MỞ ĐẦU 1. Giới thiệu đề tài Di cư là một hiện tượng tất yếu trong quá trình phát triển kinh tế xã hội của mỗi quốc gia. Tại Việt Nam, vấn đề di cư từ các vùng nông thôn đến các trung tâm kinh tế lớn của cả nước đã diễn ra liên tục trên quy mô lớn trong hơn ba thập niên gần đây. Theo số liệu của Cục thống kê Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) năm 2015 thì TP.HCM là nơi tập trung dân cư đông đúc với hơn tám triệu dân.
Trong số đó, không ít người dân là dân nhập cư từ các tỉnh thành khác. Việc di cư của người dân đã tạo nên những thay đổi lớn về kinh tế xã hội của những địa phương có luồng nhập hay xuất cư lớn. Dòng di cư lớn có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng và định hướng phát triển của địa phương, ở cả nơi xuất cư và nơi nhập cư. Trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, sự phát triển mạnh mẽ về kinh tế và xã hội tại các đô thị, các thành phố lớn đã thu hút không ít người dân từ các vùng nông thôn – vùng có điều kiện kinh tế còn khó khăn di cư đến các đô thị để hiện thực hóa các mục tiêu của mình.
Quá trình di cư này đã đưa đến những tác động trái chiều nhau đối với các trung tâm kinh tế, điển hình là tại TP. Một mặt, việc di cư mạnh mẽ từ nông thôn đến thành thị đã giúp cho TP.HCM có được nguồn lao động dồi dào, góp phần tạo nên sự phát triển kinh tế mạnh mẽ của Thành phố. Dòng di cư này cũng góp phần cải thiện đời sống của người dân khu vực nông thôn. Mặt khác, việc người dân di cư đến Thành phố ngày càng đông lại gây ra những áp lực lớn đến hệ thống cơ sở hạ tầng, giao thông, đô thị và môi trường sống tại nơi này.
Việc hiểu rõ đặc điểm và nguyên nhân của hiện tượng sẽ giúp những người hoạch định chính sách, những người làm công tác quản lý ở địa phương, cả ở nơi xuất cư và nơi nhập cư, có cái nhìn toàn diện hơn về vấn đề. Từ đó, có thể đề ra những giải pháp phù hợp nhằm khai thác mặt tích cực và hạn chế những tác động tiêu cực từ hiện tượng di cư ở địa phương… Vì thế, việc tìm hiểu, thu thập các thông tin về nguyên nhân di cư, tình hình di cư, đặc điểm và những kỳ vọng của 1 HỒ THANH TRÚC LỚP: ME6A người di cư từ nông thôn đến các trung tâm kinh tế lớn là thật sự cần thiết. Hiện nay, đã có rất nhiều các nghiên cứu về di cư đến TP.HCM nhìn từ góc độ vĩ mô của hiện tượng. Các nghiên cứu về di cư đến TP.HCM từ góc độ vi mô ít phổ biến hơn và thường chỉ tìm hiểu vấn đề từ góc độ cá nhân người di cư.
Trong khi đó, các yếu tố tác động đến quyết định di cư rất da dạng và phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau. Trong gia đình, đây thường là quyết định tập thể. Quyết định này không chỉ phụ thuộc vào cá nhân người di cư mà còn phụ thuộc rất lớn vào đặc điểm gia đình, điều kiện kinh tế - xã hội và môi trường sống tại địa phương. Do đó, việc hiểu rõ các nguyên nhân, các yếu tố tác động đến quyết định di cư của người dân sẽ giúp những nhà hoạch định chính sách, các cơ quan quản lý, những người quan tâm có cái nhìn toàn diện hơn về vấn đề.
Từ đó, có cơ sở để có thể đề ra những giải pháp hữu hiệu nhằm giải quyết tốt các vấn đề liên quan đến hiện tượng này. Đó là lý do tác giả thực hiện đề tài nghiên cứu “Di cư đến Thành phố Hồ Chí Minh: Lựa chọn từ góc nhìn của người di cư và gia đình – Trường hợp xã Long Hậu, huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp”. Mục tiêu nghiên cứu Thu thập các thông tin liên quan đến quyết định di cư và xu hướng di cư của các cá nhân thuộc các hộ gia đình ở xã Long Hậu – huyện Lai Vung – tỉnh Đồng Tháp. Thông tin này là cơ sở để những người quan tâm có cái nhìn toàn diện hơn về tình hình di cư trên địa bàn.Từ đó, đề ra các chính sách để giải quyết vấn đề di dân.
Cụ thể, đề tài tập trung nghiên cứu: - Lý do người dân xã Long Hậu quyết định di cư đến TP. - So sánh các đặc điểm của hộ gia đình có người di cư và hộ không có người di cư đến TP.HCM tại xã Long Hậu – huyện Lai Vung – tỉnh Đồng Tháp. - Mức độ ảnh hưởng của gia đình đến việc ra quyết định di chuyển đến TP.HCM của người di cư và mối liên hệ giữa người di cư với gia đình. - Tác động của việc di chuyển đến TP.HCM của người di cư đối với cá nhân và gia đình.
