La maithihong

Tài liệu nghiên cứu La maithihong, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về ., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Tác giả: Mai Thị Hồng
• Người hướng dẫn: PGS, TS Nguyễn Mạnh Hùng
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Tỷ Lệ Đòn Bẩy Tài Chính Ngân Hàng Thương Mại Tại Việt Nam Và Thái Lan
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN CHỦ ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của ngân hàng thương mại
• 1.2. Nghiên cứu về các nhân tố vi mô ảnh hưởng đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của ngân hàng thương mại
• 1.3. Nghiên cứu về các nhân tố vĩ mô ảnh hưởng đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của ngân hàng thương mại
• 1.4. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỶ LỆ ĐÒN BẨY TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG
• 2.1. Cơ sở lý luận về tỷ lệ đòn bẩy tài chính
• 2.2. Khái niệm tỷ lệ đòn bẩy tài chính
• 2.3. Lợi ích và rủi ro của việc sử dụng tỷ lệ đòn bẩy tài chính
• 2.4. Các lý thuyết liên quan đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính
• 2.5. Tỷ lệ đòn bẩy tài chính của ngân hàng thương mại
• 2.6. Vốn của ngân hàng thương mại
• 2.7. Tỷ lệ đòn bẩy tài chính ngân hàng thương mại
• 2.8. Quy định về vốn và đòn bẩy tài chính của các ngân hàng thương mại theo tiêu chuẩn Basel và hệ thống xếp hạng CAMEL
• 2.9. Đánh giá và vận dụng các lý thuyết nghiên cứu tỷ lệ đòn bẩy tài chính của ngân hàng thương mại
• 2.10. Các nhân tố ảnh hưởng đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các ngân hàng thương mại
• 2.11. Nhóm các nhân tố vi mô
• 2.12. Nhóm các nhân tố vĩ mô
• 2.13. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phát triển các giả thuyết nghiên cứu
• 3.2. Tỷ lệ các khoản ngoại bảng
• 3.3. Sự ổn định của ngân hàng
• 3.4. Tỷ suất sinh lời trên tài sản
• 3.5. Tỷ lệ nợ xấu
• 3.6. Quy mô ngân hàng
• 3.7. Tăng trưởng kinh tế
• 3.8. Mô hình và phương pháp đo lường biến nghiên cứu
• 3.9. Mô hình nghiên cứu
• 3.10. Đo lường biến nghiên cứu
• 3.11. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.12. Phương pháp xử lý số liệu
• 3.13. Thống kê mô tả
• 3.14. Phân tích tương quan
• 3.15. Các kiểm định mô hình dữ liệu bảng
• 3.16. Hồi quy mô hình GMM và kiểm định giả thuyết
• 3.17. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG TỶ LỆ ĐÒN BẨY TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM, THÁI LAN VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG
• 4.1. Giới thiệu khái quát về hệ thống các ngân hàng thương mại tại Việt Nam và Thái Lan
• 4.2. Tổng quan về hệ thống ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 4.3. Tổng quan về hệ thống ngân hàng thương mại tại Thái Lan
• 4.4. Khái quát những vấn đề đặt ra đối với các ngân hàng thương mại tại Việt Nam và Thái Lan
• 4.5. Thực trạng tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam và Thái Lan giai đoạn 2010 – 2020
• 4.6. Thực trạng các nhân tố ảnh hưởng đến các ngân hàng thương mại tại Việt Nam và Thái Lan giai đoạn 2010 - 2020
• 4.7. Thực trạng các khoản ngoại bảng của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam và Thái Lan
• 4.8. Thực trạng sự ổn định tài chính của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam và Thái Lan
• 4.9. Thực trạng quy mô ngân hàng của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam và Thái Lan
• 4.10. Thực trạng tỷ suất sinh lời của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam và Thái Lan
• 4.11. Tỷ lệ nợ xấu của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam và Thái Lan
• 4.12. Thực trạng tăng trưởng GDP của Việt Nam và Thái Lan
• 4.13. Thực trạng lạm phát của Việt Nam và Thái Lan
• 4.14. Phân tích tác động của các nhân tố đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam và Thái Lan
• 4.15. Thống kê mô tả biến nghiên cứu
• 4.16. Phân tích tương quan
• 4.17. Phân tích hồi quy mô hình dữ liệu bảng các nhân tố ảnh hưởng đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam và Thái Lan
• 4.18. Phân tích mô hình GMM và thảo luận tác động của các nhân tố ảnh hưởng đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam và Thái Lan
• 4.19. TIỂU KẾT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: MỘT SỐ HÀM Ý CHÍNH SÁCH VỀ VIỆC SỬ DỤNG TỶ LỆ ĐÒN BẨY TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỦA VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH MỚI
• 5.1. Những vấn đề đối với đòn bẩy tài chính của các ngân hàng thương mại toàn cầu trong bối cảnh mới
• 5.2. Đề xuất các hàm ý chính sách đối với sử dụng tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 5.3. Hàm ý chính sách đối với khả năng sinh lời của ngân hàng thương mại
• 5.4. Hàm ý chính sách đối với tỷ lệ nợ xấu của các ngân hàng thương mại
• 5.5. Hàm ý chính sách đối với những biến động kinh tế vĩ mô
• 5.6. Hàm ý chính sách đối với quản trị tài sản ngân hàng
• 5.7. Hàm ý chính sách đối với các khoản ngoại bảng
• 5.8. Hàm ý chính sách đối với sự ổn định của ngân hàng thương mại
• 5.9. Các kiến nghị đề xuất
• 5.9.1. Đối với chính phủ
• 5.9.2. Đối với ngân hàng nhà nước
• 5.10. TIỂU KẾT CHƯƠNG 5
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: DANH SÁCH CÁC NHTM CỦA VIỆT NAM
• PHỤ LỤC 2: DANH SÁCH CÁC NHTM CỦA THÁI LAN
• PHỤ LỤC 3: KẾT QUẢ XỬ LÝ SỐ LIỆU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đòn Bẩy Tài Chính Ngân Hàng Tại VN TL

