Đồ án Y tế: Đánh giá thực trạng tuân thủ điều trị và một số yếu tố ảnh

Đánh giá thực trạng tuân thủ điều trị và một số yếu tố ảnh hưởng của người bệnh tăng huyết áp khám ngoại trú tại trung t phục vụ n

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Trân
• Người hướng dẫn: PGS. Võ Thị Bạch Huệ
• Trường học: Trường Đại Học Lạc Hồng
• Chuyên ngành: Tổ Chức Quản Lý Dược
• Đề tài: Đánh Giá Thực Trạng Tuân Thủ Điều Trị Và Một Số Yếu Tố Ảnh Hưởng Của Người Bệnh Tăng Huyết Áp Khám Ngoại Trú Tại Trung Tâm Y Tế Huyện Nhơn Trạch Tỉnh Đồng Nai Năm 2024
• Loại tài liệu: Đồ Án Tốt Nghiệp Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Đồng Nai

Tóm tắt

I. Khái niệm và tầm quan trọng của tuân thủ điều trị tăng huyết áp

Tuân thủ điều trị tăng huyết áp là việc người bệnh thực hiện đầy đủ các hướng dẫn của bác sĩ trong quá trình điều trị, bao gồm sử dụng thuốc đều đặn, thay đổi lối sống lành mạnh và tái khám định kỳ. Tăng huyết áp là một trong những bệnh mạn tính phổ biến nhất trên thế giới, gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm như đột quỵ, nhồi máu cơ tim và suy thận. Thực trạng tuân thủ điều trị có vai trò quyết định trong kiểm soát huyết áp và giảm thiểu các biến chứng. Nghiên cứu cho thấy, khi người bệnh tuân thủ tốt, tỷ lệ kiểm soát huyết áp hiệu quả tăng đáng kể. Việc đánh giá tình trạng tuân thủ của bệnh nhân tăng huyết áp giúp các cơ sở y tế xây dựng các chiến lược can thiệp phù hợp, cải thiện chất lượng cuộc sống và giảm gánh nặng bệnh tật cho xã hội.

1.1. Định nghĩa tuân thủ điều trị tăng huyết áp

Tuân thủ điều trị là mức độ mà người bệnh tuân theo các khuyến cáo của bác sĩ về sử dụng thuốc, chế độ ăn, vận động và theo dõi sức khỏe. Tăng huyết áp là tình trạng áp lực máu vào thành động mạch quá cao, gây nguy hiểm dài hạn. Tuân thủ không chỉ giới hạn ở uống thuốc mà còn bao gồm các thay đổi lối sống lành mạnh như giảm muối, tập thể dục và duy trì cân nặng hợp lý.

1.2. Vai trò của tuân thủ trong quản lý bệnh tăng huyết áp

Tuân thủ điều trị giúp kiểm soát huyết áp hiệu quả, giảm nguy cơ biến chứng và nâng cao chất lượng sống. Bệnh nhân tuân thủ tốt có tỷ lệ kiểm soát huyết áp cao hơn 40-50% so với những người tuân thủ kém. Ngoài ra, thực trạng tuân thủ của bệnh nhân còn ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí điều trị, giảm tái nhập viện và các biến chứng nặng.

II. Thực trạng tuân thủ điều trị của bệnh nhân tăng huyết áp tại Huyện Nhơn Trạch

Nghiên cứu tại Trung tâm Y tế huyện Nhơn Trạch với 277 bệnh nhân tăng huyết áp khám ngoại trú năm 2024 cho thấy kết quả đáng chú ý về tỷ lệ tuân thủ điều trị. Kết quả cho thấy tỷ lệ tuân thủ thay đổi lối sống chiếm 89,0% - cao nhất trong tất cả các hình thức tuân thủ, bao gồm giảm muối, tập thể dục và kiểm soát cân nặng. Tỷ lệ tuân thủ tái khám định kỳ là 63,9%, cho thấy một phần bệnh nhân chủ động theo dõi sức khỏe thường xuyên. Tuy nhiên, tuân thủ sử dụng thuốc chỉ đạt 57,0%, và theo dõi huyết áp tại nhà là hạp nhất với 43,0%. Thực trạng tuân thủ này cho thấy cần có những can thiệp cụ thể để cải thiện, đặc biệt là trong việc sử dụng thuốc và tự theo dõi huyết áp tại nhà.

