Luận án tính điển dạng của các màu cơ bản tiếng Anh và tiếng Việt tại Trường Đại học Mở Hà Nội

Tài liệu nghiên cứu Prototypes of basic colour terms in english and vietnamese from a cognitive linguistics perspective, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Nguyễn Đông Phương Tiên
• Người hướng dẫn: Assoc. Hoàng Tuyết Minh
• Trường học: Hanoi Open University
• Chuyên ngành: English Linguistics
• Đề tài: Prototypes Of Basic Colour Terms In English And Vietnamese From A Cognitive Linguistics Perspective
• Loại tài liệu: dissertation
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hanoi

Mục lục chi tiết

• STATEMENT OF AUTHORSHIP
• ABSTRACT
• LIST OF FIGURES AND TABLES
• TABLE OF CONTENTS
• 1. REVIEW ON PREVIOUS STUDIES
• 1.1. In Việt Nam
• 1.2. Language-cognition-culture relation
• 1.3. An introduction of Category
• 1.4. Prototype and Prototype theory
• 1.5. An overview of Prototype terminology
• 1.6. Viewpoints on Prototype theory
• 1.7. An overview of basic colour terms
• 1.8. Physical features and linguistic criteria of basic colour terms
• 1.8.1. Physical features of a basic colour term
• 1.8.2. Linguistic criteria of a basic colour term
• 1.9. Basic colour terms in English
• 1.10. Basic colour terms in Vietnamese
• 1.11. Theoretical framework of dissertation
• 1.12. Mixed research approach
• 1.12.1. Comparative-contrastive approach
• 1.12.2. Mixed research method
• 1.12.3. Comparative-contrastive method
• 1.13. Procedures of data collection and data analysis
• 2. CHAPTER 3: CLASS CLASSIFICATION AND CATEGORY SUB-CLASSIFICATION OF BASIC COLOUR TERMS IN ENGLISH AND VIETNAMESE DATA
• 2.1. Class classification and category sub-classification of basic colour terms in English data
• 2.1.1. Class and category classification of black colour terms in English data
• 2.1.2. Class and category classification of white colour term in English data
• 2.1.3. Class and category classification of red colour term in English data
• 2.1.4. Class and category classification of yellow colour term in English
• 2.1.5. Class and category classification of green colour terms in English data
• 2.1.6. Class and category classification of grey colour term in English data
• 2.2. Class classification and category sub-classification of basic colour terms in Vietnamese data
• 2.2.1. Class and category classification of đen colour term in Vietnamese data
• 2.2.2. Class and category classification of trắng colour term in Vietnamese data
• 2.2.3. Class and category classification of đỏ colour term in Vietnamese data
• 2.2.4. Class and category classification of vàng colour term in Vietnamese data
• 2.2.5. Class and category classification of xanh colour term in Vietnamese data
• 2.2.6. Class and category classification of xám colour term in Vietnamese data
• 3. COMPARISON OF PROTOTYPES OF BASIC COLOUR TERMS IN ENGLISH AND VIETNAMESE DATA
• 3.1. Prototypes of basic colour terms in English and Vietnamese data
• 3.2. Comparison of prototypes of basic colour terms in English and Vietnamese data
• 3.2.1. Prototype of black colour term in English compared to prototype of đen colour term in Vietnamese
• 3.2.2. Prototype of white colour term in English compared to prototype of trắng colour term in Vietnamese
• 3.2.3. Prototype of red colour term in English compared to prototype of đỏ colour term in Vietnamese
• 3.2.4. Prototype of yellow colour term in English compared to prototype of vàng colour term in Vietnamese
• 3.2.5. Prototype of green colour term and prototype of blue colour term in English compared to prototype of xanh colour term in Vietnamese
• 3.2.6. Prototype of grey colour term in English compared to prototype of xám colour term in Vietnamese
• 3.3. Limitations and suggestions for further study
• APPENDIX 1: LITERATURE REVIEW
• APPENDIX 2: OBJECT REFERENTS OF BASIC COLOUR TERMS IN ENGLISH AND VIETNAMESE DATA
• APPENDIX 3: TABLES OF OBJECT REFERENTS AND 06-CLASS CLASSIFICATION AND CATEGORY SUB-CLASSIFICATION OF BASIC COLOUR TERMS IN ENGLISH AND VIETNAMESE DATA
• ENGLISH REFERENCES

Tóm tắt

I. Tổng Quan Khái Niệm Màu Cơ Bản Trong Ngôn Ngữ Anh Việt

Nghiên cứu về khái niệm màu sắc không chỉ giới hạn ở khía cạnh ngữ nghĩa đơn thuần. Ngôn ngữ học tri nhận mở ra một hướng tiếp cận sâu sắc hơn, khám phá mối liên hệ giữa ngôn ngữ, tư duy và văn hóa. Thế giới màu sắc đa dạng phản ánh những giá trị nhận thức và văn hóa đặc trưng của mỗi dân tộc. Nghiên cứu này đi sâu vào phân tích các màu cơ bản tiếng Anh và màu cơ bản tiếng Việt, khám phá những tương đồng và khác biệt trong cách chúng được tri nhận và sử dụng. Theo Vũ Phương Anh (2011), việc tìm hiểu khái niệm màu từ góc độ tri nhận giúp khám phá mối liên hệ giữa từ vựng màu sắc và các nguyên mẫu trong nhận thức của con người. Nghiên cứu này dựa trên luận điểm đó để phân tích các màu cơ bản.

1.1. Vai Trò của Văn Hóa trong Từ Vựng Màu Sắc

Các nghiên cứu trước đây thường bỏ qua yếu tố văn hóa trong việc xem xét mối liên hệ giữa từ vựng màu sắc tiếng Anh và từ vựng màu sắc tiếng Việt và cách sử dụng chúng. Tuy nhiên, văn hóa đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành ý nghĩa và cách sử dụng từ vựng màu sắc. Các công trình nghiên cứu của Geiger (1869), Conklin (1955), Lakoff (1987) và Kay & Maffi (1999) đã nhấn mạnh vai trò của văn hóa trong việc nghiên cứu từ vựng màu sắc. Nghiên cứu này tiếp cận vấn đề theo hướng đó, xem xét biểu tượng màu sắc dưới góc độ văn hóa để làm rõ sự khác biệt trong cách người Anh và người Việt tri nhận màu cơ bản.

1.2. Tiếp Cận Ngữ Nghĩa và Tính Điển Dạng của Màu Sắc

Kövecses (1986) và Lucy (1992) đặt nền móng cho việc nghiên cứu tính điển dạng (prototypes) của màu sắc dựa trên các đặc điểm ngữ nghĩa của phạm trù màu. Tại Việt Nam, Hoàng Văn Hành (1982), Nguyễn Hoàng Phương Linh (2014) và Lê Phương Thảo (2018) so sánh giá trị ngữ nghĩa giữa từ vựng màu sắc tiếng Anh và từ vựng màu sắc tiếng Việt. Nghiên cứu này kế thừa những thành tựu đó, tập trung vào việc xác định các nguyên mẫu (prototypes) của màu cơ bản trong cả hai ngôn ngữ.

II. Thách Thức Trong Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Học Tri Nhận Màu Sắc

Nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận màu sắc đối mặt với nhiều thách thức. Một trong số đó là việc xác định các yếu tố văn hóa ảnh hưởng đến ý nghĩa màu sắc. Mỗi nền văn hóa có những biểu tượng màu sắc riêng, dẫn đến sự khác biệt trong cách tri nhận và sử dụng màu sắc. Ngoài ra, việc phân tích tính điển dạng của màu sắc đòi hỏi sự kết hợp giữa phương pháp định tính và định lượng. Cần có một khung lý thuyết phù hợp để giải thích mối liên hệ giữa từ vựng màu sắc, tư duy tri nhận và văn hóa một cách toàn diện. Theo Nguyễn Khánh Hà (1995), có mối liên hệ song song giữa biểu thức ngôn ngữ và đặc trưng văn hóa dân tộc.

