I. Hành xử của người trước thoát nạn và cách nhận biết cháy
Thoát nạn an toàn là quá trình quan trọng nhất trong PCCC lối thoát nạn. Nghiên cứu cho thấy con người nhận biết cháy thông qua nhiều cách khác nhau. Theo thống kê khảo sát, 35% người phát hiện ra cháy nhờ nghe thấy âm thanh và tiếng động (báo động, âm thanh cháy, nổ), 21% nhìn thấy ngọn lửa, 18% ngửi thấy mùi khói, và 26% phát hiện bằng các cách khác. Tuy nhiên, hành xử ban đầu của con người thường không kịp thời. Nhiều người không nhận ra tiếng ồn là tín hiệu nguy hiểm mà lý giải nó thành âm thanh thông thường. Tương tự, mùi khói cũng thường không được coi là tín hiệu mối nguy hiểm ngay lập tức. Thời gian chần chừ trước khi thoát nạn đôi khi dài hơn rất nhiều so với thời gian thoát nạn thực tế, điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự sống còn của người dân.
1.1. Cách phát hiện cháy của con người
Con người phát hiện cháy chủ yếu thông qua các giác quan. Âm thanh là cách phát hiện phổ biến nhất (35%), bao gồm tiếng báo động và âm thanh của ngọn lửa. Thị giác (21%) và khứu giác (18%) cũng đóng vai trò quan trọng trong phát hiện cháy sớm. Các cách khác (26%) bao gồm thông tin từ người xung quanh hoặc cảm nhận trực tiếp. Tuy nhiên, phần lớn mọi người không nhận ra những tín hiệu này là nguy hiểm thực sự, dẫn đến chậm trễ trong quyết định thoát nạn.
1.2. Tâm lý chần chừ và ảnh hưởng đến sơ tán
Thực nghiệm tại các tòa nhà cao tầng cho thấy chỉ khoảng 20-24% số người có mặt thoát nạn ngay lập tức. Phần còn lại dành thời gian để thăm dò, kiểm tra thông tin hoặc thực hiện các hoạt động khác. Thời gian chần chừ này có thể dài hơn rất nhiều so với thời gian sơ tán thực tế, tạo thêm nguy hiểm cho người sơ tán muộn.
II. Đặc điểm chuyển động của người khi thoát nạn trong điều kiện cháy
Khi cháy xảy ra, chuyển động thoát nạn của con người thể hiện những đặc điểm rõ ràng. Chuyển động có tính đồng thời và có hướng từ trong ra ngoài, có thể tạo nên mật độ người rất cao ở các lối thoát nạn. Đa số con người thể hiện sự sợ hãi và dễ rơi vào trạng thái hoảng loạn. Điều này dẫn đến mất kiểm soát bản thân, việc hình thành dòng người với mật độ cao, và xảy ra các hiện tượng nguy hiểm như chen lấn, xô đẩy, đổ ngã và dẫm đạp lên nhau. Những điểm nguy hiểm thường tập trung ở các vị trí cửa ra, cầu thang bộ nơi lối thoát nạn bị hẹp hoặc tắc nghẽn. Việc hiểu rõ đặc điểm chuyển động này giúp thiết kế lối thoát nạn an toàn hiệu quả hơn.
2.1. Chuyển động đồng thời và mật độ người cao
Khi cháy xảy ra, toàn bộ hoặc phần lớn người dân trong công trình muốn rời đi cùng một lúc, tạo thành dòng thoát nạn có mật độ rất cao. Chuyển động này có hướng từ trong ra ngoài, tập trung vào các lối thoát nạn chính. Mật độ cao này có thể gây áp lực lên cấu trúc và cơ chế của các lối thoát nạn, đôi khi vượt quá khả năng chứa tải thiết kế.
2.2. Hiện tượng hoảng loạn và mất kiểm soát bản thân
Sợ hãi và hoảng loạn là phản ứng tâm lý tự nhiên của con người khi gặp nguy hiểm cháy. Trạng thái này dẫn đến mất kiểm soát bản thân, hành động bốc đồng, và không tuân theo hướng dẫn thoát nạn an toàn. Các hiện tượng chen lấn, xô đẩy, đổ ngã và dẫm đạp lên nhau thường xảy ra ở các vị trí lối thoát nạn hẹp hoặc tắc nghẽn.
