Luận văn thạc sĩ khoa học đánh giá tổng hợp tiềm năng tài nguyên thiên nhiên vùng cửa sông bạch đằng phục vụ phát triển kinh tế xã hội trong thời kỳ hội nhập

Luận văn thạc sĩ phân tích tiềm năng tài nguyên thiên nhiên vùng cửa sông Bạch Đằng, phục vụ phát triển kinh tế xã hội trong hội nhập.

• Tác giả: Trịnh Thị Minh Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Đức Thạnh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên môi trường
• Đề tài: Đánh giá tổng hợp tiềm năng tài nguyên thiên nhiên vùng cửa sông Bạch Đằng cho phát triển kinh tế - xã hội
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 0.2. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 0.3. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
• 0.4. CẤU TRÚC LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP TIỀM NĂNG TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI
• 1.1. Tổng quan tài liệu liên quan đến nội dung và khu vực nghiên cứu
• 1.1.1. Các công trình nghiên cứu về đánh giá tổng hợp tiềm năng tài nguyên thiên nhiên
• 1.1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.1.2. Ở Việt Nam
• 1.1.2. Các công trình liên quan đến khu vực nghiên cứu
• 1.2. Khái niệm cơ bản về tài nguyên thiên nhiên
• 1.3. Phương pháp luận đánh giá tổng hợp tiềm năng tài nguyên thiên nhiên vùng cửa sông phục vụ phát triển kinh tế - xã hội
• 1.3.1. Phương pháp tiếp cận đánh giá tổng hợp tiềm năng tài nguyên thiên nhiên vùng cửa sông phục vụ phát triển kinh tế - xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ - XÃ HỘI VÙNG CỬA SÔNG BẠCH ĐẰNG
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ CÁC DẠNG TÀI NGUYÊN VÀ GIÁ TRỊ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN VÙNG CỬA SÔNG BẠCH ĐẰNG
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG TIỀM NĂNG TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN VÙNG CỬA SÔNG BẠCH ĐẰNG PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬP

Tóm tắt

I. Tổng quan về tiềm năng tài nguyên thiên nhiên vùng cửa sông Bạch Đằng

Vùng cửa sông Bạch Đằng là một khu vực có vị trí địa lý đặc biệt, nằm giữa tỉnh Quảng Ninh và thành phố Hải Phòng. Khu vực này không chỉ nổi bật với cảnh quan thiên nhiên đa dạng mà còn chứa đựng nhiều tài nguyên thiên nhiên phong phú. Việc đánh giá tiềm năng của các tài nguyên thiên nhiên tại đây là rất cần thiết để phục vụ cho phát triển kinh tế xã hội. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về các dạng tài nguyên, từ tài nguyên nước đến tài nguyên khoáng sản, và vai trò của chúng trong việc thúc đẩy sự phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm địa lý và sinh thái của vùng cửa sông Bạch Đằng

Vùng cửa sông Bạch Đằng có hệ sinh thái phong phú với nhiều loại hình địa hình và khí hậu khác nhau. Đặc điểm này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các tài nguyên sinh vật và tài nguyên phi sinh vật. Các nghiên cứu cho thấy, khu vực này có nhiều loài động thực vật quý hiếm, góp phần vào sự đa dạng sinh học của Việt Nam.

1.2. Tình hình khai thác tài nguyên thiên nhiên hiện nay

Hiện tại, việc khai thác tài nguyên thiên nhiên tại vùng cửa sông Bạch Đằng đang diễn ra với nhiều hình thức khác nhau. Tuy nhiên, việc khai thác này vẫn chưa đạt hiệu quả tối ưu. Nhiều tài nguyên nước và tài nguyên khoáng sản vẫn chưa được khai thác triệt để, dẫn đến lãng phí và ảnh hưởng đến môi trường.

II. Vấn đề và thách thức trong phát triển kinh tế xã hội tại vùng cửa sông Bạch Đằng

Mặc dù có nhiều tài nguyên thiên nhiên phong phú, nhưng vùng cửa sông Bạch Đằng vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong phát triển kinh tế xã hội. Sự khác biệt trong phát triển giữa hai bên tả ngạn và hữu ngạn là một trong những vấn đề nổi bật. Việc thiếu sự đồng bộ trong quy hoạch và quản lý tài nguyên cũng gây ra nhiều khó khăn cho sự phát triển bền vững.