2.1. Sự Khác Biệt Văn Hóa Trong Tri Giác Màu Sắc

Chevalier và Gheerbrant (1997) cũng như Wierzbicka (2006) đã cung cấp kiến thức về vai trò của văn hóa trong hệ thống biểu tượng màu sắc quốc tế đa dạng trên thế giới. Tri giác màu sắc chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi yếu tố văn hóa. Ý nghĩa màu sắc tiếng Anh và ý nghĩa màu sắc tiếng Việt có thể khác nhau do sự khác biệt về lịch sử, tín ngưỡng và phong tục tập quán. Nghiên cứu cần làm rõ những khác biệt này để có được cái nhìn toàn diện về khái niệm màu sắc.

2.2. Tiếp Cận Liên Ngành Trong Phân Tích Ý Nghĩa Màu Sắc

Phân tích ý nghĩa màu sắc đòi hỏi sự kết hợp kiến thức từ nhiều lĩnh vực như ngôn ngữ học, tâm lý học, văn hóa học và ngôn ngữ học tri nhận. Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu liên ngành giúp khám phá những khía cạnh phức tạp của khái niệm màu sắc và mối liên hệ giữa từ vựng màu sắc và tư duy tri nhận của con người.

III. Phương Pháp Phân Tích Ngôn Ngữ Học Tri Nhận Màu Sắc Cơ Bản

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp kết hợp (mixed methods) để phân tích khái niệm màu sắc. Dữ liệu được thu thập từ các tác phẩm văn học tiếng Anh và tiếng Việt, sử dụng cấu trúc so sánh: "as + màu cơ bản tiếng Anh + as/như + đối tượng tham chiếu X" và "màu cơ bản tiếng Việt + như + đối tượng tham chiếu X". Phương pháp định lượng được sử dụng để xác định tần suất xuất hiện của từng đối tượng tham chiếu. Phương pháp định tính được sử dụng để phân tích các đặc điểm khu biệt và giải thích ý nghĩa văn hóa, tri nhận của các đối tượng tham chiếu. Phương pháp so sánh đối chiếu được sử dụng để so sánh các nguyên mẫu và các đặc điểm liên quan. Các nghiên cứu của Rivers (1897), Brown và Lenneberg (1954), Berlin và Kay (1969), Heider (1971, 1972), Rosch (1973, 1974, 1975) chỉ ra rằng phạm trù màu sắc nên được thể hiện trong nhận thức dưới dạng prototypes.

3.1. Thu Thập Dữ Liệu và Phân Loại Đối Tượng Tham Chiếu

Dữ liệu được thu thập từ các tác phẩm văn học tiếng Anh và tiếng Việt. Các đối tượng tham chiếu của từng màu cơ bản được xác định và phân loại thành các lớp (classes) và các phạm trù (categories) dựa trên các đặc điểm chung. Việc phân loại này giúp hệ thống hóa dữ liệu và tạo cơ sở cho việc phân tích prototypes.

3.2. Xác Định Prototypes của Màu Cơ Bản Trong Anh và Việt

Dựa trên tần suất xuất hiện và các đặc điểm ngữ nghĩa, văn hóa, tri nhận, các prototypes của từng màu cơ bản được xác định. Prototypes được hiểu là đối tượng tham chiếu tiêu biểu nhất, đại diện cho phạm trù màu sắc đó. Ví dụ, trong tiếng Anh, "night" có thể là prototype của "black", trong khi trong tiếng Việt, "mực" có thể là prototype của "đen".

IV. So Sánh Prototypes và Biểu Tượng Màu Sắc Anh Việt

Nghiên cứu so sánh các prototypes của màu cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt, chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt. Sự khác biệt có thể xuất phát từ yếu tố văn hóa, lịch sử và địa lý. Ví dụ, "snow" là prototype của "white" trong tiếng Anh, trong khi "ngà" có thể là prototype của "trắng" trong tiếng Việt. Sự khác biệt này phản ánh sự khác biệt về môi trường sống và văn hóa. Trần Thị Lan (2001), Lê Văn Thanh (2014); Hoàng Tuyết Minh và Nguyễn Văn Quang (2015) xác định được mối liên hệ giữa prototypes của một màu cơ bản và các đối tượng liên quan trong cuộc sống hàng ngày, gần gũi với văn hóa và nhận thức của các thành viên cộng đồng.

4.1. Phân Tích Biểu Tượng Màu Sắc Dưới Góc Độ Văn Hóa

Biểu tượng màu sắc tiếng Anh và biểu tượng màu sắc tiếng Việt được phân tích dưới góc độ văn hóa, lịch sử và xã hội. Nghiên cứu chỉ ra cách màu sắc được sử dụng để thể hiện các giá trị, niềm tin và cảm xúc trong mỗi nền văn hóa. Ví dụ, màu đỏ có thể tượng trưng cho sự may mắn và thịnh vượng trong văn hóa Việt Nam, trong khi màu đỏ có thể tượng trưng cho sự nguy hiểm và giận dữ trong văn hóa phương Tây.

4.2. Linguistic Relativity và Ảnh Hưởng Đến Phân Loại Màu Sắc

Nghiên cứu xem xét ảnh hưởng của linguistic relativity color (thuyết tương đối ngôn ngữ) đến phân loại màu sắc trong tiếng Anh và tiếng Việt. Liệu ngôn ngữ có ảnh hưởng đến cách chúng ta tri nhận và phân loại màu sắc? Nghiên cứu tìm kiếm bằng chứng cho thấy sự khác biệt về từ vựng màu sắc có thể dẫn đến sự khác biệt về tri giác màu sắc. Một số nhà nghiên cứu tập trung vào một màu cơ bản duy nhất hoặc một số màu cơ bản cụ thể trong một ngôn ngữ.

V. Ứng Dụng và Kết Quả Ý Nghĩa Màu Sắc Trong Dịch Thuật

Nghiên cứu cung cấp những hiểu biết sâu sắc về ý nghĩa màu sắc tiếng Anh và ý nghĩa màu sắc tiếng Việt, có giá trị ứng dụng trong nhiều lĩnh vực như dịch thuật, giảng dạy ngôn ngữ và giao tiếp đa văn hóa. Hiểu rõ prototypes và biểu tượng màu sắc giúp người học dịch và diễn giải chính xác các thành ngữ, tục ngữ và các biểu đạt ngôn ngữ liên quan đến màu sắc. Các kết quả từ nghiên cứu có thể cung cấp thông tin đáng tin cậy liên quan đến prototypes của màu cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt, kèm theo giải thích dễ hiểu về đặc điểm văn hóa và nhận thức của cộng đồng Anh và Việt.

5.1. Dịch Thuật và Diễn Giải Chính Xác Thành Ngữ Màu Sắc

Việc dịch thuật các thành ngữ liên quan đến màu sắc đòi hỏi sự nhạy bén về văn hóa và ngôn ngữ. Ví dụ, thành ngữ "feeling blue" trong tiếng Anh không thể dịch đơn giản là "cảm thấy xanh" sang tiếng Việt. Người dịch cần hiểu ý nghĩa của màu sắc trong ngữ cảnh cụ thể để tìm ra cách diễn đạt tương đương phù hợp.

5.2. Giao Tiếp Đa Văn Hóa và Tránh Hiểu Lầm Về Màu Sắc

Trong giao tiếp đa văn hóa, hiểu lầm về màu sắc có thể dẫn đến những tình huống khó xử. Ví dụ, mặc đồ trắng đến dự đám tang ở Việt Nam là điều không phù hợp, vì màu trắng thường tượng trưng cho sự tang tóc. Việc trang bị kiến thức về ý nghĩa màu sắc trong các nền văn hóa khác nhau giúp tránh những sai sót không đáng có.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Màu Sắc

Nghiên cứu này đã khám phá khái niệm màu cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận, chỉ ra những tương đồng và khác biệt trong cách màu sắc được tri nhận và sử dụng. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa lý luận và thực tiễn, góp phần làm phong phú thêm kiến thức về ngôn ngữ học tri nhận và cung cấp công cụ hữu ích cho việc học tập và giảng dạy ngôn ngữ. Nghiên cứu sâu hơn về color categorization in English và color categorization in Vietnamese (phân loại màu sắc) sẽ rất hữu ích.

