai thác trực tiếp khung phân tích và hệ thống dữ liệu của luận văn để mở rộng khảo sát sang các tiểu loại trợ từ, tình thái từ trong các văn bản Quốc ngữ sơ kỳ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Khái quát về hư từ: Tiếng Việt có một vốn từ rất lớn. Khi phân chia về mặt từ vựng thì vốn từ này có thể chia theo cấu tạo từ đơn, từ phức; hoặc chia theo nguồn gốc thành từ thuần Việt, từ Hán Việt, từ vay mượn, từ quốc tế. Riêng từ Hán Việt cũng đã phân chia thành Hán Việt cổ, Hán Việt, Hán Việt Việt hóa.

Còn về mặt ngữ pháp, vốn từ này được phân chia thành 2 phân mảng thực từ và hư từ. Với một ngôn ngữ phân tích tính như tiếng Việt thì bên cạnh những thực từ, hư từ đóng một vai trò hết sức quan trọng, bởi phần lớn các phạm trù ngữ pháp, các quan hệ ngữ pháp đều được thể hiện thông qua hư từ. Bản chất ý nghĩa của hư từ thiên về tính chất ngữ pháp. Trong tiếng Việt, số lượng thực từ nhiều hơn hẳn so với hư từ.

Nhưng tần số sử dụng hư từ lại cao hơn hẳn so với thực từ. Nếu như không có thực từ thì không thể có sự liên hệ với sự vật, hiện tượng trong thực tế, nhưng không có hư từ thì không thể suy nghĩ, thông báo được đầy đủ, rõ ràng. Không thể nói ra toàn những câu mà trong đó chỉ có thực từ. Đã có nhiều nhà ngôn ngữ học đề cập đến vấn đề hư từ trong tiếng Việt.

Tuy vậy, cũng chưa hẳn đã có sự thống nhất hoàn toàn giữa các nhà nghiên cứu về vấn đề này, mà trước tiên có thể kể đến quan niệm về hư từ. Bởi vậy, trong phần lý thuyết này, chúng tôi xin trích dẫn một vài ý kiến làm cơ sở lý luận cho việc nhìn nhận, đánh giá về hư từ, phục vụ cho việc tiến hành khảo sát, phân loại hư từ được chính xác hơn. Khái niệm hư từ Trịnh Kim Ngọc K50A Cao học Ngôn ngữ 6 Luận văn thạc sĩ - Tác giả Hoàng Phê trong [14, 472] giải thích: “Hư từ là những từ không có khả năng độc lập làm thành phần câu, được dùng để biểu thị quan hệ ngữ pháp giữa các thực từ”. - Nguyễn Anh Quế trong [16, 14] cho rằng: “Hư từ không có ý nghĩa từ vựng chân thực, chỉ có tác dụng nối các từ, các mệnh đề, các câu lại với nhau theo một quan hệ nào đó, chúng cũng không thể làm thành phần câu”.

- Diệp Quang Ban trong [3, 469] quan niệm: “Hư từ là từ không có khả năng độc lập làm thành phần câu và phục vụ cho việc biểu hiện các mối quan hệ ngữ nghĩa, cú pháp giữa các thực từ”. - Đinh Văn Đức trong [9, 53] cho rằng: “Hư từ không trực tiếp biểu niệm, nó là phương tiện dùng để phân suất các hình thức của khái niệm và biểu đạt mối quan hệ giữa các khái niệm trong tư duy (theo cách phản ánh bằng ngôn ngữ của người bản ngữ). - Hoàng Trọng Phiến trong [15, 7] cũng quan niệm: “Hư từ là một lớp từ làm phương tiện biểu hiện các quan hệ ngữ pháp – ngữ nghĩa khác nhau giữa các thực từ”. - Nguyễn Kim Thản trong [20, 149] cho rằng: “Hư từ là những từ không có ý nghĩa từ vựng hẳn hoi mà chỉ có tác dụng làm công cụ để chỉ các ý nghĩa ngữ pháp khác nhau”.