2 HỒ THANH TRÚC LỚP: ME6A - Mong muốn và lựa chọn của người di cư trong việc ở lại hay rời khỏi TP.HCM và những yếu tố tác động đến lựa chọn của họ. Câu hỏi nghiên cứu - Lý do di cư đến TP.HCM của người dân xã Long Hậu, huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp là gì? - Đâu là sự khác biệt giữa hộ có người di cư và không có người di cư ở xã Long Hậu, huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp? - Gia đình có ảnh hưởng như thế nào đến quyết định chuyển đến TP.HCM của người di cư (bao gồm đặc điểm gia đình và suy nghĩ của các thành viên trong gia đình về việc di cư)? Có hay không sự gắn kết chặt chẽ giữa người di cư và gia đình họ? - Đâu là những thay đổi của gia đình và cá nhân người di cư sau khi họ thực hiện di chuyển đến TP.HCM? - Lựa chọn của người di cư và các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định ở lại hoặc rời khỏi TP.HCM của người di cư là gì? 1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 1.1 Đối tượng nghiên cứu: Những hộ gia đình có người di cư đến TP.HCM và những hộ hiện không có người di cư tại xã Long Hậu, huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp. Nghiên cứu tập trung tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến quyết định di cư hay không di cư của người dân.
Bên cạnh đó, tác động của việc di chuyển đến TP.HCM của người di cư đến cá nhân và gia đình họ cùng các yếu tố kinh tế - xã hội tại địa phương cũng sẽ được phân tích. Đối tượng khảo sát: đối tượng khảo sát chính của đề tài gồm 2 nhóm đối tượng chính là: đại diện hộ gia đình (thông thường là chủ hộ) tại 2 ấp thuộc xã Long Hậu (ấp Long Thành A, ấp Long Hòa) và cá nhân người di chuyển đến TP. 3 HỒ THANH TRÚC LỚP: ME6A 1.2 Phạm vi nghiên cứu: - Nghiên cứu này tập trung chủ yếu vào lý do người dân xã Long Hậu di cư đến TP.HCM, tác động của việc di cư đối với bản thân người ra đi và gia đình của họ. Khách thể nghiên cứu bao gồm những người di cư đã đến TP.HCM sống và làm việc từ 6 tháng trở lên tính đến thời điểm khảo sát và gia đình họ.
Những hộ không có người di cư tại thời điểm khảo sát cũng được nghiên cứu. - Về không gian: nghiên cứu được thực hiện tại 2 địa bàn là xã Long Hậu và TP. Tại xã Long Hậu, nghiên cứu thực hiện khảo sát trực tiếp các hộ gia đình tại ấp Long Hòa và ấp Long Thành A. Đối với cá nhân người di cư, nghiên cứu chủ yếu khảo sát các thông tin về đời sống của họ tại TP.HCM bằng hình thức phỏng vấn qua điện thoại hoặc phỏng vấn trực tiếp trên địa bàn TP.
Ý nghĩa nghiên cứu Là một trong rất ít nghiên cứu tìm hiểu vấn đề di cư nông thôn – đô thị từ cả nơi đi và nơi đến. Luận văn không chỉ tìm hiểu các đặc điểm liên quan đến cá nhân người di chuyển mà còn nghiên cứu cả các yếu tố gia đình, điều kiện sống, môi trường sống, cơ hội phát triển, và điều kiện kinh tế - xã hội ở nơi xuất cư. Nghiên cứu cũng tìm hiểu những thay đổi trong điều kiện sống, điều kiện kinh tế - xã hội, cũng như kỳ vọng của người di cư và gia đình họ. Những thông tin này cung cấp một bức tranh tương đối toàn diện về đặc điểm cá nhân và gia đình của người di cư, cũng như các yếu tố tác động đến quyết định của họ.
Nhờ đó, những người quan tâm có cái nhìn tương đối bao quát về vấn đề và có thêm thông tin để đề ra những giải pháp hữu hiệu liên quan đến vấn đề di cư nông thôn – đô thị. 4 HỒ THANH TRÚC LỚP: ME6A CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 2.1 Các khái niệm về di cư 2.1 Định nghĩa di cư Có rất nhiều quan điểm khác nhau về “di cư”. Paul Shaw (1975) cho rằng tiêu chí chủ yếu để nhận dạng quá trình di cư chính là giá trị hệ thống dựa trên đó con người, cộng đồng người lựa chọn nơi cư trú. Mangalam và Morgan (1968) cho rằng nội dung chính trong nội hàm khái niệm di cư là sự thoát ly, sự tách rời khỏi cộng đồng sống.
Cụ thể hơn, Lee (1966) định nghĩa di cư là sự thay đổi nơi cư trú cố định. Như vậy, có thể hiểu di cư là một thuật ngữ mô tả quá trình con người rời bỏ hoặc hội nhập vào nơi cư trú mới trong một thời gian cụ thể. Di cư có thể là sự di chuyển của một cá nhân, một hộ gia đình hay thậm chí của cả một cộng đồng. Trong phạm vi đề tài, di cư được hiểu là sự dịch chuyển của con người từ một đơn vị lãnh thổ này (xã Long Hậu, huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp) đến một đơn vị lãnh thổ khác (TP.HCM) trong thời gian từ 6 tháng trở lên, kèm theo đó là sự thay đổi nơi cư trú tạm thời hay vĩnh viễn.
Khái niệm người di cư trong đề tài được hiểu là những người sinh ra tại xã Long Hậu, huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp đã và đang sinh sống tại TP.HCM từ 6 tháng trở lên tính đến thời điểm khảo sát. Hộ có người di cư là hộ có ít nhất một thành viên là người di cư theo định nghĩa của đề tài. Người không di cư trong luận văn được hiểu là những người hiện đang sinh sống tại xã Long Hậu, chưa từng rời khỏi địa phương để di chuyển đến TP.HCM sinh sống từ 6 tháng trở lên.