6.1. Mở Rộng Phạm Vi Nghiên Cứu Sang Các Màu Sắc Phức Tạp Hơn

Nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng phạm vi sang các màu sắc phức tạp hơn như nâu, tím, hồng, cam. Việc phân tích các màu sắc này sẽ giúp có được cái nhìn toàn diện hơn về hệ thống màu sắc trong tiếng Anh và tiếng Việt.

6.2. Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Basic color terms English và Basic color terms Vietnamese Lên Tư Duy

Nghiên cứu có thể tập trung vào việc tìm hiểu ảnh hưởng của basic color terms English (thuật ngữ màu cơ bản tiếng Anh) và basic color terms Vietnamese (thuật ngữ màu cơ bản tiếng Việt) đến tư duy và nhận thức của người bản ngữ. Liệu ngôn ngữ có thực sự định hình cách chúng ta nhìn nhận thế giới?

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về thuật ngữ chỉ màu sắc (Basic Colour Terms - BCTs) giữ vị trí then chốt trong sự giao thoa giữa ngôn ngữ học, tâm lý học nhận thức và nhân học văn hóa. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ Anh (Mã số: 9220201) của nghiên cứu sinh Nguyễn Đông Phương Tiên với đề tài "Prototypes of basic colour terms in English and Vietnamese from a cognitive linguistics perspective" (Tính điển dạng của các màu cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt dưới góc độ ngôn ngữ học tri nhận), do PGS.TS. Hoàng Tuyết Minh hướng dẫn tại Trường Đại học Mở Hà Nội (2021), đại diện cho một công trình tiên phong tiếp cận hệ thống thuật ngữ màu sắc qua lăng kính Lý thuyết Điển dạng (Prototype Theory).

Khoảng trống học thuật (Research Gap) được xác định rõ nét: phần lớn các nghiên cứu trước đây (như Berlin & Kay, 1969; Conklin, 1955; Trịnh Thị Minh Hương, 1999) chỉ tiếp cận từ góc độ hình thái học thuần túy, phân tích trường ngữ nghĩa đơn lẻ, hoặc khảo sát các màu sắc riêng lẻ mà chưa đặt trong thế đối sánh hệ thống liên ngôn ngữ gắn kết chặt chẽ với bản sắc tri nhận (cognition) và văn hóa (culture). Cụ thể, các mô hình định danh màu sắc qua thành ngữ so sánh chưa từng được lượng hóa tần suất và phân loại theo các lớp thực thể phổ quát để xác lập điểm quy chiếu tri nhận chuẩn xác.

Để giải quyết khoảng trống này, luận án thiết lập ba câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và các giả thuyết tương ứng:

• RQ1: Các vật tham chiếu (object referents) của thuật ngữ màu cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt phân bố như thế nào trong hệ thống 06 lớp (classes) và các tiểu loại (categories)?
• RQ2: Điển dạng (prototype) của từng thuật ngữ màu cơ bản trong tiếng Anh (black, white, red, yellow, green, blue, grey) và tiếng Việt (đen, trắng, đỏ, vàng, xanh, xám) là gì dựa trên tiêu chí tần suất xuất hiện nổi trội nhất?
• RQ3: Những điểm tương đồng và khác biệt cốt lõi giữa các điển dạng màu cơ bản trong hai ngôn ngữ được giải thích như thế nào từ bình diện tri nhận hiện thể (embodied cognition) và mạng lưới ký hiệu văn hóa (cultural semiotics)?

Khung lý thuyết của luận án tích hợp chặt chẽ: (1) Lý thuyết Điển dạng của Eleanor Rosch (1973, 1975), (2) Tiêu chí ngôn ngữ học về thuật ngữ màu cơ bản của Berlin & Kay (1969), (3) Lý thuyết Định danh ngôn ngữ (Nomination Theory) phát triển bởi Humboldt (1956), Kolshansky và Hà Quang Năng (2013), (4) Phân loại 06 lớp thực thể quy chiếu của Griber et al., và (5) Phân tích đối chiếu lý thuyết (Theoretical Contrastive Analysis) theo mô hình của Fisiak et al. (1978).

Quy mô khảo sát (Scope) bao gồm tổng cộng 873 ngữ liệu (tokens) trích xuất từ 388 tác phẩm văn học của 79 tác giả (tiếng Anh: 27 tác giả, 169 tác phẩm, 430 tokens; tiếng Việt: 52 tác giả, 219 tác phẩm, 443 tokens). Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện ở việc lần đầu tiên giải mã định lượng và định tính toàn diện các mô hình tri nhận màu sắc qua cấu trúc thành ngữ so sánh chuẩn hóa (as + BCT + as + X trong tiếng Anh và [màu] như + X trong tiếng Việt).

                            ┌──────────────────────────────────────────────┐
                            │        NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN & VĂN HÓA        │
                            └──────────────────────┬───────────────────────┘
                                                   │
                ┌──────────────────────────────────┴──────────────────────────────────┐
                ▼                                                                     ▼
  ┌───────────────────────────┐                                         ┌───────────────────────────┐
  │     LÝ THUYẾT ĐIỂN DẠNG    │                                         │    LÝ THUYẾT ĐỊNH DANH    │
  │    (Rosch, 1973, 1975)    │                                         │   (Hà Quang Năng, 2013)   │
  └─────────────┬─────────────┘                                         └─────────────┬─────────────┘
                │                                                                     │
                └──────────────────────────────────┬──────────────────────────────────┘
                                                   │
                                                   ▼
                            ┌──────────────────────────────────────────────┐
                            │      PHÂN LOẠI 06 LỚP THỰC THỂ THAM CHIẾU     │
                            │             (Griber et al.)                  │
                            │  Flora, Fauna, Inanimate nature, Food &      │
                            │  beverage, Man-made object, Body products    │
                            └──────────────────────┬───────────────────────┘
                                                   │
                                                   ▼
                            ┌──────────────────────────────────────────────┐
                            │    PHÂN TÍCH ĐỐI CHIẾU LÝ THUYẾT (THEORETICAL│
                            │          CONTRASTIVE ANALYSIS - TCA)         │
                            │             (Fisiak et al., 1978)            │
                            └──────────────────────┬───────────────────────┘
                                                   │
                        ┌──────────────────────────┴──────────────────────────┐
                        ▼                                                     ▼
         ┌──────────────────────────────┐                      ┌──────────────────────────────┐
         │     TIẾNG ANH (430 TOKENS)   │                      │    TIẾNG VIỆT (443 TOKENS)   │
         │  27 tác giả, 169 tác phẩm    │                      │   52 tác giả, 219 tác phẩm   │
         │  7 màu cơ bản (BCTs)         │                      │   6 màu cơ bản (BCTs)        │
         └──────────────┬───────────────┘                      └──────────────┬───────────────┘
                        │                                                     │
                        └──────────────────────────┬──────────────────────────┘
                                                   │
                                                   ▼
                            ┌──────────────────────────────────────────────┐
                            │  XÁC LẬP TÍNH ĐIỂN DẠNG (PROTOTYPE DISCOVERY)│
                            │  Night/Mực, Snow/Ngà, Blood-Rose/Son,        │
                            │  Corn/Nghệ, Emerald-Sapphire/Tàu lá,         │
                            │  Badger/Tro-gio                             │
                            └──────────────────────────────────────────────┘

---

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về phạm trù màu sắc trong ngôn ngữ học lịch sử và hiện đại chứng kiến sự phân hóa thành bốn dòng nghiên cứu chính:

