MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài VAC là viết tắt ba chữ cái đầu của ba từ Vườn, Ao, và Chuồng. Thực ra, đây là hệ thống nông nghiệp được phát triển từ kinh nghiệm lâu đời của cư dân đồng bằng sông Hồng, [7][19]. Thừa kế tài sông nước và đánh cá của người Lạc Việt, từ hàng nghìn năm trước, người dân vùng đồng bằng sông Hồng đã thấy rõ lợi ích của việc nuôi cá "thứ nhất canh trì, thứ nhì canh viên, thứ ba canh điền".
Nhất nuôi cá, nhì làm vườn, ba làm ruộng. Hay là, "cơm với cá như mạ với con". Đồng bằng sông Hồng có nhiều ao, có nơi "đào đất" "vượt thổ" để có đất cư trú, đôn nền nhà. Vì vậy, cùng hình thành với nhà ở, một số hộ gia đình còn cả vườn và ao với cách bố trí "trước cau, sau mít, cá vít chân bèo", cùng với chuồng nuôi gia súc, gia cầm.
Theo quan điểm ngày nay, đây là một hệ sinh thái nông nghiệp nhỏ với quan hệ chặt chẽ giữa các thành phần, cho nên giảm hao phí năng lượng, giảm năng lượng vô công trong chuyển hóa năng lượng tất yếu. Chất thải từ chuồng (phân bón) dùng bón ruộng, bón vườn. Mùn, chất dinh dưỡng của đất vườn trôi xuống ao tạo điều kiện cho sinh vật phù du phát triển, làm thức ăn cho cá. Các loại chất thải đổ xuống bùn ao, bùn ao xúc lên để bón vườn, bèo cái trên mặt ao là thức ăn của lợn.
Trong những năm trước đây VAC chưa được chú ý nhiều, chủ yếu sản xuất theo hướng tự cung tự cấp, chưa mang tính chất hàng hóa, cho đến khi nghị quyết đại hội VI được ban hành thì VAC mới thực sự được chú ý phát triển và khuyến khích nhân rộng, đã tạo ra bước ngoặt lớn cho nền kinh tế nông nghiệp của nước ta. Đó không còn là cách làm ăn để tự túc, hay để có thêm chất dinh dưỡng, mà chủ yếu là để thoát nghèo, để làm giàu, và thực tế đã hình thành nhiều vùng có nông sản để bán. Ngày nay, cùng với sự tiến bộ 2 của khoa học kỹ thuật việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, chọn phương án sản xuất cây, con mới đạt năng suất cao ngày càng phù hợp theo hướng sản xuất hàng hóa tiếp tục nhân rộng những mô hình kinh tế VAC, kinh tế trang trại có hiệu quả đến nhân dân trong cả nước nhằm giúp họ tăng thu nhập, đóng góp tích cực vào công cuộc xóa đói giảm nghèo của đất nước. Ngoài ra, VAC là biểu hiện cụ thể của phát triển bền vững trong nông nghiệp.
VAC không chỉ góp phần giải quyết các vấn đề kinh tế của nông dân mà còn có ý nghĩa to lớn trong cải tạo, bảo vệ môi trường sinh thái, bảo vệ sức khỏe con người, bảo vệ và cải tạo đất đai. Sản xuất nông nghiệp mô hình VAC còn góp phần khai thác, sử dụng có hiệu quả các nguồn lực về: con người, vốn, đất đai, kỹ thuật, tạo việc làm. Đặc biệt sản xuất nông nghiệp theo mô hình VAC còn mang giá trị nhân văn, đó là, nó có ý nghĩa sâu sắc trong giáo dục thẩm mỹ, bồi dưỡng nhân sinh quan, giáo dục tình yêu thiên nhiên, tình yêu quê hương. Từ lợi ích do mô hình VAC mang lại và cùng với sự ủng hộ khuyến khích phát triển của chính sách nhà nước.