Các ngân hàng thương mại đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, hoạt động trong lĩnh vực tiền tệ. Đặc trưng là vốn chủ sở hữu thường chiếm tỷ trọng nhỏ so với tổng nguồn vốn. Điều này tiềm ẩn nhiều rủi ro. Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007-2009 cho thấy nhiều ngân hàng lạm dụng vốn huy động, thực hiện các hoạt động kinh doanh rủi ro. Điều này đặt ra nhu cầu nghiên cứu về cơ cấu vốn tối ưu. Việc lựa chọn cơ cấu tối ưu giữa vốn vay và vốn chủ sở hữu kỳ vọng hạn chế rủi ro, tối thiểu hóa chi phí vốn, và tối đa hóa giá trị gia tăng của ngân hàng. Các hiệp ước vốn quốc tế Basel đề cập đến quy định về tỷ lệ đòn bẩy tài chính. Basel III 2010 quy định lộ trình áp dụng tỷ lệ đòn bẩy tài chính chặt chẽ hơn. Một số quốc gia đã có quy định chính thức về vốn chủ sở hữu của ngân hàng. Ví dụ, Anh yêu cầu các ngân hàng đáp ứng yêu cầu 3% từ tháng 1/2014. Tại Việt Nam và Thái Lan, các ngân hàng đang trong lộ trình hoàn thành các quy định an toàn vốn theo tiêu chuẩn Basel II, hướng tới Basel III.

1.1. Tầm quan trọng của đòn bẩy tài chính ngân hàng

Quy định về tỷ lệ đòn bẩy tài chính trong hệ thống NHTM cũng đã được đề cập đến trong các Hiệp ước về vốn quốc tế Basel. Lộ trình cụ thể về áp dụng tỷ lệ đòn bẩy tài chính được quy định chặt chẽ hơn trong Hiệp ước vốn Basel III 2010. Một số nước trên thế giới đã có những quy định chính thức về vốn chủ sở hữu của các NHTM như Anh (các NHTM và quỹ xây dựng lớn được kỳ vọng đáp ứng yêu cầu 3% từ tháng 01/2014); Canada (tỷ lệ vốn trên tổng tài sản 3% theo Basel III); Thuỵ Sĩ (các NHTM lớn được yêu cầu áp dụng tỷ lệ vốn chủ sở hữu trong khoảng từ 3.56% đến năm 2019 tuỳ thuộc mức độ rủi ro của các tổ chức).

1.2. So sánh tỷ lệ đòn bẩy giữa Việt Nam và Thái Lan

Tại Việt Nam và Thái Lan, các ngân hàng thương mại đang trong lộ trình hoàn thành các quy định an toàn vốn đáp ứng tiêu chuẩn Basel II hướng tới Basel III. Một quyết định về cơ cấu vốn tốt sẽ giúp NHTM sớm gặt hái được thành công và đạt tốc độ tăng trưởng bền vững. Do đó, quá trình hoạch định chính sách liên quan đến sự lựa chọn tài chính của NHTM trên sự kết hợp giữa nợ và vốn chủ sở hữu có một ý nghĩa quan trọng trong quản trị NHTM và sự phát triển thành công trong tương lai (Mokhova và Zinecker, 2014).