2.1. Tỷ lệ tuân thủ thay đổi lối sống

Với tỷ lệ 89,0%, tuân thủ thay đổi lối sống là hình thức tuân thủ cao nhất. Bệnh nhân nhận thức được tầm quan trọng của chế độ ăn uống, vận động thể dục và kiểm soát cân nặng trong việc quản lý tăng huyết áp. Tuy nhiên, độ bền vững của thói quen này cần được duy trì lâu dài để đạt hiệu quả tối ưu.

2.2. Tỷ lệ tuân thủ sử dụng thuốc và theo dõi huyết áp

Tuân thủ sử dụng thuốc chỉ đạt 57,0% cho thấy hơn 40% bệnh nhân không uống thuốc đều đặn. Theo dõi huyết áp tại nhà với 43,0% là thấp nhất, chỉ ra rằng đa số bệnh nhân không tự theo dõi sức khỏe hàng ngày. Điều này cần được cải thiện thông qua các chương trình can thiệp tuân thủ điều trị và tăng cường giáo dục sức khỏe cho bệnh nhân.

III. Các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị tăng huyết áp

Nghiên cứu đã xác định nhiều yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị tăng huyết áp (p < 0,05). Các yếu tố nhân khẩu học như nghề nghiệp, tình trạng hôn nhân, và trình độ học vấn có tác động đáng kể đến mức độ tuân thủ của bệnh nhân. Bệnh nhân có kiến thức tốt về bệnh tăng huyết áp và các phương pháp điều trị có xu hướng tuân thủ cao hơn. Thời gian mắc bệnh cũng là yếu tố quan trọng - bệnh nhân mắc bệnh lâu năm thường có kinh nghiệm và nhận thức sâu hơn về tầm quan trọng của tuân thủ. Thực trạng tuân thủ chịu ảnh hưởng từ nhiều khía cạnh, từ nhân thân học đến tâm lý xã hội, do đó các can thiệp tuân thủ cần được cá nhân hóa dựa trên đặc điểm của từng nhóm bệnh nhân.

3.1. Yếu tố nhân khẩu học và kiến thức bệnh nhân

Nghề nghiệp, tình trạng hôn nhân, và trình độ học vấn là những yếu tố chính ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị. Bệnh nhân có kiến thức tốt về tăng huyết áp và các biến chứng tiềm ẩn có mức độ tuân thủ cao hơn. Giáo dục sức khỏe và nâng cao kiến thức bệnh nhân là chìa khóa để cải thiện thực trạng tuân thủ.

3.2. Yếu tố liên quan đến thời gian mắc bệnh

Thời gian mắc bệnh tăng huyết áp có liên quan mạnh mẽ đến tuân thủ điều trị. Bệnh nhân mắc bệnh lâu hơn (trên 5 năm) thường có tuân thủ tốt hơn do đã trải qua các biến chứng hoặc cảnh báo y tế. Tuy nhiên, một số bệnh nhân mắc bệnh lâu năm cũng có khả năng tuân thủ kém do lơ là hoặc mệt mỏi với quá trình điều trị dài hạn.

IV. Giải pháp và chiến lược cải thiện tuân thủ điều trị tăng huyết áp

Để cải thiện thực trạng tuân thủ điều trị tăng huyết áp, cần có những can thiệp tuân thủ toàn diện từ phía hệ thống y tế và các bác sĩ. Trước hết, tăng cường giáo dục sức khỏe cho bệnh nhân về tầm quan trọng của tuân thủ điều trị và các hậu quả của không tuân thủ. Thứ hai, cải thiện giao tiếp giữa bác sĩ và bệnh nhân, giúp bệnh nhân hiểu rõ hơn về bệnh và phương pháp điều trị. Thứ ba, phát triển các công nghệ hỗ trợ như ứng dụng nhắc nhở uống thuốc, theo dõi huyết áp tại nhà. Cuối cùng, xây dựng các chương trình can thiệp cá nhân hóa dựa trên các yếu tố ảnh hưởng đã xác định. Việc tạo lập hệ thống quản lý dược hiệu quả tại các cơ sở y tế cũng góp phần quan trọng trong việc nâng cao tuân thủ điều trị cho bệnh nhân tăng huyết áp.

4.1. Giáo dục sức khỏe và nâng cao nhận thức bệnh nhân

Giáo dục sức khỏe là nền tảng để cải thiện tuân thủ điều trị tăng huyết áp. Bệnh nhân cần được tạo điều kiện tiếp cận thông tin chính xác về bệnh tăng huyết áp, các yếu tố ảnh hưởng đến bệnh, và tầm quan trọng của tuân thủ. Các buổi tư vấn định kỳ, tài liệu hướng dẫn, và chương trình cộng đồng đều là những can thiệp hiệu quả.