2.1. Sự khác biệt trong phát triển giữa hai bên tả ngạn và hữu ngạn

Khu vực tả ngạn từng phát triển mạnh mẽ nhưng hiện nay lại có dấu hiệu chững lại, trong khi bên hữu ngạn đang có sự phát triển vượt bậc. Điều này tạo ra sự không đồng đều trong việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên, ảnh hưởng đến sự phát triển chung của khu vực.

2.2. Các vấn đề môi trường và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên

Việc khai thác tài nguyên thiên nhiên không bền vững đã dẫn đến nhiều vấn đề môi trường nghiêm trọng. Ô nhiễm nước và suy giảm đa dạng sinh học là những thách thức lớn mà khu vực này đang phải đối mặt. Cần có các biện pháp bảo vệ môi trường hiệu quả để đảm bảo sự phát triển bền vững.

III. Phương pháp đánh giá tiềm năng tài nguyên thiên nhiên vùng cửa sông Bạch Đằng

Để đánh giá tiềm năng của tài nguyên thiên nhiên tại vùng cửa sông Bạch Đằng, cần áp dụng các phương pháp khoa học hiện đại. Việc tiếp cận theo hệ thống và liên ngành sẽ giúp có cái nhìn toàn diện hơn về các giá trị tài nguyên. Các phương pháp này không chỉ giúp đánh giá hiện trạng mà còn đề xuất các giải pháp khai thác hiệu quả.

3.1. Phương pháp tiếp cận hệ thống trong đánh giá tài nguyên

Phương pháp tiếp cận hệ thống giúp đánh giá tổng thể các yếu tố tự nhiên, môi trường và kinh tế xã hội. Điều này cho phép xác định rõ ràng các giá trị nổi bật của tài nguyên thiên nhiên và mối quan hệ giữa chúng.

3.2. Phương pháp liên ngành trong nghiên cứu tài nguyên

Việc kết hợp các lĩnh vực khoa học tự nhiên và xã hội trong nghiên cứu sẽ tạo ra những giải pháp toàn diện hơn cho việc khai thác tài nguyên thiên nhiên. Sự phối hợp giữa các cơ quan và chuyên gia là rất cần thiết để đảm bảo tính khả thi của các giải pháp đề xuất.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại vùng cửa sông Bạch Đằng

Kết quả nghiên cứu về tài nguyên thiên nhiên tại vùng cửa sông Bạch Đằng đã chỉ ra nhiều tiềm năng chưa được khai thác. Các ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu này có thể giúp cải thiện tình hình phát triển kinh tế xã hội tại khu vực. Việc áp dụng các giải pháp khai thác bền vững sẽ mang lại lợi ích lâu dài cho cộng đồng.

4.1. Các mô hình phát triển bền vững tại vùng cửa sông

Nghiên cứu đã đề xuất một số mô hình phát triển bền vững, tập trung vào việc khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách hợp lý. Các mô hình này không chỉ giúp tăng trưởng kinh tế mà còn bảo vệ môi trường.

4.2. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng vào thực tiễn

Kết quả nghiên cứu đã được áp dụng vào thực tiễn tại một số địa phương, giúp cải thiện tình hình khai thác tài nguyên thiên nhiên. Những ứng dụng này đã mang lại hiệu quả tích cực trong việc phát triển kinh tế xã hội.

V. Kết luận và tương lai của phát triển kinh tế xã hội tại vùng cửa sông Bạch Đằng

Tương lai của vùng cửa sông Bạch Đằng phụ thuộc vào việc khai thác hiệu quả các tài nguyên thiên nhiên. Cần có các chính sách và chiến lược rõ ràng để đảm bảo sự phát triển bền vững. Việc bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế xã hội cần được thực hiện song song để tạo ra giá trị lâu dài cho khu vực.

