Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI 1. Tổng quan về bảo hiểm tiền gửi 1. Sự hình thành và phát triển bảo hiểm tiền gửi trên thế giới Như chúng ta đã biết, hoạt động ngân hàng luôn gắn liền với sự nhạy cảm và tiền ẩn nhiều rủi ro, chính vì vậy vấn đề bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền trong trường hợp các ngân hàng xẩy ra đổ vỡ phải do một tổ chức đứng ra bảo vệ để ổn định an ninh xã hội. Khi các quốc gia trên thế giới chưa có hệ thống bảo hiểm tiền gửi thì Chính phủ đứng ra chi trả tiền gửi cho người gửi tiền (bảo hiểm ngầm).
Tuy nhiên việc “bảo hiểm ngầm” làm phát sinh tăng gánh nặng tài chính của Chính phủ, ảnh hưởng không tốt niềm tin của công chúng đối với hệ thống tài chính - ngân hàng, chính vì vậy hệ thống bảo hiểm công khai đã ra đời. Nguồn gốc ra đời của bảo hiểm tiền gửi gắn liền với việc chuyển từ bảo vệ ngầm sang bảo vệ công khai tiền gửi. Theo đó, người gửi tiền sẽ được chi trả một phần hoặc toàn bộ tiền gửi khi ngân hàng đổ bể theo hợp đồng hoặc cam kết công khai. Như vậy, với cơ chế thị trường lấy số đông bù số ít, hoạt động của tổ chức Bảo hiểm tiền gửi ra đời đảm nhận trách nhiệm bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền, nâng cao lòng tin của công chúng vào hệ thống tài chính ngân hàng quốc gia, chấm dứt việc bảo hiểm ngầm và giảm gánh nặng chi phí ngân sách của Chính phủ khi xử lý sự đổ vỡ các ngân hàng.
Trải qua nhiều khó khăn trong các thời kỳ khủng hoảng kinh tế thế giới, nhất là cuộc Đại suy thoái giai đoạn năm 1929 – 1933, đã có tới 4000 ngân hàng Mỹ bị đóng cửa do suy thoái kinh tế đặt ra sự cần thiết phải được một tổ chức tài chính có vai trò chuyên biệt trong việc bảo vệ người gửi tiền, duy trì lòng tin người gửi tiền góp phần ổn định hệ thống tài chính. Trong bối cảnh như vậy, để ứng phó với khủng hoảng kinh tế, ổn định an sinh, chính trị - xã hội Chính phủ Mỹ đã chính thức quyết định thành lập Bảo hiểm tiền gửi liên Bang (FDIC) vào năm 1933. FDIC 10 bắt đầu hoạt động vào ngày 1/1/1934, đây cũng là nước có hệ thống Bảo hiểm tiền gửi được thành lập và đi vào hoạt động đầu tiên trên thế giới. Đến nay Bảo hiểm tiền gửi Hoa Kỳ (FDIC) được đánh giá là hệ thống bảo hiểm tiền gửi phát triển trên thế giới cả về quy mô và hiệu quả hoạt động, mô hình của FDIC được nhiều nước trên thế giới tham khảo để xây dựng hệ thống bảo hiểm tiền gửi của quốc gia mình.
Đến thời điểm hiện nay, có 106 quốc gia đã thành lập hệ thống bảo hiểm tiền gửi công khai và 19 quốc gia khác đang nghiên cứu thành lập hệ thống bảo hiểm tiền gửi. Khái niệm về bảo hiểm tiền gửi Bảo hiểm tiền gửi (BHTG) là một khái niệm đã xuất hiện từ rất lâu, theo đó BHTG được hiểu là cam kết công khai của tổ chức BHTG sẽ trả tiền gửi cho người gửi tiền khi tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi bị chấm dứt hoạt động và không có khả năng thanh toán cho người gửi tiền. Tổ chức Bảo hiểm tiền gửi: Là đối tác nhận đóng góp tài chính từ các tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi và có trách nhiệm thực hiện chi trả tiền gửi được bảo hiểm đến người gửi tiền thuộc đối tượng được bảo hiểm tại tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi khi tổ chức đó chấm dứt hoạt động và mất khả năng thanh toán. Tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi: Là các ngân hàng và các tổ chức tài chính phi ngân hàng có hoạt động huy động tiền gửi.