1. Dòng nghiên cứu từ vựng và tiến hóa sinh học: Khởi xướng từ Gladstone (1858) qua phân tích thi phẩm Homer và Geiger (1869) với các văn bản cổ (Veda, Kinh Cựu ước, Kinh Quran). Cả hai tác giả lập luận rằng vốn từ vựng màu sắc tiến hóa đồng nhịp với sự tiến hóa sinh học của thị giác con người. Tuy nhiên, quan điểm này bị chỉ trích vì hạ thấp vai trò của môi trường sinh thái và văn hóa.
2. Dòng nghiên cứu tính tương đối ngôn ngữ (Linguistic Relativity): Lenneberg & Roberts (1953) tiến hành khảo sát thực nghiệm trên 320 mẫu màu Munsell giữa người nói tiếng Zuni (bản địa Tây Nam Bắc Mỹ) và người nói tiếng Anh bản ngữ. Kết quả chứng minh người Zuni gặp khó khăn trong việc ghi nhớ và gọi tên các dải màu mà ngôn ngữ của họ không có từ đơn lẻ tương ứng, ủng hộ mạnh mẽ giả thuyết Sapir-Whorf. Tương tự, Conklin (1955) khi nghiên cứu bộ tộc Hanunoo ở Philippines đã chứng minh hệ thống phân loại màu sắc gắn chặt với các thuộc tính thực vật học và trạng thái tươi - khô của môi trường sống.
3. Dòng nghiên cứu phổ quát luận và tiến hóa hạn định: Berlin & Kay (1969) trong công trình kinh điển khảo sát 78 ngôn ngữ và dự án World Colour Survey (Kay & Maffi, 1999) khẳng định sự tồn tại của 11 thuật ngữ màu cơ bản theo trật tự tiến hóa phổ quát: $[White, Black] \rightarrow [Red] \rightarrow [Green/Yellow] \rightarrow [Yellow/Green] \rightarrow [Blue] \rightarrow [Brown] \rightarrow [Purple, Pink, Orange, Grey]$. Tuy nhiên, công trình này vấp phải phê phán từ Saunders (2014) về tính định kiến quy chuẩn phương Tây (ethnocentric bias) và việc tách rời ngữ cảnh giao tiếp tự nhiên.
4. Dòng nghiên cứu ngữ nghĩa học tri nhận và biểu tượng văn hóa: Rosch (1973, 1975) chứng minh phạm trù màu sắc trong não bộ tổ chức quanh các tâm điểm tri nhận (focal points hay prototypes) theo nguyên lý tương đồng gia đình (family resemblance). Wierzbicka (1996, 2005, 2006) đặt nền móng cho ngữ nghĩa học văn hóa khi lập luận rằng các thuật ngữ màu sắc đại diện cho các trải nghiệm môi trường phổ quát (mặt trời, lửa, thực vật, bầu trời, bóng tối).

==========================================================================================
BẢNG SO SÁNH VỊ THẾ HỌC THUẬT VÀ ĐỐI SÁNH QUỐC TẾ
==========================================================================================
Tiêu chí           Berlin & Kay (1969) /         Lenneberg & Roberts (1953) /   Luận án Nguyễn Đông
đối sánh           Kay & Maffi (1999)            Conklin (1955)                 Phương Tiên (2021)
------------------------------------------------------------------------------------------
Cách tiếp cận      Phổ quát luận tiến hóa        Thực nghiệm tính tương đối     Tri nhận - văn hóa tích hợp
                   (Universalism)                ngôn ngữ (Relativism)          (Cognitive-Cultural Model)

Khung lý thuyết    Tiêu chí hình thái học và     Ngữ cảnh nhân học và tâm lý    Lý thuyết Điển dạng (Rosch)
                   bảng màu chuẩn Munsell        thực nghiệm hành vi            & Lý thuyết Định danh

Khách thể nghiên   78 ngôn ngữ thế giới qua      Người Zuni / Bộ tộc Hanunoo    Tiếng Anh và tiếng Việt qua
cứu & Ngữ liệu     bảng màu nhân tạo             qua bảng màu vật lý            ngữ liệu thành ngữ văn học

Đơn vị phân tích   Từ vựng đơn lẻ                Mã hóa từ vựng với khả năng    Thành ngữ so sánh cấu trúc
trọng tâm          (Single root terms)           nhận diện màu sắc (Codability) as...as / như...

Đóng góp khác      Thiết lập trật tự tiến hóa    Xác nhận sự chi phối của ngôn  Chỉ ra điển dạng thực thể
biệt               phổ quát của 11 màu           ngữ lên ký ức thị giác         cụ thể và sự dị biệt tri nhận
==========================================================================================

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Hoàng Văn Hành (1982), Trần Thị Lan (2001), Bùi Thị Thúy Phương (2004), Lê Văn Thanh (2014), Hoàng Tuyết Minh & Nguyễn Văn Quang (2015), và Lê Phương Thảo (2018) đã khảo sát từ chỉ màu sắc nhưng phần lớn dừng lại ở phạm vi hẹp (1-2 màu) hoặc miêu tả ngữ nghĩa đơn thuần. Luận án của Nguyễn Đông Phương Tiên định vị chính xác khoảng trống: thiết lập mô hình đối sánh đa diện 7 màu tiếng Anh và 6 màu tiếng Việt trên hệ thống ngữ liệu văn học quy mô lớn, kết hợp chặt chẽ giữa tần suất thống kê toán học và diễn giải tri nhận - văn hóa sâu sắc.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm các trụ cột lý thuyết nền tảng:

1. Mở rộng Lý thuyết Điển dạng của Eleanor Rosch (1975): Luận án chứng minh cấu trúc nội tại của phạm trù màu sắc không chỉ là sự phân cấp tâm lý trừu tượng trên dải quang phổ, mà được hiện thực hóa sinh động thông qua các vật quy chiếu cụ thể trong đời sống sinh hoạt và văn hóa dân tộc. Trích xuất trực tiếp nguyên lý nền tảng từ Rosch (1975: 193):

   "Colour categories should be represented in cognition, in terms of a prototype (as the clearest cases, the best examples) of the category surrounded by other colours of decreasing similarity to the prototype and of decreasing degree of membership."

   Luận án chứng minh rằng tính điển dạng trong ngôn ngữ chịu sự chi phối kép của trải nghiệm sinh học cơ thể và môi trường văn hóa - xã hội, củng cố nhận định của Lakoff (1987: 12):

   "the properties of certain categories are a consequence of the nature of human biological capacities and of the experience of functioning in a physical and social environment."

2. Hoàn thiện Lý thuyết Định danh ngôn ngữ (Nomination Theory): Kết hợp quan điểm của Humboldt (1956), Kolshansky và các nhà ngôn ngữ học Việt Nam, luận án khẳng định định danh là quá trình tri nhận hóa hiện thực khách quan thông qua bộ lọc văn hóa dân tộc. Như Hà Quang Năng (2013: 01) đã khẳng định:

   "Nomination or naming is a process that always goes along with the awareness of the world around us. The complete and precise this awareness is, the more detailed the naming mission can accomplish."

3. Luận giải Ngữ nghĩa học Văn hóa của Anna Wierzbicka (1996, 2005): Luận án làm sáng tỏ luận điểm của Wierzbicka (2005: 229) rằng "People can see something like this when they see something else I can say that", chứng minh rằng một từ chỉ màu sắc "means what people mean or have in mind when they use it" (Wierzbicka, 1996: 293).

               ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
               │    THỰC TẠI KHÁCH QUAN & KÍCH THÍCH THỊ GIÁC QUANG PHỔ │
               └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                           │
                                           ▼
               ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
               │  BỘ LỌC TRI NHẬN HIỆN THỂ (EMBODIED COGNITIVE FILTER)   │
               │  - Sinh học thị giác loài người (Human Biology)        │
               │  - Tương tác cơ thể & môi trường sống (Sensory-motor)  │
               └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                           │
                                           ▼
               ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
               │  MẠNG LƯỚI KÝ HIỆU VĂN HÓA (CULTURAL SEMIOTIC NETWORK)  │
               │  - Văn minh nông nghiệp lúa nước vs. Du mục / Công     │
               │    nghiệp phương Tây                                   │
               │  - Hệ thống biểu tượng tâm linh, tập quán, triết lý    │
               └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                           │
                                           ▼
               ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
               │  QUY TRÌNH ĐỊNH DANH & THÀNH NGỮ SO SÁNH HOÁ           │
               │  - Lựa chọn thực thể nổi trội (Salient Object Referent)│
               │  - Cấu trúc: "as + BCT + as + X" / "[Màu] như + X"     │
               └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                           │
                                           ▼
               ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
               │  TÂM ĐIỂM ĐIỂN DẠNG XÁC LẬP (IDENTIFIED PROTOTYPES)    │
               │  Anh: Night, Snow, Blood/Rose, Corn, Emerald/Sapphire  │
               │  Việt: Mực, Ngà, Son, Nghệ, Tàu lá, Tro/gio            │
               └────────────────────────────────────────────────────────┘

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trục lý thuyết chính:

• Trục 1 - Phân loại 06 lớp thực thể quy chiếu (06-Class Classification Scheme by Griber et al.):

  1. Flora (Thực vật: hoa, lá, quả, cây cỏ, nông sản)
  2. Fauna (Động vật: chim muông, thú rừng, côn trùng, sinh vật biển)
  3. Inanimate nature (Tự nhiên vô sinh: khoáng vật, đá quý, tuyết, than, trời, đêm)
  4. Food and beverage (Thực phẩm và đồ uống: sữa, mật ong, bánh, rượu)
  5. Man-made objects (Vật thể nhân tạo: son, mực, vải vóc, công cụ)
  6. Body and bodily products (Cơ thể và sản phẩm cơ thể: máu, ngà, da, xương)

• Trục 2 - Mô hình Đối chiếu Lý thuyết (Theoretical Contrastive Analysis - Fisiak et al., 1978): Phân tích sự hiện thực hóa của một phạm trù phổ quát $X$ (điển dạng màu) trong hai hệ thống ngôn ngữ độc lập $A$ (tiếng Anh) và $B$ (tiếng Việt).

• Điều kiện biên (Boundary Conditions): Luận án loại trừ các màu brown/nâu, purple/tím, pink/hồng, orange/cam do số lượng ngữ liệu thành ngữ so sánh xuất hiện trong văn bản văn học khảo sát dưới 10 tokens (cụ thể: brown/nâu: 17/01; purple/tím: 04/02; pink/hồng: 02/10; orange/cam: 01/00), không đảm bảo độ tin cậy thống kê cho kết luận điển dạng. Đồng thời, các cụm từ xanh da trời và xanh lá cây trong tiếng Việt không thỏa mãn tiêu chí "từ đơn độc lập" (single root morpheme) của Berlin & Kay (1969), do đó thuật ngữ xanh (phạm trù GRUE) được xác lập đại diện.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường nhận thức luận thực tế - diễn giải (Interpretivist - Realist paradigm), kết hợp hài hòa giữa phương pháp định lượng (Quantitative method) và định tính (Qualitative method):

• Nghiên cứu định lượng: Thống kê tần số xuất hiện tuyệt đối và tỷ lệ phần trăm của từng vật quy chiếu trong cấu trúc thành ngữ so sánh, xác định vật thể có tỷ lệ cao nhất để khẳng định điển dạng.
• Nghiên cứu định tính: Phân tích miêu tả các nét đặc trưng ngữ nghĩa học (distinctive semantic features), cơ chế ẩn dụ/hoán dụ ý niệm và giá trị biểu tượng văn hóa.
• Phương pháp so sánh - đối chiếu (Contrastive analysis): So sánh song song hai hệ thống để tìm ra các vùng tương đồng (commonalities) và dị biệt (divergences) về mô hình tri nhận.

==========================================================================================
BẢNG TỔNG HỢP CỠ MẪU VÀ NGỮ LIỆU KHẢO SÁT
==========================================================================================
Ngôn ngữ      Số tác giả   Số tác phẩm   Số ngữ liệu (Tokens)   Các màu cơ bản khảo sát
------------------------------------------------------------------------------------------
Tiếng Anh     27 tác giả   169 tác phẩm  430 tokens             Black, White, Red, Yellow,
                                                                Green, Blue, Grey (07 BCTs)

Tiếng Việt    52 tác giả   219 tác phẩm  443 tokens             Đen, Trắng, Đỏ, Vàng,
                                                                Xanh, Xám (06 BCTs)
------------------------------------------------------------------------------------------
TỔNG CỘNG     79 tác giả   388 tác phẩm  873 tokens             13 trường từ vựng màu
==========================================================================================

Quy trình nghiên cứu và Kiểm soát độ tin cậy

Quy trình nghiên cứu được thực hiện nghiêm ngặt qua 4 bước:

1. Thu thập dữ liệu: Quét thủ công và trích xuất toàn bộ ngữ cảnh chứa cấu trúc so sánh chuẩn mực (as + adj + as + noun và [tính từ màu] + như + danh từ) từ kho tàng văn học hiện thực và lãng mạn tiêu biểu của Anh - Mỹ và Việt Nam.
2. Lập bảng mã hóa và phân loại 06 lớp: Xếp loại từng thực thể quy chiếu vào 6 lớp thực thể và các tiểu nhóm chức năng.
3. Phân tích thống kê bằng phần mềm SPSS: Tính toán tần suất, lập bảng chéo (cross-tabulation), kiểm soát tỷ lệ phân bố phần trăm để cô lập điển dạng có trọng số cao nhất.
4. Tam giác đạc học thuật (Triangulation):
   • Data triangulation: Ngữ liệu đa dạng trải dài qua nhiều thế kỷ và phong cách văn học.
   • Methodological triangulation: Kết hợp thống kê ngôn ngữ học (Linguistic statistics) và phân tích ngữ nghĩa học nhân học.
   • Theoretical triangulation: Giao thoa giữa Ngôn ngữ học Tri nhận, Lý thuyết Loại hình học và Ký hiệu học Văn hóa.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích thống kê và giải mã tri nhận của luận án xác lập hệ thống điển dạng chuẩn xác cho 7 thuật ngữ màu tiếng Anh và 6 thuật ngữ màu tiếng Việt:

==========================================================================================
BẢNG TỔNG HỢP KẾT QUẢ XÁC LẬP TÍNH ĐIỂN DẠNG (PROTOTYPES) TRONG HAI NGÔN NGỮ
==========================================================================================
Thuật ngữ màu   Điển dạng tiếng Anh        Điển dạng tiếng Việt        Lớp thực thể quy chiếu
(BCTs)          (English Prototype)        (Vietnamese Prototype)      (English / Vietnamese)
------------------------------------------------------------------------------------------
Black / Đen     Night (Đêm)                Mực (Ink/Cuttlefish ink)    Inanimate nature / Man-made
White / Trắng   Snow (Tuyết)               Ngà (Ivory)                 Inanimate nature / Body
Red / Đỏ        Blood (Máu) & Rose (Hoa hồng) Son (Lipstick/Vermilion) Body & Flora / Man-made
Yellow / Vàng   Corn (Ngô/Bắp)             Nghệ (Turmeric)             Flora / Flora
Green / Blue /  Emerald (Ngọc lục bảo) &   Tàu lá (Banana/Plant leaf)  Inanimate nature / Flora
Xanh            Sapphire (Ngọc bích)
Grey / Xám      Badger (Con lửng)          Tro / Gio (Ash)             Fauna / Inanimate nature
==========================================================================================