5.1. Định hướng phát triển bền vững cho vùng cửa sông

Định hướng phát triển bền vững cần tập trung vào việc khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách hợp lý, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

5.2. Tầm quan trọng của việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên

Bảo vệ tài nguyên thiên nhiên không chỉ là trách nhiệm của chính quyền mà còn là của toàn xã hội. Cần nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường để đảm bảo sự phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vùng cửa sông (VCS) Bạch Đằng, nằm giữa tỉnh Quảng Ninh và thành phố Hải Phòng, là một khu vực có cấu trúc cửa sông hình phễu đặc biệt với tiềm năng tài nguyên thiên nhiên phong phú. Với diện tích khoảng 1650 km², VCS Bạch Đằng có vị trí chiến lược quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội vùng ven biển phía Bắc Việt Nam. Theo số liệu quan trắc, lượng phù sa bồi tích hàng năm vào vùng cửa sông ước tính khoảng 4 triệu tấn, chủ yếu từ sông Cam, cùng với sự đa dạng sinh học cao với khoảng 939 loài động thực vật được phát hiện. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế - xã hội tại đây còn chưa đồng đều giữa hai bờ tả ngạn và hữu ngạn, trong khi tiềm năng tài nguyên thiên nhiên chưa được khai thác hiệu quả.

Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá tổng hợp tiềm năng tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là tài nguyên vị thế, nhằm định hướng khai thác và sử dụng hợp lý phục vụ phát triển kinh tế - xã hội trong thời kỳ hội nhập. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào vùng cửa sông Bạch Đằng với các đặc trưng tự nhiên, kinh tế - xã hội và môi trường được khảo sát chi tiết. Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ nằm ở việc làm phong phú thêm cơ sở lý luận về tài nguyên vị thế mà còn cung cấp tài liệu tham khảo quan trọng cho các nhà quản lý, quy hoạch và cộng đồng dân cư trong phát triển bền vững vùng cửa sông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết tài nguyên thiên nhiên và lý thuyết tài nguyên vị thế (position resources). Tài nguyên thiên nhiên được phân loại theo nguồn gốc thành tài nguyên sinh vật, phi sinh vật và tài nguyên không gian, đồng thời phân biệt theo khả năng tái tạo và tiêu hao. Tài nguyên vị thế được hiểu là lợi ích có được từ vị trí địa lý, cấu trúc không gian và các thuộc tính tự nhiên, kinh tế, chính trị của vùng cửa sông, bao gồm ba hợp phần: vị thế tự nhiên, vị thế địa kinh tế và vị thế địa chính trị.

Ba khái niệm chính được sử dụng trong nghiên cứu gồm:

• Tài nguyên vị thế tự nhiên: lợi ích từ vị trí không gian và cấu trúc địa hình ổn định, ít chịu tác động thiên tai.
• Tài nguyên vị thế địa kinh tế: lợi ích từ vị trí trong mạng lưới kinh tế vùng, vai trò đầu mối giao thương và phát triển kinh tế trọng điểm.
• Tài nguyên vị thế địa chính trị: lợi ích kết hợp giữa địa lý tự nhiên và nhân văn trong bối cảnh chính trị, an ninh quốc phòng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu điều tra thực địa, quan trắc khí tượng thủy văn, địa chất, sinh thái, kinh tế - xã hội và các tài liệu nghiên cứu trước đây từ các dự án cấp nhà nước và quốc tế. Cỡ mẫu nghiên cứu được lựa chọn dựa trên phạm vi toàn vùng cửa sông với các điểm khảo sát đại diện cho các hệ sinh thái, địa hình và hoạt động kinh tế khác nhau.

Phương pháp phân tích kết hợp tiếp cận hệ thống và liên ngành, nhằm đánh giá tổng thể các yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội và môi trường. Phân tích định lượng được thực hiện qua các chỉ số tài nguyên, giá trị sử dụng và phi sử dụng, cùng với ma trận đánh giá giá trị tài nguyên vị thế theo ba tiêu chí chính. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2007 đến 2011, bao gồm giai đoạn thu thập dữ liệu, phân tích và đề xuất định hướng phát triển.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc trưng tự nhiên và tài nguyên sinh vật đa dạng: VCS Bạch Đằng có khoảng 939 loài động thực vật, trong đó có 36 loài thực vật ngập mặn và 81 loài cá biển. Diện tích rừng ngập mặn còn lại khoảng 7.937 ha, bãi triều bùn chiếm 11.634 ha, tạo nên hệ sinh thái phong phú và đa dạng sinh học cao.