Theo thông lệ quốc tế, hiện nay trên thế giới có 2 xu hướng tham gia bảo hiểm tiền gửi, đó là các Tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi có thể tham gia BHTG một cách bắt buộc hoặc tự nguyện. Điều này tùy thuộc vào chính sách tài chính – ngân hàng của mỗi quốc gia. Tuy nhiên, qua nghiên cứu ở các nước, cho thấy xu hướng phổ biến hiện nay là tham gia BHTG bắt buộc. Khi tham gia BHTG các tổ chức này có trách nhiệm đóng góp tài chính cho tổ chức Bảo hiểm tiền gửi và được quyền yêu cầu tổ chức Bảo hiểm tiền gửi chi trả tiền bảo hiểm cho người gửi tiền tại các tổ chức đó trong trường hợp tổ chức này bị mất khả năng thanh toán và bị cơ quan có thẩm quyền chấm dứt hoạt động.
11 Người gửi tiền thuộc đối tượng được bảo hiểm: Là khách hàng có tiền gửi thuộc đối tượng được bảo hiểm tại các tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi. Người gửi tiền không phải đóng góp tài chính cho tổ chức Bảo hiểm tiền gửi, nhưng có quyền yêu cầu tổ chức Bảo hiểm tiền gửi thanh toán kể cả tiền lãi tích lũy trên tiền gửi đó trong hạn mức chi trả tiền gửi được bảo hiểm của tổ chức Bảo hiểm tiền gửi có thể là toàn bộ, hoặc một phần tiền gửi do chính sách của mỗi quốc gia. Bản chất bảo hiểm tiền gửi Bảo hiểm tiền gửi cũng mang bản chất của các loại hình bảo hiểm nói chung, tức là hoạt động theo nguyên lý lấy số đông bù số ít nhưng bên cạnh đó nó còn mang tính chất đặc thù, đó là: - Hoạt động BHTG là hoạt động cung cấp dịch vụ công, có nghĩa là BHTG là công cụ được sử dụng để thực hiện chính sách công của từng quốc gia. - Hoạt động của tổ chức Bảo hiểm tiền gửi thông thường không vì mục tiêu lợi nhuận.
Chính phủ các quốc gia thành lập tổ chức Bảo hiểm tiền gửi nhằm mục đích để thực hiện chính sách công. Bởi trong thực tế, hoạt động tài chính – ngân hàng là hoạt động nhạy cảm, gắn với tính lan truyền rất cao; đồng thời sự đổ vỡ của hệ thống tài chính – ngân hàng sẽ ảnh hưởng đến toàn bộ nền kinh tế và gây ra những bất ổn về mặt xã hội. Do đó Chính phủ các quốc gia đã sử dụng công cụ tài chính là BHTG nhằm góp phần đảm bảo sự phát triển an toàn, lành mạnh của hệ thống tài chính – ngân hàng và ổn định xã hội. Mục đích, vai trò của hoạt động bảo hiểm tiền gửi Thứ nhất, về mục đích của BHTG.