III. Phân tích đặc điểm thoát nạn ở các khu vui chơi giải trí vũ trường quán bar
Các khu vui chơi giải trí như vũ trường và quán bar là những công trình có đặc điểm nguy hiểm cháy rất cao. Tải trọng chất cháy lớn, nhiều vật liệu cháy mạnh, dễ bắt cháy, khả năng lan truyền mạnh, sinh khí độc cao là những yếu tố nguy hiểm. Giao thông bên trong phức tạp, thiếu sáng, khó nhớ đối với khách hàng, và số lượng lối thoát nạn không đảm bảo vì bị khóa để đảm bảo an ninh. Con người tập trung đông vào buổi tối muộn (từ 22h đến sáng), thường vượt quá thiết kế ban đầu vào các dịp lễ, kỷ niệm. Thành phần đa dạng từ thanh thiếu niên đến người cao tuổi. Ảnh hưởng của rượu, bia và các chất kích thích khiến người mất kiểm soát bản thân. Thoát nạn trong các công trình này đặc biệt phức tạp và nguy hiểm.
3.1. Yếu tố nguy hiểm cháy và giao thông phức tạp
Vũ trường và quán bar có tải trọng chất cháy lớn với nhiều vật liệu cháy mạnh. Giao thông bên trong phức tạp, thiếu sáng, khó nhớ cho khách sử dụng dịch vụ. Nhiều lối thoát nạn bị khóa để đảm bảo an ninh và kinh doanh. Các yếu tố này làm cho thoát nạn an toàn trở nên rất khó khăn khi xảy ra cháy.
3.2. Ảnh hưởng của đồ uống có cồn và chất kích thích
Đồ uống có cồn gây kích thích thần kinh và mất kiểm soát bản thân. Một số chất kích thích, ma túy tạo trạng thái hưng phấn, ảo giác, làm người thoát nạn không hiệu quả. Phần lớn mọi người thể hiện sợ hãi, dễ hoảng loạn, hình thành dòng thoát nạn mật độ cao. Hiện tượng chen lấn, xô đẩy xảy ra ở cửa ra, cầu thang. Một số người ngủ say không thoát nạn, bị mắc kẹt lại và thiệt mạng.
IV. Phân tích đặc điểm thoát nạn ở chung cư cao tầng
Chung cư cao tầng có đặc điểm kiến trúc phức tạp với diện tích xây dựng lớn, nhiều tầng, nhiều phòng, đường di chuyển thoát nạn dài. Hệ thống PCCC trang thiết bị thường dễ hư hỏng qua thời gian vận hành. Con người ở chung cư rất đa dạng từ trẻ sơ sinh đến người cao tuổi, người khuyết tật, phụ nữ mang thai, có trình độ học vấn khác nhau, phần lớn thiếu kiến thức thoát nạn. Trạng thái tâm sinh lý, sức khỏe rất đa dạng và phức tạp. Khi cháy xảy ra, một phần con người thoát nạn đồng thời, phần khác thăm dò, kiểm tra thông tin. Phần lớn thể hiện bất ngờ, sợ hãi, hoảng loạn. Một phần có tâm lý lo cho bản thân gia đình nhưng gây ảnh hưởng đến người khác, phần khác muốn thoát nạn nhanh chóng gây ảnh hưởng tiêu cực. Dễ xảy ra xô đẩy, chen lấn, đổ ngã, dẫm đạp ở cửa tầng, cầu thang. Một số người sử dụng cầu thang máy để thoát nạn, một số ở lại phòng không thoát nạn.
4.1. Đặc điểm kiến trúc và hệ thống PCCC trong chung cư cao tầng
Chung cư cao tầng có diện tích xây dựng lớn, nhiều tầng, chiều cao lớn làm cho đường thoát nạn rất dài. Hệ thống PCCC trang thiết bị dễ hư hỏng hoặc gây sự cố qua thời gian vận hành, ảnh hưởng đến hiệu quả thoát nạn. Việc bảo trì, kiểm tra định kỳ lối thoát nạn là rất quan trọng để đảm bảo an toàn cho cư dân.
4.2. Đặc tính con người và hành xử thoát nạn trong chung cư
Cư dân chung cư rất đa dạng về lứa tuổi, sức khỏe, trình độ kiến thức thoát nạn. Khi cháy xảy ra, chỉ một phần thoát nạn ngay, phần khác chần chừ để kiểm tra thông tin. Phần lớn thể hiện hoảng loạn, sợ hãi. Xô đẩy, chen lấn xảy ra ở các điểm thoát nạn hẹp. Một số người sử dụng thang máy (rất nguy hiểm), một số ở lại phòng không thoát nạn, nhất là ở tầng cao.