2. Tài nguyên vị thế tự nhiên ổn định và có giá trị cao: VCS có cấu trúc cửa sông hình phễu với thuỷ triều nhật triều biên độ lớn (4 - 4,21 m), dòng chảy triều mạnh (tốc độ lên đến 180 cm/s), tạo điều kiện thuận lợi cho giao thông thủy và phát triển nghề cá. Tuy nhiên, hiện tượng xói lở bờ biển nghiêm trọng với cường độ trung bình 4,4 m/năm, cao nhất tại Cát Hải là 12,9 m/năm, đang đe dọa bền vững tài nguyên tự nhiên.

3. Tiềm năng kinh tế - xã hội chưa được khai thác đồng đều: Dân số lao động tại vùng cửa sông chiếm 53% tổng dân số, với 45,5% làm nông nghiệp và 13,7% trong ngành thuỷ sản. Lượng hàng hóa qua cảng Hải Phòng tăng từ 2,5 triệu tấn năm 1990 lên 43 triệu tấn năm 2011, cho thấy sự phát triển mạnh mẽ của ngành công nghiệp và dịch vụ cảng biển. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế còn tập trung chủ yếu ở bên hữu ngạn, trong khi tả ngạn phát triển chậm lại.

4. Ảnh hưởng của biến đổi môi trường và thiên tai: Mực nước biển dâng trung bình 2,24 mm/năm, cùng với tần suất bão cao (2-5 cơn bão ảnh hưởng mỗi năm) và hiện tượng ngập mặn lan rộng, đã gây ra nhiều thiệt hại về kinh tế và môi trường, làm suy giảm diện tích rừng ngập mặn và ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp.

Thảo luận kết quả

Các kết quả cho thấy VCS Bạch Đằng là một hệ thống cửa sông có tiềm năng tài nguyên thiên nhiên và vị thế địa kinh tế quan trọng, nhưng đang chịu áp lực lớn từ biến đổi môi trường và hoạt động khai thác chưa bền vững. So sánh với các nghiên cứu vùng cửa sông khác trên thế giới, đặc điểm cửa sông hình phễu với thuỷ triều lớn là điểm đặc thù tạo nên lợi thế phát triển kinh tế dịch vụ như cảng biển, du lịch sinh thái và nuôi trồng thủy sản.

Tuy nhiên, sự mất cân bằng trong phát triển kinh tế giữa hai bờ cửa sông phản ánh sự cần thiết phải có chính sách quản lý và quy hoạch không gian hợp lý hơn. Việc xói lở bờ biển và ngập mặn gia tăng cũng đòi hỏi các giải pháp bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ biến động lượng hàng hóa qua cảng, bản đồ phân bố xói lở bờ biển và bảng thống kê đa dạng sinh học để minh họa rõ nét hơn các phát hiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường quản lý và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên: Thiết lập các khu bảo tồn rừng ngập mặn và bãi triều bùn trọng điểm, hạn chế khai thác quá mức tài nguyên sinh vật, nhằm duy trì đa dạng sinh học và chức năng sinh thái. Chủ thể thực hiện: chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý môi trường, trong vòng 3 năm tới.

2. Phát triển hạ tầng cảng biển và dịch vụ logistics bền vững: Đầu tư nâng cấp luồng lạch, cảng nước sâu Lạch Huyện, đồng thời áp dụng công nghệ nạo vét thân thiện môi trường để giảm thiểu sa bồi và xói lở. Chủ thể thực hiện: Bộ Giao thông Vận tải và các doanh nghiệp cảng, trong 5 năm tới.

3. Quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội đồng bộ giữa hai bờ cửa sông: Xây dựng kế hoạch phát triển khu vực tả ngạn nhằm cân bằng phát triển, khuyến khích đầu tư vào nông nghiệp công nghệ cao, du lịch sinh thái và dịch vụ hậu cần nghề cá. Chủ thể thực hiện: UBND các tỉnh Quảng Ninh, Hải Phòng, trong 3-5 năm.