4.2. Phát triển công nghệ và chương trình can thiệp cá nhân hóa

Sử dụng công nghệ như ứng dụng di động nhắc nhở uống thuốc, thiết bị đo huyết áp tự động, và hệ thống theo dõi từ xa giúp bệnh nhân dễ dàng tuân thủ điều trị. Chương trình can thiệp cần được cá nhân hóa dựa trên yếu tố ảnh hưởng riêng của mỗi bệnh nhân như nghề nghiệp, kiến thức, và thời gian mắc bệnh để tăng hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm về huyết áp và tăng huyết áp 1. Định nghĩa huyết áp Huyết áp là áp lực ở trong lòng động mạch góp phần giúp cho máu được luân chuyển trong động mạch tới các mô và cơ quan. Huyết áp tối đa (còn gọi là huyết áp tâm thu) là do lực co bóp của tim tạo nên.

Huyết áp của chúng ta ở mức cao nhất khi tim co bóp. Trái lại, huyết áp tối thiểu (còn gọi là huyết áp tâm trương) là do trương lực thành mạch tạo nên (trong thời kỳ tim giãn - tâm trương). Huyết áp bị ảnh hưởng bởi tim (sức co bóp và nhịp đập); độ quánh của máu; thể tích máu lưu thông và sự đàn hồi của thành mạch. Định nghĩa tăng huyết áp THA là khi huyết áp tâm thu (HATT) ≥ 140 mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương (HATTr) ≥ 90 mmHg (VSH/VHHA, 2022).

THA có thể là tăng cả huyết áp tối đa, huyết áp tối thiểu, hoặc chỉ tăng một trong hai chỉ số đó. Khi HATT ≥ 130 mmHg nhưng < 140 mmHg và/hoặc HATTr ≥ 85 mmHg nhưng < 90 mmHg, huyết áp của bệnh nhân được coi là bình thường – cao hoặc tiền THA. HA bình thường – cao nhằm để xác định những người có thể được điều trị bằng các biện pháp thay đổi lối sống và những người cần được điều trị bằng thuốc nếu có chỉ định (VSH/VHHA, 2022). Phân loại tăng huyết áp Theo Hội Tim mạch học quốc gia Việt Nam năm 2022, tăng huyết áp theo mức huyết áp đo tại phòng khám (mmHg) tại Bảng 1.

Phân độ tăng huyết áp tại Việt Nam (VSH/VHHA, 2022) Huyết áp tâm thu Huyết áp tâm trương Phân loại (mmHg) (mmHg) Bình thường < 130 và < 85 Bình thường cao 130 - 139 và/hoặc 85 - 89 (Tiền tăng huyết áp) THA độ 1 140 - 159 và/hoặc 90 - 99 THA độ 2 ≥ 160 và/hoặc ≥ 100 Cơn tăng huyết áp* ≥ 180 và/hoặc ≥ 120 THA tâm thu đơn độc ≥ 140 và < 90 Nếu HA không cùng mức để phân loại thì chọn mức HA tâm thu hay tâm trương cao nhất. THA tâm thu đơn độc xếp loại theo mức HATT. Cần phải thăm khám đánh giá tổn thương cơ quan đích để xác định THA cấp cứu * hoặc không kiểm soát và xử trí thích hợp. 5 Đo HA phòng khám (HAPK) lần 1: HA≥180/110 mmHg Có Cơn THA? Không Đo HAPK lần 2: Có THA HA=140-179/90-109 mmHg Không Thiết yếu Tối ưu HA liên tục 24 giờ Khám HAPK lần 3 HA tại nhà HA ban ngày HA ban ngày <135/85 ≥135/85 130-139/85- ≥140/90 mmHg <130/85mmHg <135/85 ≥135/85 Hoặc HA 24h Hoặc HA 24h 89mmHg <130/80 ≥130/80 HA bình thường HA bình THA áo THA/THA ẩn THA áo THA/THA ẩn THA thường-cao choàng trắng** giấu* choàng trắng** giấu* *THA ẩn giấu nếu HAPK lần 2<140/90mmHg **THA áo choàng trắng nếu HAPK lần 2 > 140/90 mmHg; HA bình thường nếu HAPK lần 1 và 2 < 140/90 mmHg Hình 1.