           TIẾNG ANH (ANGLOPHONE COGNITION)          TIẾNG VIỆT (VIETNAMESE COGNITION)
       ┌─────────────────────────────────────┐   ┌─────────────────────────────────────┐
       │ - Black   ──► NIGHT (Đêm)           │   │ - Đen     ──► MỰC (Mực viết/Mực nang)│
       │ - White   ──► SNOW (Tuyết)          │   │ - Trắng   ──► NGÀ (Ngà voi/Răng ngà)│
       │ - Red     ──► BLOOD & ROSE (Máu/Hoa)│   │ - Đỏ      ──► SON (Son môi/Chu sa)  │
       │ - Yellow  ──► CORN (Ngô/Bắp)        │   │ - Vàng    ──► NGHỆ (Củ nghệ)        │
       │ - Green   ──► EMERALD (Ngọc lục bảo)│   │ - Xanh    ──► TÀU LÁ (Lá chuối/cây) │
       │ - Blue    ──► SAPPHIRE (Ngọc bích)  │   │ - Xám     ──► TRO/GIO (Tro bếp)     │
       │ - Grey    ──► BADGER (Con lửng)     │   │                                     │
       └──────────────────┬──────────────────┘   └──────────────────┬──────────────────┘
                          │                                         │
                          ▼                                         ▼
            KHOÁNG VẬT, ĐÁ QUÝ, KHÍ HẬU ÔN ĐỚI       NÔNG NGHIỆP THỰC VẬT, SINH HOẠT THIẾT THÂN
            TƯ DUY ĐỊNH LƯỢNG & TỰ NHIÊN HÓA         TƯ DUY THỰC DỤNG & GẮN LIỀN VỚI THỔ NHƯỠNG

Phân tích chuyên sâu 5 phát hiện mang tính đột phá:

1. Phạm trù Black vs. Đen: Tiếng Anh tri nhận màu đen gắn liền với tự nhiên vô sinh vũ trụ (night - bóng đêm bao trùm, vắng bóng ánh sáng), phản ánh tư duy tri giác không gian. Ngược lại, người Việt tri nhận màu đen qua thực thể công cụ nhân tạo hoặc sản phẩm sinh thái quen thuộc (mực - mực tàu, mực viết, mực nang của sinh vật biển), gắn liền với truyền thống hàn nho và kinh nghiệm gắn bó với miền duyên hải/đồng bằng (đen như mực).
2. Phạm trù White vs. Trắng: Trong khi tiếng Anh chọn snow (hiện tượng thời tiết ôn đới đặc thù làm chuẩn quy chiếu sắc trắng tuyệt đối), người Việt - sống trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa không có tuyết tự nhiên - đã chọn ngà (ngà voi hoặc hàm răng ngà ngọc, trắng như ngà), thuộc lớp cơ thể và sản vật quý giá của vùng rừng nhiệt đới.
3. Phạm trù Red vs. Đỏ: Tiếng Anh sở hữu hiện tượng đồng điển dạng (Dual Prototypes) độc đáo với blood (sản phẩm cơ thể, xung lực sinh học) và rose (thực vật biểu tượng của thẩm mỹ và tình yêu). Trong khi đó, tiếng Việt xác lập điển dạng son (đỏ như son), phản ánh cả chất liệu nhân tạo truyền thống (khoáng chất chu sa, son điểm trang) lẫn chuyển di ngữ nghĩa biểu trưng cho sự may mắn, phúc lộc trong nhân sinh quan Á Đông.
4. Phạm trù Green / Blue vs. Xanh (Hiện tượng GRUE Category): Tiếng Anh phân tách rạch ròi giữa green (điển dạng emerald - ngọc lục bảo) và blue (điển dạng sapphire - ngọc bích), chủ yếu chọn các khoáng vật đá quý làm điểm neo tri nhận. Tiếng Việt gộp chung dải quang phổ này trong một từ cơ bản duy nhất xanh và xác lập điển dạng ở lớp thực vật (tàu lá - xanh như tàu lá), phản ánh môi trường sinh thái thực vật nhiệt đới xanh tươi quanh năm và tư duy hòa đồng với tự nhiên của nền văn minh lúa nước.
5. Phạm trù Grey vs. Xám: Tiếng Anh chọn loài động vật đặc trưng của vùng sinh thái rừng ôn đới (badger - con lửng lông xám tro), trong khi tiếng Việt chọn phế phẩm của đời sống ẩm thực và sinh hoạt nông thôn (tro/gio bếp củi, xám như tro).

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Chứng minh tính xác đáng của mô hình nhận thức luận kết hợp giữa tính phổ quát sinh học (Universalism) và tính đặc thù văn hóa (Cultural Relativism). Bổ sung bằng chứng thực nghiệm khẳng định rằng phạm trù ngôn ngữ là sản phẩm của quá trình ý niệm hóa (conceptualization) bắt rễ sâu sắc từ thể nghiệm văn hóa bản địa.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập khung đối sánh định lượng - định tính chuẩn mực thông qua phân tích cấu trúc thành ngữ so sánh, có thể chuyển giao áp dụng cho việc khảo sát các trường từ vựng khác như thuật ngữ không gian, thời gian, cảm xúc và quan hệ thân tộc.
• Về mặt ứng dụng thực tiễn:
  • Biên - phiên dịch: Cung cấp cẩm nang đối sánh văn hóa giúp dịch giả tránh chuyển dịch cơ học từng từ (word-for-word translation), ví dụ không dịch "as white as snow" thành "trắng như tuyết" trong các ngữ cảnh văn học dân gian Việt mang tính bản địa hóa mà chuyển dịch linh hoạt thành "trắng như ngà", "trắng như bông".
  • Giảng dạy ngôn ngữ (ELT & VSL): Giúp người học tiếng Anh và tiếng Việt hiểu rõ căn nguyên văn hóa - tri nhận đằng sau các thành ngữ so sánh, ngăn ngừa sốc văn hóa và lỗi chuyển di tiêu cực (negative transfer).

---

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một cách khách quan các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn về phạm vi từ vựng màu: Việc loại trừ 4 màu cơ bản (brown/nâu, purple/tím, pink/hồng, orange/cam) do không đủ dung lượng mẫu thành ngữ so sánh (> 10 tokens) trong các tác phẩm văn học được khảo sát tạo ra sự khuyết thiếu nhất định trong bức tranh toàn cảnh 11 màu Berlin & Kay.
2. Giới hạn về thể loại nguồn ngữ liệu: Ngữ liệu hoàn toàn thu thập từ văn bản văn học viết, chưa bao quát được khẩu ngữ hội thoại hàng ngày (spoken discourse), ngôn ngữ báo chí hiện đại, hoặc ngôn ngữ truyền thông mạng xã hội số.
3. Giới hạn về trắc nghiệm tâm lý thực nghiệm: Kết luận điển dạng chủ yếu dựa trên tần suất phân bố văn bản (corpus-based frequency) chứ chưa kết hợp kiểm chứng tâm lý ngôn ngữ học thực nghiệm (Psycholinguistic reaction-time tests) trên người bản ngữ đương đại.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng kho ngữ liệu đa phương thức (multimodal corpora) và ngôn ngữ hội thoại tự nhiên để khảo cứu 4 màu còn lại.
• Ứng dụng các công cụ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và khai phá dữ liệu lớn (Big Data mining) để đo lường mức độ phổ quát của các điển dạng trên không gian mạng.
• Thiết kế các thí nghiệm theo dõi chuyển động mắt (Eye-tracking) và đo điện não đồ (ERP/EEG) nhằm kiểm chứng tốc độ xử lý nhận thức của não bộ đối với các điển dạng snow/ngà, night/mực.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật (Academic Impact): Dự báo công trình sẽ thu hút trích dẫn cao trong các nghiên cứu chuyên sâu về Ngôn ngữ học Tri nhận, Ngữ nghĩa học Đối chiếu và Nhân học Ngôn ngữ tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.
• Chuyển đổi công nghiệp và truyền thông (Industry & Media): Cung cấp cơ sở khoa học cho ngành công nghiệp sáng tạo nội dung, quảng cáo thương hiệu (Branding) và thiết kế giao diện (UI/UX) trong việc lựa chọn các ẩn dụ màu sắc đánh trúng tâm thức văn hóa của từng nhóm khách hàng bản địa.
• Ý nghĩa xã hội và giao lưu quốc tế: Tăng cường năng lực thấu cảm liên văn hóa (intercultural communicative competence), thúc đẩy hiểu biết sâu sắc về tư duy dân tộc của hai cộng đồng ngôn ngữ Anh - Việt.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một mô hình mẫu mực về phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods) và kỹ thuật phân tích đối chiếu ngôn ngữ học tri nhận.
• Giảng viên và chuyên gia ngôn ngữ: Sở hữu nguồn tài liệu phong phú để biên soạn giáo trình Ngữ nghĩa học, Văn hóa học và Dịch thuật học so sánh.
• Biên dịch viên chuyên nghiệp: Nâng cao độ chính xác và tính tự nhiên trong chuyển dịch thành ngữ và biểu tượng văn học.
• Chuyên gia thiết kế và truyền thông tiếp thị quốc tế: Hiểu rõ các cấm kỵ và điểm neo tâm lý màu sắc trong từng thị trường ngôn ngữ.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án mở rộng Lý thuyết Điển dạng của Eleanor Rosch bằng việc chứng minh rằng điểm quy chiếu điển dạng (prototype referent) của phạm trù màu sắc không thuần túy là một điểm màu quang phổ trừu tượng mà là một thực thể vật chất - văn hóa cụ thể được định hình bởi môi trường sống và phương thức sinh tồn của dân tộc.