4. Ứng phó biến đổi khí hậu và thiên tai: Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm bão, ngập mặn và xói lở; đồng thời triển khai các công trình đê biển, kè chắn sóng và phục hồi rừng ngập mặn để giảm thiểu tác động. Chủ thể thực hiện: Ban chỉ đạo phòng chống thiên tai và các tổ chức khoa học, trong 2 năm đầu tiên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chính sách phát triển bền vững vùng cửa sông, quản lý tài nguyên thiên nhiên và ứng phó biến đổi khí hậu.

2. Các nhà quy hoạch đô thị và phát triển kinh tế vùng: Áp dụng các đánh giá tiềm năng tài nguyên vị thế để thiết kế quy hoạch không gian hợp lý, cân bằng phát triển kinh tế giữa các khu vực.

3. Các nhà khoa học và nghiên cứu sinh ngành quản lý tài nguyên môi trường: Tham khảo phương pháp luận đánh giá tổng hợp tài nguyên vị thế và các kết quả thực tiễn tại vùng cửa sông Bạch Đằng.

4. Cộng đồng dân cư và doanh nghiệp địa phương: Hiểu rõ tiềm năng và thách thức của vùng cửa sông để tham gia tích cực vào các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Tài nguyên vị thế là gì và tại sao quan trọng?
   Tài nguyên vị thế là lợi ích có được từ vị trí địa lý, cấu trúc không gian và các thuộc tính tự nhiên, kinh tế, chính trị của một vùng. Nó quan trọng vì tạo ra lợi thế cạnh tranh trong phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt ở vùng cửa sông như Bạch Đằng.

2. VCS Bạch Đằng có những đặc điểm tự nhiên nổi bật nào?
   VCS Bạch Đằng có cấu trúc cửa sông hình phễu, thuỷ triều nhật triều biên độ lớn (4 - 4,21 m), đa dạng sinh học cao với hơn 900 loài động thực vật, cùng hệ sinh thái rừng ngập mặn và bãi triều bùn rộng lớn.

3. Nguyên nhân chính gây xói lở bờ biển tại VCS Bạch Đằng là gì?
   Nguyên nhân bao gồm sự thiếu hụt bồi tích do giảm nguồn phù sa từ sông Hồng, tác động mạnh của thuỷ triều và sóng biển, cùng với biến đổi khí hậu và hoạt động khai thác không hợp lý.

4. Làm thế nào để phát triển kinh tế bền vững tại vùng cửa sông?
   Cần kết hợp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, phát triển hạ tầng hiện đại, quy hoạch không gian hợp lý và ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu, đồng thời khuyến khích phát triển các ngành kinh tế dịch vụ và nông nghiệp công nghệ cao.

5. Vai trò của cảng Hải Phòng trong phát triển kinh tế vùng là gì?
   Cảng Hải Phòng là cửa ngõ giao thương quốc tế quan trọng, với lượng hàng hóa qua cảng tăng từ 2,5 triệu tấn năm 1990 lên 43 triệu tấn năm 2011, thúc đẩy phát triển công nghiệp, dịch vụ và kinh tế vùng cửa sông Bạch Đằng.

Kết luận

• VCS Bạch Đằng là vùng cửa sông hình phễu đặc trưng với tiềm năng tài nguyên thiên nhiên và vị thế địa kinh tế quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội.
• Đa dạng sinh học cao và hệ sinh thái rừng ngập mặn, bãi triều bùn đóng vai trò thiết yếu trong bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.
• Sự phát triển kinh tế chưa đồng đều giữa hai bờ cửa sông, cùng với các thách thức về xói lở, ngập mặn và biến đổi khí hậu cần được giải quyết kịp thời.
• Đề xuất các giải pháp quản lý tài nguyên, phát triển hạ tầng và quy hoạch không gian nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng tài nguyên vị thế.
• Tiếp tục nghiên cứu và giám sát để cập nhật dữ liệu, hỗ trợ ra quyết định và thúc đẩy phát triển bền vững vùng cửa sông trong giai đoạn hội nhập.