Sơ đồ chẩn đoán THA ở người lớn của Phân loại THA Việt Nam 2021 (VSH/VHHA, 2021) 6 1. Đánh giá người bệnh tăng huyết áp Việc đánh giá người bệnh tăng huyết áp bao gồm: – Hỏi tiền sử gia đình và bản thân người bệnh – Khám lâm làng – Thăm dò cận lâm sàng  Hỏi tiền sử gia đình và bản thân người bệnh – Khai thác tiền sử gia đình đầy đủ, đặc biệt chú trọng vào THA, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, bệnh tim – động mạch vành sớm, đột quỵ và bệnh thận. – Tiền sử lâm sàng bao gồm: + Các giá trị HA trước đây và tồn tại bao lâu. + Các triệu chứng gợi ý nguyên nhân THA, sử dụng các thuốc hay các chất làm THA như cam thảo, cocain, amphetamin và cyclosporin.

+ Thói quen lối sống như: chế độ ăn mỡ (đặc biệt mỡ động vật), ăn nhiều muối, uống rượu, thuốc lá, lười tập luyện thể lực, quá trình tăng cân từ khi bắt đầu trưởng thành. + Triệu chứng trong quá khứ hoặc gần đây của bệnh động mạch vành, suy tim, bệnh mạch máu ngoại biên hoặc mạch máu não, bệnh thận, đái tháo đường, bệnh Gout, rối loạn lipid máu, giãn phế quản hoặc bất kỳ bệnh nào và các thuốc đã sử dụng để điều trị. + Điều trị hạ HA trước đây, kết quả và tác dụng không mong muốn. + Các yếu tố về môi trường, gia đình và cá nhân có thể ảnh hưởng lên THA, nguy cơ tim mạch, tiến trình và kết quả của điều trị.

 Khám lâm sàng – Đánh giá lâm sàng chú trọng các vấn đề sau đây: + Tìm căn nguyên THA thứ phát: Đặc điểm của hội chứng Cushing, đốm da do u xơ thần kinh, khám thấy thận to, nghe âm thổi ở bụng, nghe âm thổi ở ngực hoặc ở thượng vị, mạch đùi không rõ, khác biệt HA giữa tay trái và tay phải,… + Các dấu hiệu tổn thương cơ quan đích: • Não: Những khiếm khuyết về cảm giác và vận động. 7 • Võng mạc: Soi đáy mắt có bất thường. • Tim: Nhim tim, tiếng T3 hoặc T4, tiếng thổi, loạn nhịp tim, ran phổi, phù ngoại biên. • Động mạch ngoại biên: Mất mạch, mạch yếu hoặc mạch không đều hai bên, lạnh đầu chi, những sang thương da do thiếu máu.

• Động mạch cảnh: Tiếng thổi tâm thu. + Bằng chứng của béo phì: Đo cân nặng và chiều cao, tính BMI, đo vòng eo. + Chống chỉ định với các thuốc cụ thể.  Thăm dò cận lâm sàng – Các xét nghiệm thường quy bao gồm: + Đường huyết (tốt hơn nên làm lúc đói).

+ Acid uric máu – creatinin máu (kết hợp đánh giá mức lọc cầu thận). + Nồng độ K+ và Na+ máu. + Hemoglobin và hematocrit. + Tổng phân tích nước tiểu.

– Các xét nghiệm bổ sung bao gồm: + HbA1C (nếu đường huyết > 5,6 mmol/l (102 mg/ml) hoặc tiền sử đái tháo đường). + Siêu âm tim. + Holter HA 24 giờ và HA tại nhà. + Holter điện tâm đồ nếu có loạn nhịp tim.

+ Siêu âm động mạch cảnh, động mạch ngoại biên/bụng. + Định lượng protein niệu (nếu xét nghiệm que nhúng dương tính). – Các xét nghiệm mở rộng (trong lĩnh vực chuyên khoa): + THA có biến chứng: đánh giá chức năng não, tim và thận khi THA kháng trị hoặc có biến chứng. + Tìm kiếm THA thứ phát: Định lượng renin, aldosterone, corticosteroid, 8 catecholamin, chụp động mạch, siêu âm thận, … (VSH/VHHA, 2021).

Điều trị tăng huyết áp Tăng huyết áp là bệnh mạn tính nên cần theo dõi huyết áp thường xuyên, và điều trị lâu dài. Mục đích chính của điều trị THA là ngăn ngừa các bệnh tim mạch do tăng HA và giảm tỷ lệ tử vong bằng cách kiểm soát HA đạt mục tiêu tối ưu (VSH/VHHA, 2022). Theo khuyến cáo trong các hướng dẫn chẩn đoán và điều trị THA (Bộ Y tế, 2010), Hội Tim Mạch học quốc gia Việt Nam (VSH/VHHA, 2022), có hai phương pháp điều trị THA, bao gồm: điều trị không dùng thuốc (thay đổi lối sống) và điều trị dùng thuốc. Mục tiêu của điều trị THA nên được cá thể hóa theo tuổi của người bệnh, bệnh đồng mắc, các yếu tố nguy cơ tim mạch cùng tồn tại và quan trọng là khả năng dung nạp của người bệnh.