Mặc dù mỗi quốc gia có thể thiết kế mô hình tổ chức Bảo hiểm tiền gửi khác nhau, nhưng hoạt động BHTG thường có những mục đích cơ bản như sau: - Sử dụng công cụ BHTG là nhằm thực hiện chính sách công. Vì vậy, chính sách BHTG của hầu hết các quốc gia trên thế giới đều được thiết kế để bảo vệ số đông người gửi tiền; 12 - Đảm bảo hệ thống tài chính – ngân hàng hoạt động lành mạnh, ổn định và ngăn chặn đổ vỡ ngân hàng thông qua các hoạt động nghiệp vụ của tổ chức Bảo hiểm tiền gửi; - Xây dựng thị trường tài chính lành mạnh, có tính cạnh tranh bình đẳng giữa các tổ chức tài chính với quy mô và loại hình khác nhau; - Giảm gánh nặng tài chính cho chính phủ trong trường hợp xử lý đổ vỡ ngân hàng và điều này đồng nghĩa với việc giảm gánh nặng cho người dân đóng thuế để Chính phủ hỗ trợ giải quyết những ngân hàng phá sản. Trong trường hợp ngân hàng đơn lẻ bị đổ vỡ, nếu Chính phủ tự bỏ tiền để chi trả cho người gửi tiền, tức là Chính phủ phải lấy tiền từ ngân sách để gánh vác cho sự sụp đổ của tổ chức tín dụng. Điều này không phù hợp với quy luật của nền kinh tế thị trường, bởi lẽ đã kinh doanh thì gánh chịu rủi ro.
Chính vì vậy, các quốc gia rất hạn chế sử dụng ngân sách Nhà nước để xử lý đổ vỡ của các tổ chức tín dụng. Đồng thời, với sự hình thành của hệ thống Bảo hiểm tiền gửi, các rủi ro đã được phân tán, chia sẻ cho nhiều bên liên quan và điều đó xét về hệ thống tài chính – ngân hàng nói riêng và trên toàn bộ nền kinh tế nói chung sẽ tạo ra tính ổn định cho xã hội. Thứ hai, về vai trò của BHTG. Vì bảo hiểm tiền gửi là sản phẩm của nền kinh tế thị trường và chỉ xuất hiện trong nền kinh tế thị trường nên vai trò của Bảo hiểm tiền gửi xuất phát từ bản chất của hoạt động tài chính luôn gắn liền yếu tố niềm tin, mang tính nhạy cảm và có tính lan truyền cao.
Trong hoạt động ngân hàng, nếu niềm tin của người gửi tiền vào hệ thống tài chính – ngân hàng bị khủng hoảng, điều đó không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động của một tổ chức tín dụng đơn lẻ mà còn tác động đến toàn bộ nền kinh tế. Niềm tin của người gửi tiền đối với hệ thống tài chính – ngân hàng là rất quan trọng vì niềm tin đó thường dựa vào các yếu tố tâm lý và khi họ gửi tiền vào ngân hàng, ngoài việc khách hàng quan tâm đến lãi suất tiền gửi, thì họ thường đặt câu hỏi liệu tiền của mình gửi vào ngân hàng có an toàn không? Và hoạt động của ngân hàng nhận tiền gửi có ổn định không? Hoặc nếu trường hợp xấu nhất xẩy ra thì liệu họ có bị mất số tiền đã gửi hay không? 13 Hình 1.1: Sơ đồ vai trò của Bảo hiểm tiền gửi Bảo vệ người Thúc đẩy gửi tiền, góp huy động phần nâng vốn nâng cao cao niềm tin kỷ cương thị trường VAI TRÒ CỦA BHTG Góp phần xử Góp phần lý khủng đảm bảo sự hoảng tài phát triển an chính toàn lành mạnh NH Từ sơ đồ nêu trên, cho thấy vai trò của Bảo hiểm tiền gửi được thể hiện rõ nét qua các khía cạnh sau đây: Một là, Bảo hiểm tiền gửi có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ người gửi tiền, nâng cao niềm tin của công chúng đối với hệ thống tài chính – ngân hàng. Bởi lẽ, trong nền kinh tế thị trường, bảo vệ người tiêu dùng nói chung và người gửi tiền nói riêng là yêu cầu đặt ra đối với mỗi Chính phủ. Bảo vệ người tiêu dùng là đảm bảo cân bằng giữa sự phát triển và đảm bảo quyền lợi của người dân trong xã hội dân sự.
Do đó bảo hiểm tiền gửi là một công cụ tài chính hữu hiệu được hầu hết các Chính phủ sử dụng để bảo vệ người gửi tiền.