Hành động tiếp theo là triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tăng cường hợp tác liên ngành và quốc tế để bảo vệ và phát huy giá trị tài nguyên thiên nhiên vùng cửa sông Bạch Đằng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ TÔNG HỢP TIEM NANG TAI NGUYEN THIEN NHIEN PHUC VU PHAT TRIEN KINH TE - XA HOI 1. Tổng quan tài liệu liên quan đến nội dung va khu vực nghiên cứu a) Các công trình nghiên cứu về đánh giá tổng hợp tiềm năng tài nguyên thiên nhiên > Trên thế giới Thực tế, chưa tìm thấy một khái niệm nào trên thế giới đồng nghĩa hoàn toàn với tài nguyên vị thế (TNVT) ở Việt Nam, mà chỉ xuất hiện khái niệm tài nguyên không gian thuộc về tài nguyên thiên nhiên. Tại Singapore đã xuất hiện khái niệm TNVT (position resources) trong một số tài liệu quan lý vùng bờ biển, nhưng không thấy xác định rõ nội hàm. Theo Chia Lin Cien (1992), tài nguyên ven bờ Singapore được chia thành ba nhóm: đất ven bờ biển và không gian biển, tài nguyên tái tạo và tài nguyên không tái tạo.

Ở đây đất ven bờ biển va không gian biển ít nhiều mang nội hàm của TNVT và đó cũng chính là các giá trị cơ bản của TNVT mà Singapore đã biết phát huy đề trở thành một quốc đảo giàu có.1: Hệ thống tài nguyên thiên nhiên theo Cộng đồng Châu Âu (2002) Tài nguyên không tiêu hao Tài nguyên tiêu hao 1 2 Tài nguyên dòng: mặt tròi, | Tài nguyên sinh vật: rừng, cá, Tài gid, sóng, nước mưa. nguyên Tài nguyên nguôn: Không khí | Tài nguyên nguôn: các bôn tbì y (Oxy, CO¿), đại dương (nước) | nước ngọt, nước ngâm, dat mau. tao een nn. Tai nguyên | không gian oy ae Dat, biên, | khoảng không eee neu khôn én 3Tài nguyên có thể tái chế: 4 tái 8 Kim loai.

Tài nguyên không tai tạo va tao Tài nguyên có thé thu hoi: | không thu hôi: Nhiên liệu hoa k các khoáng sản khác, đât. thạch như dâu mỏ, ga, than. Theo Cộng đồng Châu Âu (European Commission, 2002), tài nguyên thiên nhiên được chia thành 5 dạng (bảng 1.1): 1- Tài nguyên tái tạo không tiêu hao (Re- newable resources - non-extinguishable); 2- Tài nguyên tai tạo có tiêu hao (renewable 8 resources - extinguishable); 3- Tài nguyên không tái tạo và không tiêu hao (non- renewable resources - non-extinguishable); 4- Tài nguyên không tái tạo, tiêu hao (non- renewable resources - extinguishable); 5- Tài nguyên không gian (space resources). Cách phân loại trên là theo động thái và khả năng tái tạo - tiêu hao tài nguyên.

Nếu phân theo nguồn gốc thì tài nguyên thiên nhiên gồm có ba nhóm cơ bản: tài nguyên sinh vật; tài nguyên phi sinh vật và tài nguyên không gian. Trong mối quan hệ giữa các nước lớn và các nước phát triển với các nước nhỏ và đang phát triển, vị thế địa kinh tế và vị thế địa chính trị là những vấn đề nhạy cảm. Vi vậy, các nước lớn và phát triển ít đề cập đến các yêu tô vị thé địa kinh tế và vị thé địa chính trị, chỉ công khai những mối quan tâm về nghiên cứu vị thế địa tự nhiên trong phạm trù sử dụng không gian cụ thé. Có lẽ, chỉ những nước dang phát triển như Việt Nam mới nhận thấy sự đối mặt và sự cần thiết phải đề cập vấn đề vị thế địa kinh tế và vị thế địa chính trị.