- “Ngữ pháp tiếng Việt” của UBKHXH (tr 68): Hư từ là những từ có nghĩa hư, loại nghĩa mà không thể nhờ nó làm sự liên hệ với sự vật, hiện tượng. Hư từ được dùng để biểu thị một số những quan hệ cú pháp nhất định. Như vậy có thể thấy rằng, hư từ là một phạm trù từ loại đối lập với thực từ. Một số tiêu chí được các nhà nghiên cứu nhắc đến khi phân biệt hư từ với thực từ (theo [3, 470]) gồm: - Ý nghĩa khái quát - Khả năng kết hợp Trịnh Kim Ngọc K50A Cao học Ngôn ngữ 7 Luận văn thạc sĩ - Chức vụ cú pháp Mỗi nhà ngôn ngữ học lại đưa ra những đặc điểm của hư từ: - Quan niệm của Đinh Văn Đức [9, 53-54]: Hư từ không làm trung tâm đoản ngữ, trong đa số trường hợp hư từ được dùng làm yếu tố liên kết cú pháp và là chất “xúc tác” cho việc liên kết từ trong ngữ lưu qua các loại hình cấu trúc ngữ pháp.

Hư từ không có khả năng độc lập tạo ra câu và cũng không làm thành phần câu. - Theo Hoàng Trọng Phiến [15, 8-11], hư từ có những đặc điểm: + Hư từ mang nghĩa quan hệ. Nghĩa của hư từ gắn với cách thức tư duy, hành vi tư duy. Lựa chọn hư từ nào để cấu tạo câu nói mang thông tin là xuất phát từ nhu cầu diễn đạt của tư duy.

+ Hư từ tham gia kiến tạo lập luận. + Hư từ không làm trung tâm của cụm từ, của ngữ đoạn và không độc lập làm thành phần câu cũng như không độc lập tạo ra câu. Hư từ và các kết cấu hư từ đứng ngoài nòng cốt câu và có liên đới đến toàn câu nhằm diễn đạt ý nghĩa ngữ dụng nào đó tùy theo chiến lược của người sử dụng chúng. + Hư từ tự nó không có khả năng biểu hiện sắc thái nghĩa.

Nó có nghĩa tình thái khi tham gia vào một kết cấu cú pháp nào đó, trong một văn cảnh nào đó. + Hư từ không có khả năng láy để tạo dạng thức ngữ pháp. Nguyễn Minh Thuyết trong [22] cũng đưa ra một số dấu hiện để nhận diện từ loại hư từ. Dựa trên các dấu hiệu này, chúng ta có thể có một cách hiểu khái quát về hư từ như sau: Một từ được coi là hư từ khi nó không mang ý nghĩa từ vựng chân thực, không có khả năng làm trung tâm trong đoản ngữ, không đứng độc lập làm thành phần câu.

Hư từ chỉ làm thành tố phụ cho thực từ, hoặc có tác dụng nối kết các thực từ theo một quan hệ ngữ pháp nào đó. Trịnh Kim Ngọc K50A Cao học Ngôn ngữ 8 Luận văn thạc sĩ 1. Phân loại Hư từ trong tiếng Việt được xác định bao gồm các tiểu loại: phó từ, liên từ, giới từ, ngữ khí từ, trợ từ, tình thái từ. Tuy vậy, không phải các nhà ngôn ngữ học đều có sự thống nhất với nhau trong cách phân chia và gọi tên các tiểu loại hư từ này.

Ở đây, chúng tôi xin tạm không bàn sâu đến vấn đề này mà tập trung đi vào chi tiết. Cụ thể, trong phạm vi luận văn này, chúng tôi chỉ tiến hành khảo sát ba tiểu loại hư từ là : Phó từ, Liên từ, Giới từ. Phần lớn các hư từ gốc Hán trong tiếng Việt đều thuộc ba tiểu loại này, nên đây sẽ là cơ sở dễ dàng để chúng tôi tiến hành so sánh, đối chiếu hư từ thuần Việt với các hư từ gốc Hán. Ý nghĩa và chức năng Bên cạnh thực từ, hư từ là mảng từ không thể thiếu trong vốn từ tiếng Việt.