II. Thách Thức Đòn Bẩy Tài Chính Ngân Hàng tại Việt Nam Thái Lan

Tỷ lệ đòn bẩy tài chính ảnh hưởng đến sự ổn định của ngân hàng thương mại cũng như khả năng cung cấp thanh khoản và tín dụng hiệu quả. Các ngân hàng có tỷ lệ đòn bẩy cao dễ gặp rủi ro và phá sản nếu quản lý rủi ro kém hiệu quả. Việc một ngân hàng phá sản có thể ảnh hưởng đến niềm tin của các bên liên quan, tác động tiêu cực đến toàn hệ thống ngân hàng và nền kinh tế. Nghiên cứu các giải pháp về cấu trúc vốn hoặc tỷ lệ đòn bẩy tài chính là cần thiết để đảm bảo an toàn cho hệ thống tài chính. Khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 đã gây khó khăn cho hệ thống ngân hàng Thái Lan, buộc phải tái cấu trúc để ổn định. Việc giảm sâu tỷ lệ nợ của các ngân hàng Thái Lan phản ánh thực tế về tăng trưởng tín dụng nóng và sử dụng đòn bẩy tài chính thiếu kiểm soát.

2.1. Ảnh hưởng của đòn bẩy tới sự ổn định ngân hàng

Salawu (2007) cho rằng tỷ lệ đòn bẩy tài chính ảnh hưởng đến sự ổn định của NHTM cũng như khả năng cung cấp thanh khoản và tín dụng một cách hiệu quả. Thực tiễn cho thấy các NHTM có tỷ lệ đòn bẩy cao vì tài sản của NHTM được hỗ trợ lớn từ các nguồn vốn vay (Mishkin, 2007). Với mức tỷ lệ đòn bẩy tài chính cao, các NHTM dễ gặp rủi ro, dễ bị phá sản nếu NHTM quản lý và kiểm soát rủi ro kém hiệu quả. Hơn nữa, nếu có một NHTM phá sản sẽ ảnh hưởng đến niềm tin của các bên liên quan dẫn đến ảnh hưởng toàn hệ thống NHTM và nền kinh tế. Do đó, nghiên cứu các giải pháp về cấu trúc vốn hay tỷ lệ đòn bẩy tài chính đối với các NHTM là cần thiết để đảm bảo sự an toàn của hệ thống tài chính.

2.2. Rủi ro khi đòn bẩy quá cao cho ngân hàng

Với mức tỷ lệ đòn bẩy tài chính cao, các NHTM dễ gặp rủi ro, dễ bị phá sản nếu NHTM quản lý và kiểm soát rủi ro kém hiệu quả. Hơn nữa, nếu có một NHTM phá sản sẽ ảnh hưởng đến niềm tin của các bên liên quan dẫn đến ảnh hưởng toàn hệ thống NHTM và nền kinh tế.

2.3. Bài học từ khủng hoảng tài chính Châu Á

Khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 đã khiến hệ thống NHTM của Thái Lan chao đảo, buộc phải tái cấu trúc để vượt qua khủng hoảng và hoạt động ổn định hơn. Việc giảm sâu tỷ lệ nợ của các NHTM Thái Lan cũng phản ánh thực tế về vấn đề tăng trưởng tín dụng nóng, sử dụng đòn bẩy tài chính thiếu kiểm soát do hậu quả của hoạt động tín dụng BĐS, thị trường tài chính phát triển quá nhanh trong khi bộc lộ nhiều vấn để bất cập trong việc giám sát quản lý nhất là thị trường trái phiếu doanh nghiệp.

III. Các Yếu Tố Vi Mô Ảnh Hưởng Đòn Bẩy Ngân Hàng tại VN TL

Các nhân tố vi mô ảnh hưởng đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của ngân hàng thương mại bao gồm quy mô ngân hàng, hiệu quả hoạt động (khả năng sinh lời), và rủi ro tín dụng. Quy mô ngân hàng có thể tác động đến khả năng tiếp cận vốn và chi phí vốn, ảnh hưởng đến quyết định đòn bẩy. Hiệu quả hoạt động, thể hiện qua lợi nhuận và khả năng sinh lời, có thể tạo ra nguồn vốn nội bộ, giảm nhu cầu vay nợ. Rủi ro tín dụng, thể hiện qua nợ xấu, ảnh hưởng đến niềm tin của nhà đầu tư và khả năng vay vốn của ngân hàng.

3.1. Tác động của quy mô ngân hàng đến đòn bẩy

Quy mô ngân hàng có thể tác động đến khả năng tiếp cận vốn và chi phí vốn, ảnh hưởng đến quyết định đòn bẩy. Các ngân hàng lớn thường có lợi thế hơn trong việc huy động vốn do uy tín và độ tin cậy cao hơn.