xã Hoàng Lâu, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh phúc đã chuyển đổi diện tích đất trũng chỉ cấy được một vụ lúa sang sản xuất VAC. Hiện nay, các mô hình chuyển đổi đều đạt hiệu quả kinh tế cao hơn so với cấy lúa và VAC đã mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho người dân góp phần nâng cao đời sống của nhân dân trong xã. Tuy nhiên, hiệu quả do VAC mang lại vẫn chưa tương xứng với tiềm năng sẵn có của địa phương, do trình độ của người dân chưa cao, sản xuất theo kinh nghiệm mà chưa chú ý tới việc áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào trong sản xuất, do thiếu vốn để đầu tư cho sản xuất, thiếu sự hỗ trợ về kỹ thuật của cán bộ nông nghiệp và các nhà khoa học. Vì vậy, người dân còn gặp nhiều khó khăn trong sản xuất nông nghiệp theo mô hình VAC và đòi hỏi cần có các giải pháp giúp nâng cao hiệu quả kinh tế của VAC tại địa phương.
3 Xuất phát từ thực tiễn đó, em đã thực hiện đề tài “Đánh giá hiệu quả kinh tế mô hìnhVAC tại xã Hoàng Lâu, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc”, nhằm tìm hiểu thực trạng phát triển của mô hình VAC tại địa phương. Từ đó, đánh giá hiệu quả kinh tế do VAC mang lại tại địa phương. Mục đích và mục tiêu nghiên cứu của đề tài 1. Mục đích nghiên cứu của đề tài - Đánh giá hiệu quả kinh tế của mô hình VAC làm cơ sở đề xuất các giải pháp phát triển mô hình VAC tại xã Hoàng Lâu, Tam Dương, Vĩnh Phúc.
Mục tiêu nghiên cứu của đề tài - Xác định hiệu quả kinh tế mô hình VAC tại địa phương. - Đánh giá hiệu quả kinh tế mô hình VAC tại Xã Hoàng Lâu, Huyện Tam Dương, Tỉnh Vĩnh Phúc - Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả mô hình VAC tại Xã Hoàng Lâu, Huyện Tam, Tỉnh Vĩnh Phúc - Đề xuất một số giải pháp phát triển nhằm nâng cao hiệu quả mô hình VAC theo hướng bền vững tại địa phương. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa học tập - Giúp sinh viên củng cố lý thuyết, rèn luyện kỹ năng, kiếm thức đã học tại trường.
- Giúp sinh viên nắm được phương pháp học, phương pháp làm việc nghiên cứu khoa học trong thực tiễn sản xuất. Ý nghĩa thực tiễn - Góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất các mô hình kinh tế VAC trên địa bàn xã Hoàng Lâu. 4 - Qua đề tài giúp cho người dân hiểu biết thêm những lợi ích kinh tế và những lợi ích khác mà mô hình mang lại nhằm nhân rộng mô hình ra nhiều địa phương khác. - Kết quả của đề tài sẽ là cơ sở cho cấp chính quyền địa phương, các nhà đầu tư đưa ra những quyết định mới, hướng đi để xây dưng kế hoạch phát triển, mở rộng mô hình trên địa bàn nghiên cứu cũng như những khu vực khác.
- Kết quả của đề tài là cơ sở dữ liệu này sẽ phục vụ cho những người nông dân tham khảo, tìm hiệu trước khi đưa ra quyết định tham gia các mô hình sản xuất cũng như lựa chon ngành nghề phù hợp với điều kiện địa phương, kinh tế gia đình và kinh tế thị trường. 5 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Tổng quát về mô hình VAC 2. Khái niệm, vai trò, đặc điểm của mô hình VAC 2.