Mục tiêu trong điều tị THA bao gồm: – Chọn phương thức điều trị có chứng cứ, giảm tối đa nguy cơ lâu dài toàn bộ về bệnh suất và tử suất tim mạch, tử vong chung, cải thiện chất lượng cuộc sống. – Xác định ngưỡng HA ban đầu cần điều trị và đích HA cần đạt theo cá thể hóa: dựa vào phân tầng nguy cơ, bệnh đồng mắc và nhóm tuổi. – Điều trị sớm đạt đích và duy trì thời gian huyết áp trong ranh giới đích* ổn định để bảo đảm tính lợi ích và tính an toàn. – Điều trị kiểm soát cùng lúc tất cả các yếu tố nguy cơ tim mạch đi kèm và các bệnh đồng mắc theo các khuyến cáo hiện hành.

– Xác định các yếu tố cản trở sự tuân thủ điều trị. * Ranh giới đích: Khoảng huyết áp điều trị được chứng minh có hiệu quả và an toàn. Điều trị THA không dùng thuốc Thay đổi lối sống là nền tảng của việc phòng ngừa và điều trị THA. Các lựa chọn lối sống lành mạnh có thể ngăn ngừa hoặc trì hoãn khởi phát THA và có thể làm giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch.

Thay đổi lối sống có thể làm hạ HA và tăng tác dụng của liệu pháp hạ HA nhưng không bao giờ được trì hoãn việc bắt đầu điều trị bằng thuốc ở người bệnh có tổn thương cơ quan đích hoặc có nguy cơ mắc bệnh tim mạch cao. Các khuyến cáo thay đổi lối sống bao gồm: 9 – Chế độ ăn uống lành mạnh: Sử dụng trái cây, rau, ngũ cốc nguyên hạt, các sản phẩm từ sữa ít béo đã giảm hàm lượng chất béo bão hòa và tổng lượng chất béo; giảm lượng natri và tăng lượng kali trong khẩu phần ăn. – Tăng cường hoạt động thể lực. – Không sử dụng đồ uống có cồn (VSH/VHHA, 2022).

Điều trị THA dùng thuốc Ở những người bệnh có HA bình thường – cao với nguy cơ thấp/trung bình và không có bằng chứng tổn thương cơ quan đích thì khuyến cao điều trị bằng thuốc hạ HA nếu người bệnh vẫn giữ HA bình thường – cao sau một thời gian thay đổi lối sống tích cực từ 3 – 6 tháng. Điều trị bằng thuốc ngay đối với tất cả người bệnh bị chẩn đoán THA và người bệnh có HA bình thường – cao nguy cơ cao, có bệnh tim mạch xơ vữa, đái tháo đường, bệnh thận mạn. Theo khuyến cáo của Hội Tim Mạch học quốc gia Việt Nam, năm nhóm thuốc chính được khuyến cáo trong điều trị THA: ức chế men chuyển, chẹn thụ thể angiotensin, chẹn beta, chẹn kênh calci và lợi tiểu. Nên bắt đầu điều trị tăng huyết áp bằng cách phối hợp hai thuốc với liều thấp, tốt nhất là phối hợp trong một viên cố định liều.

Viên phối hợp cố định liều giúp tăng tuân thủ điều trị bằng cách giảm gánh nặng thuốc và đơn giản hóa phác đồ điều trị, cải thiện hiệu quả lâm sàng (VSH/VHHA, 2022). Theo dõi người bệnh tăng huyết áp – Người bệnh THA cần được khám định kỳ đều đặn nhằm điều chỉnh chế độ dùng thuốc thích hợp với chỉ số huyết áp cũng như phát hiện và xử trí các tác dụng không mong muốn do thuốc gây ra. – Tần suất theo dõi HA phụ thuộc vào đặc tính nguy cơ toàn bộ của người bệnh cũng như mức THA. – Khi điều trị đạt được huyết áp mục tiêu ổn định, tần suất khám định kỳ có thể giảm xuống (khoảng 1 đến 3 tháng, tùy thuộc vào từng người bệnh).