3.2. Mối quan hệ giữa hiệu quả hoạt động và đòn bẩy

Hiệu quả hoạt động, thể hiện qua lợi nhuận và khả năng sinh lời, có thể tạo ra nguồn vốn nội bộ, giảm nhu cầu vay nợ. Các ngân hàng hoạt động hiệu quả thường ít phụ thuộc vào nguồn vốn vay bên ngoài.

3.3. Ảnh hưởng của nợ xấu đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính

Rủi ro tín dụng, thể hiện qua nợ xấu, ảnh hưởng đến niềm tin của nhà đầu tư và khả năng vay vốn của ngân hàng. Nợ xấu cao làm tăng chi phí vốn và giảm khả năng tiếp cận vốn vay.

IV. Yếu Tố Vĩ Mô Tác Động Đòn Bẩy Tài Chính Ngân Hàng VN TL

Các yếu tố vĩ mô như tăng trưởng kinh tế, lạm phát, và tỷ giá hối đoái ảnh hưởng đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của ngân hàng thương mại. Tăng trưởng kinh tế tạo ra nhu cầu tín dụng, thúc đẩy ngân hàng tăng trưởng đòn bẩy. Lạm phát có thể ảnh hưởng đến chi phí vốn và lợi nhuận của ngân hàng. Tỷ giá hối đoái biến động ảnh hưởng đến các hoạt động kinh doanh quốc tế của ngân hàng, tác động đến cấu trúc vốn.

4.1. Tăng trưởng kinh tế và nhu cầu vay vốn ngân hàng

Tăng trưởng kinh tế tạo ra nhu cầu tín dụng, thúc đẩy ngân hàng tăng trưởng đòn bẩy. Khi nền kinh tế phát triển, các doanh nghiệp và cá nhân có nhu cầu vay vốn để đầu tư và tiêu dùng, dẫn đến tăng trưởng tín dụng.

4.2. Tác động của lạm phát lên tỷ lệ đòn bẩy ngân hàng

Lạm phát có thể ảnh hưởng đến chi phí vốn và lợi nhuận của ngân hàng. Khi lạm phát tăng cao, chi phí vốn vay cũng tăng lên, ảnh hưởng đến khả năng sinh lời của ngân hàng.

4.3. Tỷ giá hối đoái và ảnh hưởng tới cấu trúc vốn

Tỷ giá hối đoái biến động ảnh hưởng đến các hoạt động kinh doanh quốc tế của ngân hàng, tác động đến cấu trúc vốn. Sự biến động của tỷ giá có thể gây ra rủi ro về tỷ giá cho các ngân hàng có hoạt động ngoại tệ.

V. Hàm Ý Chính Sách Về Đòn Bẩy Tài Chính Cho VN từ TL

Nghiên cứu này cung cấp các hàm ý chính sách quan trọng cho việc quản lý tỷ lệ đòn bẩy tài chính của ngân hàng thương mại tại Việt Nam, dựa trên kinh nghiệm của Thái Lan. Các hàm ý chính sách tập trung vào cải thiện khả năng sinh lời của ngân hàng, kiểm soát nợ xấu, ổn định kinh tế vĩ mô, và tăng cường quản trị rủi ro. Việc áp dụng Basel III và các quy định pháp luật liên quan đến đòn bẩy tài chính cần được thực hiện một cách thận trọng và phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam.

5.1. Cải thiện khả năng sinh lời của ngân hàng

Các hàm ý chính sách tập trung vào cải thiện khả năng sinh lời của ngân hàng thông qua nâng cao hiệu quả hoạt động, đa dạng hóa sản phẩm dịch vụ, và quản lý chi phí hiệu quả.

5.2. Kiểm soát và giảm thiểu nợ xấu

Kiểm soát nợ xấu là yếu tố then chốt để đảm bảo sự ổn định của hệ thống ngân hàng. Các chính sách cần tập trung vào nâng cao chất lượng tín dụng, tăng cường giám sát và kiểm tra, và xử lý nợ xấu hiệu quả.

5.3. Ổn định kinh tế vĩ mô để giảm rủi ro cho ngân hàng

Ổn định kinh tế vĩ mô là điều kiện tiên quyết để tạo môi trường kinh doanh thuận lợi cho các ngân hàng. Chính sách tiền tệ cần được điều hành một cách linh hoạt và hiệu quả để kiểm soát lạm phát và ổn định tỷ giá.

VI. Tương Lai Đòn Bẩy Tài Chính Ngân Hàng Cơ Hội và Rủi Ro

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và sự phát triển của công nghệ, tỷ lệ đòn bẩy tài chính của ngân hàng thương mại đối mặt với cả cơ hội và rủi ro. Cơ hội đến từ việc tiếp cận các nguồn vốn mới và mở rộng thị trường. Rủi ro đến từ sự gia tăng cạnh tranh, biến động kinh tế, và các cuộc khủng hoảng tài chính tiềm ẩn. Năng lực quản lý và quản trị rủi ro đóng vai trò quan trọng trong việc tận dụng cơ hội và giảm thiểu rủi ro.