2. Điểm cải tiến phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu của Berlin & Kay (1969) (dùng bảng màu nhân tạo tách rời ngữ cảnh) hay Trần Thị Lan (2001) (khảo sát miêu tả đơn giản), luận án chuẩn hóa cấu trúc thành ngữ so sánh (as...as và như...), kết hợp hệ thống mã hóa 06 lớp thực thể của Griber et al. và xử lý định lượng trên phần mềm SPSS để định vị điển dạng với dữ liệu thống kê minh bạch.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì?

Đó là sự phân kỳ hoàn toàn trong việc ý niệm hóa màu đen (night trong tiếng Anh thuộc tự nhiên vô sinh vũ trụ vs. mực trong tiếng Việt thuộc đồ tạo tác/sản vật sinh vật) và hiện tượng "đồng điển dạng" (Dual Prototypes) của màu đỏ trong tiếng Anh (blood và rose), phản ánh sự cân bằng giữa bản năng sinh học và biểu tượng thẩm mỹ văn hóa phương Tây.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Toàn bộ danh mục 79 tác giả, 388 tác phẩm văn học, 873 tokens và 30 bảng phân loại chi tiết tại các Phụ lục 1, 2, 3 cung cấp một quy trình kiểm chứng và tái lập hoàn chỉnh, minh bạch cho các nhà nghiên cứu độc lập.

5. Định hướng lộ trình học thuật 10 năm tiếp theo từ công trình này?

Xây dựng một Khung ngữ nghĩa học tri nhận tích hợp (Integrated Cognitive Semantics Framework) cho toàn bộ hệ thống từ vựng cảm giác (thị giác, thính giác, vị giác, xúc giác, khứu giác) trong thế đối sánh giữa các ngôn ngữ Đông Nam Á và ngôn ngữ Ấn - Âu.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Đông Phương Tiên (2021) xác lập 6 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Xác lập thành công hệ thống điển dạng chuẩn xác cho 7 thuật ngữ màu cơ bản tiếng Anh (night, snow, blood & rose, corn, emerald, sapphire, badger) và 6 thuật ngữ màu tiếng Việt (mực, ngà, son, nghệ, tàu lá, tro/gio).
2. Lượng hóa và phân loại toàn diện 873 ngữ liệu thành ngữ so sánh vào khung 06 lớp thực thể quy chiếu phổ quát của Griber et al.
3. Giải mã bản chất tri nhận của hiện tượng hợp nhất phạm trù xanh (GRUE category) trong tiếng Việt dưới góc độ sinh thái nông nghiệp nhiệt đới.
4. Chứng minh mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ - tri nhận - văn hóa thông qua cơ chế định danh hiện thực khách quan.
5. Cung cấp bộ công cụ phương pháp luận hỗn hợp định lượng - định tính chuẩn mực cho các nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu tương lai.
6. Đặt nền tảng thực tiễn vững chắc cho công tác biên phiên dịch và giảng dạy tiếng Anh, tiếng Việt như một ngoại ngữ trong thế kỷ 21.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MINISTRY OF EDUCATION AND TRAINING HANOI OPEN UNIVERSITY --------------------------------------- NGUYỄN ĐÔNG PHƢƠNG TIÊN PROTOTYPES OF BASIC COLOUR TERMS IN ENGLISH AND VIETNAMESE FROM A COGNITIVE LINGUISTICS PERSPECTIVE (TÍNH ĐIỂN DẠNG CỦA CÁC MÀU CƠ BẢN TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT DƢỚI GÓC ĐỘ NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN) MAJOR: ENGLISH LINGUISTICS CODE: 9220201 A dissertation submitted in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy in English Linguistics Hanoi, 2021 MINISTRY OF EDUCATION AND TRAINING HANOI OPEN UNIVERSITY --------------------------------------- NGUYỄN ĐÔNG PHƢƠNG TIÊN PROTOTYPES OF BASIC COLOUR TERMS IN ENGLISH AND VIETNAMESE FROM A COGNITIVE LINGUISTICS PERSPECTIVE (TÍNH ĐIỂN DẠNG CỦA CÁC MÀU CƠ BẢN TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT DƢỚI GÓC ĐỘ NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN) MAJOR: ENGLISH LINGUISTICS CODE: 9220201 A dissertation submitted in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy in English Linguistics Supervisor: Assoc. HOÀNG TUYẾT MINH Hanoi, 2021 STATEMENT OF AUTHORSHIP The thesis entitled ―Prototypes of basic colour terms in English and Vietnamese from a cognitive linguistics perspective‖ has been submitted for the degree of Doctor of Philosophy. I, the undersigned, hereby declare that I am the sole author of this thesis, I have fully acknowledged and referenced the ideas and work of others, whether published or unpublished, in my thesis. The thesis does not contain work extracted from a thesis, dissertation or research paper previously presented for another degree or diploma at this or any other university.

Signature NGUYỄN ĐÔNG PHƢƠNG TIÊN i ABSTRACT This dissertation, with the aim of identifying the prototypes of black/đen, white/trắng, red/đỏ, yellow/vàng, green/blue/xanh, grey/xám colour terms, attempts to clarify the similarities and the differences among the prototypes of basic colour terms in English and Vietnamese data with further explanations from cognitive and cultural perspectives. Data is collected with as + basic colour terms + as/như + object referent X structure in English and Vietnamese data from literary works. Combined research methods are adopted in the following means: percentage identification of individual object referent is based on quantitative method whereas further explanations concerning distinctive features depend on qualitative method as well as the similarities and the differences among these prototypes count on contrastive method. The findings show: night as prototype of black colour term, snow as prototype of white colour term, blood and rose as two prototypes of red colour term, corn as prototype of yellow colour term, emerald as prototype of green colour term, sapphire as prototype of blue colour term, badger as prototype of grey colour term, mực as prototype of đen colour term, ngà as prototype of trắng colour term, son as prototype of đỏ colour term, nghệ as prototype of vàng colour term, tàu lá as prototype of xanh colour term, tro/gio as prototype of xám colour term.