Khái niệm VAC VAC là cụm từ viết tắt của 3 chữ cái đầu của 3 từ ‘vườn’, ‘ao’ và ‘chuồng’. Trong khái niệm chung: ‘Vườn’ là yếu tố phản ánh các hoạt động trồng trọt trong vườn, ‘Ao’ là chỉ các hoạt động nuôi cá trong ao và ‘Chuồng’ chỉ các hoạt động chăn nuôi gia súc, gia cầm. Hội Làm vườn Việt Nam (VACVINA) đã tập hợp các yếu tố từ các hoạt động phát triển sinh kế truyền thống gắn liền với sự hình thành, phát triển và lập nghiệp của đại bộ phận nông dân Việt Nam và đã đúc kết để nâng lên thành Mô hình sản xuất tổng hợp VAC (VAC integrated system). Đây chính là Hệ thống nông trang viên, một hệ thống kinh tế nông nghiệp tổng hợp mà Hội Làm vườn Việt Nam đã khởi xướng và thúc đẩy phát triển từ năm 1986 khi Chính sách giao đất lâu dài cho nông dân bắt đầu có hiệu lực.[4], [3], [7], [19] VAC là một mô hình thâm canh sinh học cao, trong đó các hoạt động trồng trọt, nuôi trồng thủy sản và chăn nuôi gia súc gia cầm là các hoạt động chính.
Các hoạt động này có những mối quan hệ mật thiết và khăng khít nhau, tạo nên một một Hệ thống canh tác tổng thể, giúp sử dụng hợp lý và tốt hơn nguồn đất đai, nguồn nước và năng lượng mặt trời để đạt tới hiệu quả kinh tế cao với mức đầu tư thấp. [7], [19],[20] VAC Là mô hình nông nghiệp với sự kết hợp của ba thành phần chính của hệ thống là Vườn, Ao và Chuồng nhằm tận dụng tác dụng tương hỗ của mỗi thành phần để tăng thu nhập đồng thời giảm chi phí đầu vào.[21] 6 + Trong vườn kết hợp trồng nhiều loại cây theo nhiều tầng để tăng chất dinh dưỡng cho đất. Góc vườn trồng rau, đậu đỗ một số cây gia vị, cây làm thuốc. quanh vườn trồng cây lấy gỗ, mây, dâu, tằm.
+ Cạnh vườn là ao. Trong ao nuôi cá, thường kết hợp nhiều giống cá để tận dụng thức ăn. Quanh bờ ao trồng khoai nước; một phần mặt ao thả bèo dựng làm thức ăn cho lơn. Trên mặt ao có giàn bầu bí, giàn mướp.
+ Gần ao là chuồng nuôi gia súc, gia cầm, thường là lợn, gà, vịt. + Vườn - Ao - Chuồng có mối quan hệ qua lại. Một phần sản phẩm trong vườn là quanh ao, bèo thu trên mặt ao dùng làm thức ăn cho chăn nuôi và nuôi cá. Ao cung cấp nước tưới cho vườn và bùn bón cây.
Một phần cá thải loại có thể dùng làm thức ăn bổ sung cho gia súc. Ngược lại, phân chuồng dùng bón cây trong vườn, nước phân làm thức ăn cho cá. VAC là thành phần quan trọng trong kinh tế gia đình ở nông thôn. Trong gia đình nông dân, đồng ruộng cung cấp lương thực, còn VAC cung cấp đại bộ phận thực phẩm cho bữa ăn hàng ngày và một phần thu nhập từ VAC chiếm trung bình 50- 70% tổng thu nhập của gia đình.
Ở miền núi tỷ lệ này có thể chiếm 80- 90%. + Gần đây, với quyền sử dụng đất ổn định lâu dài cho các hộ gia đình và phong trào chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, VAC không còn bó hẹp trong khu đất quanh nhà mà đã mở rộng ra trên phạm vi hàng chục, hàng trăm hecta, hình thành nên những trang trại với những vườn đồi, vườn rừng, đập nước, ao hồ lớn, những khu chăn nuôi có đủ 3 thành phần, hoặc chỉ có VA, VC, AC hoặc 4 thành phần VACR. Đặc điểm của mô hình VAC Mô hình VAC phát triển lên từ hệ sinh thái vườn. Tuy vậy, mô hình VAC hiện nay hoàn toàn khác với vườn nông dân trước đây ở tính đồng bộ, sự cân bằng sinh thái, hiệu quả kinh tế và tính bền vững.