6.1. Tận dụng cơ hội từ hội nhập kinh tế

Việc hội nhập kinh tế quốc tế tạo ra cơ hội cho các ngân hàng tiếp cận các nguồn vốn mới và mở rộng thị trường, từ đó tăng trưởng đòn bẩy.

6.2. Quản trị rủi ro trong bối cảnh cạnh tranh gia tăng

Sự gia tăng cạnh tranh trong ngành ngân hàng đòi hỏi các ngân hàng phải nâng cao năng lực quản lý và quản trị rủi ro để duy trì lợi thế cạnh tranh.

6.3. Ứng phó với các cuộc khủng hoảng tài chính tiềm ẩn

Các cuộc khủng hoảng tài chính có thể gây ra những tác động tiêu cực đến hệ thống ngân hàng, do đó các ngân hàng cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng để ứng phó với các tình huống khẩn cấp.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong cấu trúc kinh tế hiện đại, hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) vận hành như huyết mạch phân bổ vốn nhưng lại mang đặc tính của một định chế kinh doanh tiền tệ có mức độ rủi ro hệ thống cao. Đặc trưng cơ bản của các NHTM là hoạt động dựa trên cơ cấu vốn có tỷ trọng nợ chi phối vượt trội so với vốn chủ sở hữu. Thực tiễn từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007–2009 và khủng hoảng tài chính châu Á 1997 đã chỉ ra rằng việc lạm dụng quá mức đòn bẩy tài chính (Financial Leverage) là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến đổ vỡ thanh khoản và suy thoái kinh tế diện rộng. Trước bối cảnh Ủy ban Giám sát Ngân hàng Basel ban hành các chuẩn mực Basel II và Basel III với yêu cầu khắt khe về tỷ lệ đòn bẩy tối thiểu 3% nhằm kiểm soát tài sản rủi ro nội và ngoại bảng, các quốc gia đang phát triển thuộc khối ASEAN như Việt Nam và Thái Lan đang đứng trước áp lực tái cấu trúc vốn cấp bách.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) nổi bật trong y văn tài chính ngân hàng hiện nay là phần lớn các công trình thực nghiệm quốc tế (như Gropp và Heider, 2009; Afolabi, 2014) chỉ tập trung vào các thị trường phát triển hoặc nhóm nền kinh tế mới nổi (BRICS), chủ yếu khảo sát các biến số tài chính nội bảng truyền thống (quy mô tài sản, khả năng sinh lời, tăng trưởng tín dụng). Rất ít công trình tích hợp đồng thời các biến động ngoại bảng (Off-Balance Sheet - OBS) và sự ổn định tài chính (đo lường qua chỉ số Z-score) vào mô hình xác định đòn bẩy tài chính trong một thiết kế nghiên cứu so sánh song phương giữa hai nền kinh tế có mối liên kết thương mại sâu rộng nhưng khác biệt về mức độ trưởng thành thị trường như Việt Nam và Thái Lan.

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kinh tế quốc tế (Mã số: 9 31 01 06) của tác giả Mai Thị Hồng, thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (2023) dưới sự hướng dẫn của PGS.TS. Nguyễn Mạnh Hùng và PGS.TS. Nguyễn Thị Hiền, đã giải quyết khoảng trống này thông qua 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 6 giả thuyết khoa học chính (Hypotheses - H):

• RQ1: Thực trạng tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các NHTM tại Việt Nam và Thái Lan giai đoạn 2010–2020 diễn biến như thế nào?
• RQ2: Những nhân tố vi mô nội tại và vĩ mô nào quyết định đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các NHTM tại hai quốc gia này?
• RQ3: Chiều hướng và mức độ tác động của các nhân tố vi mô (các khoản ngoại bảng, sự ổn định ngân hàng, tỷ suất sinh lời, nợ xấu, quy mô) và vĩ mô (tăng trưởng GDP, lạm phát) đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính có sự tương đồng hay dị biệt giữa Việt Nam và Thái Lan?
• RQ4: Những hàm ý chính sách và giải pháp nào cần được thực thi nhằm tối ưu hóa cơ cấu vốn và quản trị an toàn đòn bẩy cho hệ thống NHTM Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn 2030?