Hư từ cũng là một đơn vị cơ bản của ngôn ngữ, là vật liệu tạo nên các đơn vị lớn hơn như đoản ngữ, cú… Hư từ không có ý nghĩa từ vựng, nhưng trong tiếng Việt một số lượng không nhỏ các hư từ là chuyển từ thực mà ra, nhất là các phó từ, giới từ, liên từ… Khi tham gia tổ chức câu nói, hư từ cũng mang vào câu những nét nghĩa bổ sung, còn gọi là nghĩa tình thái. Bởi vậy, không có lý gì chúng ta có thể bỏ qua ý nghĩa cũng như chức năng của hư từ. Ý nghĩa So với thực từ, hư từ có ý nghĩa từ vựng mờ nhạt hơn (theo [16, 38]), nó không thể hiện trọn vẹn một ý nghĩa chân thực nào mà chỉ thể hiện ý nghĩa nghĩa ngữ pháp, như ý nghĩa về thời, thể… hoặc quan hệ liên kết. Để xác định ý nghĩa của hư từ cần thông qua chức năng cú pháp do chúng biểu thị trong các tổ hợp.

Chức năng Theo Nguyễn Anh Quế trong [16, 43] thì hư từ không làm yếu tố chính, chỉ làm yếu tố phụ trong đoản ngữ, chỉ dùng để kết nối các thành phần câu, các Trịnh Kim Ngọc K50A Cao học Ngôn ngữ 9 Luận văn thạc sĩ đoản ngữ với nhau. Tuy vậy, không phải chỉ khi đứng cạnh các yếu tố trung tâm hoặc nối kết các câu với nhau chúng mới mang nghĩa. VD: Những cái bàn bằng gỗ. “Những” là hư từ chỉ số nhiều.

Thử thay thế “những” bằng số từ là 3 (chiếc bàn) thì danh từ vẫn là số nhiều. Như vậy chứng tỏ, không phải quan hệ giữa “những” và “cái bàn” quy định nét nghĩa số nhiều của “những”. Sở dĩ “những” mang nét nghĩa số nhiều chính là vì nó đối lập với “một” (số ít). Hư từ mặc dù không lớn về số lượng trong hệ thống từ loại tiếng Việt nhưng tần số sử dụng lại khá cao.

Như trên đã nói, khi tham gia tổ chức câu, hư từ còn mang vào câu những nét nghĩa bổ sung, còn gọi là nghĩa tình thái (theo Hoàng Trọng Phiến trong [15, 8]). Theo ông, về mặt triết học, quan hệ cũng là nghĩa. Đó là khái niệm về sự liên hệ và quan hệ giữa các sự vật mà các từ biểu thị. Chẳng hạn: quan hệ đồng thời: Anh cùng em đi trên đường cách mạng; quan hệ sở hữu: Đất nước của chúng ta, đất nước của những người không bao giờ chịu khuất phục trước bất cứ kẻ thù nào; quan hệ điều kiện – kết quả: Có làm thì mới có ăn.

Nghĩa quan hệ của các hư từ thuộc vào phạm trù trừu tượng, nghĩa lập luận logic. Tác dụng Hoàng Trọng Phiến [15, 11-17] có chỉ ra những tác dụng của hư từ: - Gắn kết các đơn vị tham gia cấu tạo câu với các quan hệ ngữ nghĩa- ngữ pháp khác nhau. VD: Vâng, đã từ bao nhiêu năm rồi, dễ thường cũng phải 45 năm thì phải. Phát ngôn có “dễ thường… thì phải” tạo nên kết cấu câu biểu hiện nghĩa phỏng đoán với nghĩa “rất có thể là như vậy”.

Trịnh Kim Ngọc K50A Cao học Ngôn ngữ 10 Luận văn thạc sĩ - Đánh dấu nghĩa hàm ý trong lời nói: Chẳng hạn, hư từ “à… thì” tạo nên một tầng nghĩa sâu của câu: “Mẹ thằng bé mà còn thì nó đã không đến nối khổ”. - Hư từ có tác dụng tu từ, thể hiện: + Tạo nhịp điệu, tạo sự uyển chuyển cân đối câu thơ. + Tăng cường hiệu lực ngôn trung biểu đạt tư tưởng, tình cảm, thái độ của chủ thể phát ngôn. + Nhờ dùng các kết cấu hư từ mà một nội dung tình thái chủ quan của câu nói được biểu hiện bằng các phát ngôn khác nhau.