> Ở Việt Nam Từ những năm 1990, khi nghiên cứu sử dụng hợp ly tài nguyên vùng bờ biển, ở Phân viện Hải dương học tại Hải Phòng, nay là Viện Tài nguyên và Môi trường biên, đã xuất hiện xu hướng sử dụng không gian theo hệ thống địa hệ (geosystems) - thuỷ vực (water bodies), tiêu biểu là những điều tra nghiên cứu và đề xuất về sử dụng hợp lý các dam phá (NC Hồi và nnk, 1996) và hệ thống vũng vịnh (TD Thạnh và nnk, 2005). Dan dan, từ ý tưởng về tài nguyên không gian biển, những khái niệm về TNVT biển, vùng bờ biển và hải đảo đã hình thành. Đã có những xu hướng ý tưởng về TNVT, tương đồng với khái niệm tài nguyên không gian và xếp tài nguyên này vào nhóm tài nguyên phi sinh vật, là “những lợi thế so sánh về phương diện địa lý, khả năng khai thác các giá trị phi vật chất và vật chất của một đơn vị lãnh thổ nhất định” và độc lập với khái niệm không gian biển (NC Hồi, 2005). Khái niệm vị thế ở đây chưa phải về tài nguyên, mà về khả năng khai thác không gian tại chỗ.

Một số tác giả, trong quá trình điều tra, nghiên cứu sử dụng không gian lãnh thé cũng đã cố gang tiếp cận dạng TNVT như vi thé và dự báo xu thé phát triển các VCS va vùng châu thé sông Mê Kông (ND Dỹ và nnk, 2009), hay vị thé của hệ thống vũng vịnh ven bờ đáp ứng phát triển bền vững hệ thống cảng biển (PV Xuân, 2005) mặc dù các nghiên cứu còn chưa rõ vê phương pháp luận. Chỉ gân đây, những vân đê vê khái niệm, phương pháp luận và tiêu chí đánh giá tiềm năng và định hướng phát huy giá trị TNVT biển, ven bờ biển va các đảo mới được xây dựng thành hệ thống, có cơ sở khoa học trong dự án 14/47: Điều tra cơ bản và đánh giá tài nguyên vị thé, kỳ quan sinh thái, dia chất vùng biển và các đảo Việt Nam” (TD Thạnh, 2007a; TD Thanh và nnk, 2008c, 20102). Tập thê tham gia thực hiện Dự án này đã tiến hành điều tra, đánh giá và công bố các kết quả nghiên cứu về TNVT biển Việt Nam (TD Thạnh, 2008a; TD Thạnh và nnk, 2010a); một sỐ vùng bờ biển của biển Việt Nam như Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ (LD An và nnk, 2010); một số tinh và thành phố trọng điểm như tinh Ba Rịa - Vũng Tàu (TD Thạnh, 2007b), Thành phố Hải Phong (TD Thạnh và DV Huy, 2010b, TD Thanh và nnk, 2013) và thành Thăng Long (LD An va TD Thạnh, 2010); hệ thông vũng vịnh (TD Thạnh, 2009b), VCS Bạch Đăng (TD Thạnh, 2008a), hệ thống đảo Việt Nam và các đảo Bắc Bộ (LD An, 2008; LD An và nnk, 2010). Phân tích khả nang sử dụng TNVT biển còn được đánh giá theo các mục tiêu cụ thể như các khu neo trú tránh gió bão (TD Thạnh, 2009) hay rộng hơn phục vụ xây dựng mô hình quản lý tổng hợp vùng bờ biển Bắc Bộ (TD Thạnh và nnk, 2011).

Mặc du còn là van dé rất mới, vấn đề TNVT đã thu hút sự chú ý của các nhà khoa học, quản lý và công luận. b) Các công trình liên quan đến khu vực nghiên cứu Từ nhiều góc độ khác nhau, VCS Bach Dang đã được quan tâm nghiên cứu từ lâu. Những nét cơ bản về địa ly tự nhiên VCS Bach Dang được phác thảo trong các cuốn “Dư địa chí” của Nguyễn Trãi, thế kỷ XV và Phan Huy Chú vào thé kỷ XVII. Từ cuối thế kỷ XIX người Pháp đã tiến hành khảo sát địa hình, thủy văn VCS Bạch Đăng.