Hệ thống giả thuyết kiểm định bao gồm:

• H1: Tỷ lệ các khoản ngoại bảng có tác động ngược chiều đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của NHTM.
• H2: Sự ổn định của ngân hàng (Z-score) có tác động ngược chiều đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính.
• H3: Tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) có mối quan hệ ngược chiều với tỷ lệ đòn bẩy tài chính.
• H4: Tỷ lệ nợ xấu (NPL) tác động ngược chiều đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính.
• H5: Quy mô ngân hàng (SIZE) có mối quan hệ thuận chiều với tỷ lệ đòn bẩy tài chính.
• H6: Tăng trưởng kinh tế (GDP) tác động ngược chiều đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của NHTM.

Nghiên cứu thiết lập khung khổ dữ liệu bảng cân đối gồm 28 NHTM tại Việt Nam và 11 NHTM tại Thái Lan trong phạm vi 11 năm (2010–2020), ghi nhận thực trạng: "tỷ lệ vốn chủ sở hữu trung bình của các NHTM tại Thái Lan và Việt Nam luôn nhỏ hơn 15%, các khoản nợ của NHTM chiếm tỷ trọng cao xấp xỉ 85%". Đặc biệt tại Việt Nam, "Tỷ lệ nợ của các NHTM tại Việt Nam có xu hướng giảm nhẹ kể từ năm 2017 từ mức 92,9% xuống còn 92,5% năm 2020". Nghiên cứu mang tính đột phá khi giải trình cơ chế tác động của các cam kết tín dụng ngoại bảng và chỉ số an toàn hoạt động đến hành vi tích lũy đòn bẩy theo chu kỳ kinh tế.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy một bức tranh đa chiều với nhiều luồng quan điểm đối lập về các nhân tố định hình cấu trúc vốn ngân hàng. Luồng nghiên cứu thứ nhất, đại diện bởi Gropp và Heider (2009) khi khảo cứu 200 ngân hàng thương mại lớn nhất tại Hoa Kỳ và châu Âu (1991–2004), cùng với Caglayan và Sak (2010) tại Thổ Nhĩ Kỳ, đã chứng minh rằng các quy định an toàn vốn của Basel không triệt tiêu các động lực thị trường; tỷ suất sinh lời (ROA) luôn tương quan nghịch với đòn bẩy tài chính, hỗ trợ mạnh mẽ cho Lý thuyết trật tự phân hạng. Ngược lại, luồng nghiên cứu thứ hai, tiêu biểu là Kamil và Mansor (2014) tại Malaysia và Kusi và cộng sự (2016) tại Ghana, lại phát hiện ROA và cơ hội tăng trưởng có mối quan hệ đồng biến với tỷ lệ đòn bẩy (Nợ/Vốn chủ sở hữu), ủng hộ Lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn khi các định chế sinh lời cao tận dụng triệt để lá chắn thuế từ lãi vay để tài trợ mở rộng danh mục tài sản.

Cuộc tranh luận học thuật thứ hai xoay quanh tác động của quy mô ngân hàng (Bank Size) và rủi ro. Afolabi (2014) qua mẫu 244 ngân hàng tại 44 quốc gia thuộc Châu Á, Châu Phi và Mỹ Latinh cùng Sheikh và Qureshi (2017) tại Pakistan khẳng định quy mô ngân hàng tỷ lệ thuận với đòn bẩy tài chính do hiệu ứng "quá lớn để sụp đổ" (Too Big To Fail), giúp các ngân hàng lớn dễ dàng tiếp cận thị trường vốn bán buôn với chi phí thấp. Trái lại, Anarfo (2015) tại 37 quốc gia châu Phi cận Sahara và Abeysekara (2021) tại Sri Lanka lại chỉ ra quy mô tác động tiêu cực đến đòn bẩy, giải thích rằng các ngân hàng quy mô lớn chịu sự giám sát quản lý chặt chẽ hơn và chủ động đa dạng hóa nguồn vốn tự có để giảm rủi ro thanh khoản.

Về nhân tố ngoại bảng và sự ổn định hệ thống, Giordana và Schumacher (2012) khi phân tích hệ thống ngân hàng Luxembourg (2003–2010) đã phát hiện các khoản nợ ngoại bảng (bảo lãnh, cam kết tín dụng) có xu hướng kiềm chế mức tăng đòn bẩy nội bảng trong giai đoạn bình ổn, nhưng lại làm bùng nổ đòn bẩy trong khủng hoảng khi các cam kết ngoại bảng bị kích hoạt thành nợ xấu nội bảng. Umar và Sun (2016) nghiên cứu khối BRICS cũng xác nhận ngân hàng có độ ổn định (Z-score) cao thường duy trì tỷ lệ đòn bẩy thấp hơn để thiết lập bộ đệm an toàn vốn.