Theoretically, this dissertation provides comprehensible explanations of cultural and cognitive characteristics of English and Vietnamese nations. Practically, the study results are helpful for English and Vietnamese learners in translating or interpreting these prototypes correctly from cultural and cognitive viewpoints. Profound knowledge of English and Vietnamese linguistic systems is beneficial for language learners for a more detailed description of the similarities and the differences. Last but not least, native readers or speakers understand the similarities and distinguish the differences for the appropriate daily usage.

ii LIST OF FIGURES AND TABLES Figure 1.3: Theoretical framework of dissertation.2: Data analysis procedure of dissertation.1: Prototypes of basic colour terms in English and Vietnamese data .2: Objects as culture-specific referents of basic colour terms in English data and Vietnamese data.3: Research outcome comparison about the most representative object referents or prototypes of basic colour terms in English and Vietnamese data. 170 APPENDIX 1: LITERATURE REVIEW.1: Main development representatives in terms of prototype & categories .2: Researches in English regarding lexicon research direction .3: Researches in English related to semantics research direction.4: Researches in English from culture research direction.5: Researches in English on the subject of cognition research direction .6: Researches in Vietnamese in regard to lexicon research direction.7: Researches in Vietnamese in terms of semantics research direction .8: Researches in Vietnamese connected to culture research direction. 184 APPENDIX 2: OBJECT REFERENTS OF BASIC COLOUR TERMS IN ENGLISH AND VIETNAMESE DATA .1: Objects referents of black colour term in English data.3: Objects referents of red colour term in English data .4: Objects referents of yellow colour term in English data.5: Objects referents of green colour term in English.6: Objects referents of blue colour term in English data.7: Objects referents of grey colour term in English data .8: Objects referents of đen colour term in Vietnamese data .9: Objects referents of trắng colour term in Vietnamese data .10: Objects referents of đỏ colour term in Vietnamese data .11: Objects referents of vàng colour term in Vietnamese data.12: Objects referents of xanh colour term in Vietnamese data.13: Objects referents of xám colour term in Vietnamese data. 292 APPENDIX 3: TABLES OF OBJECT REFERENTS AND 06-CLASS CLASSIFICATION AND CATEGORY SUB-CLASSIFICATION OF BASIC COLOUR TERMS IN ENGLISH AND VIETNAMESE DATA .1: 27 English authors, 169 literary works and 430 tokens regarding black/white/red/yellow/green/blue/grey colour terms.2: 52 Vietnamese authors, 219 literary works and 443 tokens regarding đen/trắng/đỏ/vàng/xanh/xám colour terms.1: Object referents of black colour term in English data .2: 06-Class classification and category sub-classification of black colour term in English data .3: Object referents of white colour term in English data .4: 06-Class classification and category sub-classification of white colour term in English data .5: Object referents of red colour term in English data .6: 06-Class classification and category sub-classification of red colour term in English data .7: Object referents of yellow colour term in English data .8: 06-Class classification and category sub-classification of yellow colour term in English data .9: Object referents of green colour term in English data .10: 06-Class classification and category sub-classification of green colour term in English data .11: Object referents of blue colour term in English.12: 06-Class classification and category sub-classification of blue colour term in English data .13: Object referents of grey colour term in English data .14: 06-Class classification and category sub-classification of grey colour term in English data .15: Object referents of đen colour term in Vietnamese data.16: 06-Class classification and category sub-classification of đen colour term in Vietnamese data.17: Object referents of trắng colour term in Vietnamese data .18: 06-class classification and category sub-classification of trắng colour term in Vietnamese data.19: Object referents of đỏ colour term in Vietnamese data.20: 06-class classification and category sub-classification of đỏ colour term in Vietnamese data.21: Object referents of vàng colour term in Vietnamese data .22: 06-class classification and category sub-classification of vàng colour term in Vietnamese data.27: Object referents of xanh colour term in Vietnamese data .28: 06-class classification and category sub-classification of xanh colour term in Vietnamese data.29: Object referents of xám colour term in Vietnamese data .30: 06-class classification and category sub-classification of xám colour term in Vietnamese data.

369 v TABLE OF CONTENTS STATEMENT OF AUTHORSHIP. Aims and Objectives. Scope of the study. Methodology of the study.

Significance of the study. Structure of the study. REVIEW ON PREVIOUS STUDIES. In Việt Nam.

Language-cognition-culture relation. An introduction of Category. Prototype and Prototype theory. An overview of Prototype terminology.

Viewpoints on Prototype theory. An overview of basic colour terms. Physical features and linguistic criteria of basic colour terms. Physical features of a basic colour term.

Linguistic criteria of a basic colour term. Basic colour terms in English. Basic colour terms in Vietnamese. Theoretical framework of dissertation.

Mixed research approach. Comparative-contrastive approach. Mixed research method. Comparative-contrastive method.

Procedures of data collection and data analysis. 80 CHAPTER 3: CLASS CLASSIFICATION AND CATEGORY SUB-CLASSIFICATION OF BASIC COLOUR TERMS IN ENGLISH AND VIETNAMESE DATA. Class classification and category sub-classification of basic colour terms in English data. Class and category classification of black colour terms in English data.

Class and category classification of white colour term in English data. Class and category classification of red colour term in English data. Class and category classification of yellow colour term in English. Class and category classification of green colour terms in English data.

Class and category classification of grey colour term in English data. Class classification and category sub-classification of basic colour terms in Vietnamese data. Class and category classification of đen colour term in Vietnamese data. Class and category classification of trắng colour term in Vietnamese data.

Class and category classification of đỏ colour term in Vietnamese data. Class and category classification of vàng colour term in Vietnamese data. Class and category classification of xanh colour term in Vietnamese data. Class and category classification of xám colour term in Vietnamese data.

COMPARISON OF PROTOTYPES OF BASIC COLOUR TERMS IN ENGLISH AND VIETNAMESE DATA. Prototypes of basic colour terms in English and Vietnamese data. Comparison of prototypes of basic colour terms in English and Vietnamese data 132 4. Prototype of black colour term in English compared to prototype of đen colour term in Vietnamese.

Prototype of white colour term in English compared to prototype of trắng colour term in Vietnamese. Prototype of red colour term in English compared to prototype of đỏ colour term in Vietnamese. Prototype of yellow colour term in English compared to prototype of vàng colour term in Vietnamese. Prototype of green colour term and prototype of blue colour term in English compared to prototype of xanh colour term in Vietnamese.

Prototype of grey colour term in English compared to prototype of xám colour term in Vietnamese. Limitations and suggestions for further study. 157 viii English references. 164 RESEARCHER‘S ARTICLES RELATED TO THE DISSERTATION.

170 APPENDIX 1: LITERATURE REVIEW. 170 APPENDIX 2: OBJECT REFERENTS OF BASIC COLOUR TERMS IN ENGLISH AND VIETNAMESE DATA. 188 APPENDIX 3: TABLES OF OBJECT REFERENTS AND 06-CLASS CLASSIFICATION AND CATEGORY SUB-CLASSIFICATION OF BASIC COLOUR TERMS IN ENGLISH AND VIETNAMESE DATA. Rationale The view on this diverse world results in different colour pictures, which clearly reflects the distinctive values in cognition and culture of one nation itself.

In other words, colour terms, besides the usual daily semantically expressive viewpoint, should be explored from deeper cognitive views underneath (Vũ Phương Anh, 2011) so as to explore the connections between one colour term and the equivalent prototypes in human beings‘ cognition. In the world, the issue of colour terms has been studied from various research aspects as follows: In terms of lexical aspect, the role of culture has been emphasized in researching colour terminologies, rather than researching colour terminologies in separation. Studies by Geiger (1869); Conklin (1955); Lakoff (1987); Kay & Maffi (1999) have influenced this current dissertation since cultural element used to be ignored in considering the connection between colour terminologies and their usage. In Vietnamese, Trịnh Thị Minh Hương (1999) paid more attention to lexical aspect, mainly towards one colour term or some basic colour terms in Vietnamese language.

Regarding semantic viewpoint, Kövecses (1986) and Lucy (1992) lay the foundation in which colour prototypes should be performed based on the semantic features of colour category. In Việt Nam, Hoàng Văn Hành (1982), Nguyễn Hoàng Phương Linh (2014) and Lê Phương Thảo (2018) compare and contrast the semantic values and meanings between colour terms in Vietnamese and English. Concerning culture factor, Chevalier and Gheerbrant (1997) as well as Wierzbicka (2006) provide knowledge about the role of culture in the diverse international system of colour symbols around the world. Nguyễn Khánh Hà (1995) confirms the existence of the parallel connection between one particular linguistic 1 expression (a lexical word unit) and its associated typical cultural national characteristics.

In respect of cognitive viewpoint, this research direction has been increasingly popular and widely applied.