Đáng chú ý là hoạt động của đô đốc Caxtex và kỹ sư Renaux. Trong nửa đầu thế ky XX, cũng đã có những đợt điều tra, khảo sát phục vụ cho việc phát triển mở rộng cụm cảng Hải Phòng - Quảng Yên - Điền Công. Những hoạt động này được tông kết trong các báo cáo của các giám đốc cảng Hải Phòng Lapique và Gauthier. Các tác giả này đều cho rằng VCS Bạch Đăng nằm trong chế độ bồi tụ châu thổ của hệ thống sông Thái Bình.

Những khảo sát địa hình, thủy văn phục vụ mục tiêu cải tại cảng còn được tiến hành do các chuyên gia Liên Xô vào năm 1959 - 1964; các chuyên gia Ba Lan năm 1978 và các dự án UNDP VIE/88/014 (1991 - 1992). 10 Trong những năm 1980 - 1990, VCS Bach Đăng trở thành địa bản nghiên cứu quan trọng của Viện Tài nguyên và Môi trường biển (Viện Hàn lâm Khoa học vad Công nghệ Việt Nam) trong các dé tài cấp nhà nước thuộc chương trình biến: 48.14 “Nghiên cứu điều kiện tự nhiên và nguồn lợi dai ven biển Việt Nam”, 48B.02 “Nghiên cứu sử dụng hợp lý các bãi triều lầy ven biển phía Bắc Việt Nam”. Đến những năm 1990 - 1993, Doan địa chất Hà Nội đã tiến hành lập ban đồ địa chất tỷ lệ 1/50.000 tờ Hải Phòng (NQ Toàn và nnk, 1993) và Viện Tài nguyên và Môi trường biển đã tiến hành lập bản đồ môi trường địa chất ven bờ Hải Phòng tỉ lệ 1/50. Từ những năm 1990 trở lại đây, VCS Bạch Đăng là khu vực có nhiều hoạt động điều tra, nghiên cứu về tài nguyên sinh vật, điều kiện khí tượng thủy văn và môi trường trong các đề tài, dự án từ cấp tỉnh/thành phó, cấp bộ ngành đến cấp nhà nước và các nhiệm vụ hợp tác Quốc tế do nhiều đơn vị, trong đó nỗi bật là Viện Tài nguyên và Môi trường biển thực hiện.

Tuy nhiên, lần đầu tiên tài nguyên vi thế VCS Bạch Đăng được điều tra và đánh giá trong Dự án số 14: “Điều tra cơ bản và đánh giá tài nguyên vị thế, kỳ quan sinh thái và địa chat vùng biển và các đảo Việt Nam” thuộc đề án tong thé 47 về “Điều tra cơ bản và quản lý tài nguyên - môi trường biên đến năm 2010, tầm nhìn đến năm 2020”, được thực hiện trong các năm 2007 — 2011 do Viện Tài nguyên và Môi trường biển là cơ quan chủ trì và PGS. Trần Đức Thanh làm chủ nhiệm. Khái niệm cơ bản về tài nguyên thiên nhiên Tài nguyên là con người, tài sản, nguyên vật liệu, nguồn vốn có thể sử dụng dé đạt được một mục đích. Tài nguyên thiên nhiên là tài nguyên xuất hiện trong tự nhiên có thể sử dụng để tạo ra lợi ích.

Tài nguyên thiên nhiên là một đặc tính hoặc một hợp phần của môi trường tự nhiên có giá trị phục vụ cho nhu cầu của con người như đất, nước, động vật, thực vật, v. Tài nguyên thiên nhiên có giá trị kinh tế và giá tri phi kinh té (EEA, 2007). Tài nguyên thiên nhiên, theo nguồn gốc, được chia thành tài nguyên sinh vật va tai nguyên phi sinh vat. Theo khả năng tái tao, chúng được chia thành tai nguyên tái tạo và không tái tạo, tài nguyên tiêu hao và không tiêu hao.

Tài nguyên tái tạo sinh vật như tôm, cá, thực vật ngập mặn, v. có thê tự phục hôi tới mức chúng được lây ra nêu 11 không bị khai thác quá mức. Tài nguyên tái tạo phi sinh vật bao gồm đất và các tài nguyên năng lượng như gió, thuỷ triều, sóng biển và bức xạ mặt trời. Tài nguyên không tái tạo điển hình là khoáng sản.