Tại Đông Nam Á, các nghiên cứu của Allen và cộng sự (2013) và Sakunasingha và cộng sự (2018) tại Thái Lan chủ yếu tập trung vào các chỉ số nợ xấu, tính thanh khoản và biến số vĩ mô (tăng trưởng GDP, thất nghiệp, nợ công). Tại Việt Nam, Lê Thị Tuấn Nghĩa và Phạm Mạnh Hùng (2016), Tin và Diaz (2017), cùng Ngô Hoàng Vũ (2020) đã phân tích các biến nội bảng (ROA, quy mô, tài sản thế chấp) và ảnh hưởng của sở hữu Nhà nước.

Luận án của Mai Thị Hồng định vị vị trí học thuật tiên phong bằng cách:

1. Kết nối và so sánh trực tiếp hai hệ thống ngân hàng có mức độ tích hợp tài chính khác nhau tại ASEAN (Thái Lan đã qua tái cấu trúc hậu khủng hoảng 1997 và chuyển dịch mạnh sang hoạt động phi truyền thống; Việt Nam đang trong giai đoạn bùng nổ tín dụng và xử lý nợ xấu trái phiếu/bất động sản).
2. Đưa các khoản ngoại bảng (OBS) và chỉ số ổn định tài chính (Z-score) vào vị trí trung tâm của mô hình định lượng, lấp đầy khoảng trống mà các nghiên cứu đơn lẻ trước đây tại Việt Nam và Thái Lan chưa phân tích toàn diện.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng tính tương thích của 6 lý thuyết tài chính kinh điển trong môi trường đặc thù của hệ thống ngân hàng các quốc gia đang phát triển:

1. Lý thuyết trật tự phân hạng (Pecking Order Theory - Myers và Majluf, 1984): Nghiên cứu củng cố giả thuyết trật tự phân hạng khi xác nhận ROA có mối quan hệ nghịch biến mạnh mẽ với đòn bẩy tài chính tại cả Việt Nam và Thái Lan. Các NHTM có lợi nhuận cao ưu tiên tái đầu tư lợi nhuận giữ lại để tăng vốn cấp 1 trước khi huy động thêm nợ vay bên ngoài nhằm giảm thiểu chi phí thông tin bất cân xứng.
2. Lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn (Trade-off Theory - Kraus và Litzenberger, 1973; Modigliani và Miller, 1984): Bổ sung luận điểm cho rằng sự đánh đổi giữa lá chắn thuế lãi vay và chi phí kiệt quệ tài chính bị chi phối nặng nề bởi quy mô ngân hàng. Đối với các ngân hàng lớn, lợi thế đa dạng hóa và khả năng hấp thụ rủi ro cho phép họ chấp nhận mức đòn bẩy cao hơn để tối đa hóa giá trị doanh nghiệp.
3. Lý thuyết chi phí đại diện (Agency Cost Theory - Jensen và Meckling, 1976): Đóng góp vào việc giải thích xung đột giữa cổ đông, ban điều hành và người gửi tiền. Tỷ lệ nợ cao đóng vai trò như cơ chế kỷ luật cứng nhắc hạn chế hành vi chi tiêu tùy tiện của nhà quản trị, nhưng đồng thời làm gia tăng rủi ro dịch chuyển tài sản sang các danh mục đầu tư nguy hiểm.
4. Lý thuyết tín hiệu (Signalling Theory - Ross, 1977; Smith, 1986): Làm rõ cách thức các ngân hàng sử dụng cấu trúc vốn để truyền tải thông điệp về chất lượng tài sản ra thị trường tài chính.
5. Lý thuyết định điểm thị trường (Market-timing Theory - Baker và Wurgler, 2002): Giải thích hành vi gia tăng phát hành cổ phiếu hoặc tăng vốn chủ sở hữu khi định giá thị trường cổ phiếu ngân hàng thuận lợi.
6. Lý thuyết cấu trúc vốn Modigliani-Miller có thuế (MM, 1963): Đóng vai trò nền tảng xác định giá trị lá chắn thuế của nợ vay trong hoạt động kinh doanh tiền tệ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều các yếu tố cấu trúc nội tại và môi trường vĩ mô theo mô hình quan hệ nhân quả xác định:

$$\text{LEV}{it} = \beta_0 + \beta_1 \text{LEV}{i,t-1} + \beta_2 \text{OBS}{it} + \beta_3 \text{ZSCORE}{it} + \beta_4 \text{ROA}{it} + \beta_5 \text{NPL}{it} + \beta_6 \text{SIZE}{it} + \beta_7 \text{GDP}{t} + \beta_8 \text{INF}{t} + \varepsilon{it}$$

Trong đó:

• Biến phụ thuộc: Tỷ lệ đòn bẩy tài chính ($\text{LEV}_{it}$), đo lường bằng tỷ số Tổng nợ phải trả trên Tổng tài sản (Total Debt to Total Assets).
• Biến giải thích vi mô cốt lõi:
  • Tỷ lệ các khoản ngoại bảng ($\text{OBS}_{it}$ = Tổng nghĩa vụ nợ ngoại bảng / Tổng tài sản).
  • Sự ổn định của ngân hàng ($\text{ZSCORE}_{it} = (\text{ROA} + \text{CAR}) / \sigma(\text{ROA})$), phản ánh khoảng cách đến bờ vực vỡ nợ.
  • Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản ($\text{ROA}_{it}$).
  • Tỷ lệ nợ xấu ($\text{NPL}_{it}$ = Nợ xấu / Tổng dư nợ cho vay).
  • Quy mô ngân hàng ($\text{SIZE}_{it} = \ln(\text{Tổng tài sản})$).
• Biến giải thích vĩ mô: Tốc độ tăng trưởng kinh tế ($\text{GDP}_t$) và Tỷ lệ lạm phát ($\text{INF}_t$).
• Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích áp dụng cho các NHTM hạch toán độc lập, tuân thủ chuẩn mực báo cáo tài chính quốc gia và quy định giám sát ngân hàng của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) và Ngân hàng Trung ương Thái Lan (BOT) trong điều kiện thị trường mở nhưng chịu sự điều tiết an toàn vốn.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án quán triệt trường phái nhận thức luận thực chứng (Positivism) kết hợp chủ nghĩa hậu thực chứng (Post-positivism), sử dụng phương pháp tiếp cận định lượng thực nghiệm (Empirical Quantitative Approach). Thiết kế nghiên cứu xử lý dữ liệu bảng động (Dynamic Panel Data Design) với việc đưa biến trễ của đòn bẩy ($\text{LEV}_{i,t-1}$) vào mô hình nhằm kiểm soát tính quán tính (persistence) và sự điều chỉnh động của cấu trúc vốn qua các chu kỳ kinh doanh.

Mẫu nghiên cứu được tuyển chọn thông qua chiến lược chọn mẫu có chủ đích kết hợp tiêu chí bao phủ toàn diện:

• Mẫu Việt Nam: 28 NHTM cổ phần đại diện cho hơn 90% tổng tài sản toàn hệ thống, thu thập từ các Báo cáo tài chính đã kiểm toán độc lập, cơ sở dữ liệu của Công ty Cổ phần Báo cáo Đánh giá Việt Nam (VIRAC) và FiinGroup.
• Mẫu Thái Lan: 11 NHTM niêm yết tại Sở Giao dịch Chứng khoán Thái Lan (SET), đại diện cho cấu trúc ngân hàng cốt lõi của quốc gia này.
• Khung thời gian: Chuỗi thời gian 11 năm (2010–2020), bao gồm 429 quan sát bảng cân đối (Panel Observations).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thực nghiệm tuân thủ chu trình kiểm định kinh tế lượng lượng hóa nghiêm ngặt:

1. Thống kê mô tả và phân tích ma trận tương quan (Correlation Matrix): Kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến (Multicollinearity) thông qua hệ số tương quan Pearson và hệ số phóng đại phương sai (VIF < 10).
2. Kiểm định lựa chọn mô hình dữ liệu bảng:
   • Kiểm định F (Chow Test) để so sánh mô hình Pooled OLS với Mô hình hiệu ứng cố định (FEM).
   • Kiểm định Breusch-Pagan Lagrange Multiplier để so sánh Pooled OLS với Mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên (REM).
   • Kiểm định Hausman Test nhằm lựa chọn giữa FEM và REM (với $p < 0.05$, chọn mô hình FEM).
3. Kiểm định các khuyết tật mô hình:
   • Kiểm định White và Modified Wald Test phát hiện hiện tượng phương sai sai số thay đổi (Heteroskedasticity).
   • Kiểm định Wooldridge Test phát hiện hiện tượng tự tương quan chuỗi (Serial Autocorrelation).
   • Kiểm định Pesaran CD Test kiểm tra hiện tượng phụ thuộc đơn vị chéo (Cross-sectional Dependence).
4. Triangulation và Robustness: Đối chiếu kết quả giữa các phương pháp ước lượng khác nhau và kiểm tra độ nhạy của biến phụ thuộc để khẳng định tính vững chắc của các phát hiện.

Data và phân tích

Để xử lý triệt để hiện tượng nội sinh tiềm tàng (Endogeneity) phát sinh do mối quan hệ đồng thời giữa đòn bẩy, lợi nhuận và rủi ro hoạt động, cũng như khắc phục hiện tượng phương sai thay đổi và tự tương quan trong dữ liệu bảng, tác giả ứng dụng Phương pháp hồi quy xu hướng tổng quát hệ thống hai bước (Two-step System GMM - Blundell và Bond, 1998) với hiệu chỉnh sai số chuẩn mẫu nhỏ (Windmeijer correction) trên phần mềm STATA 12.

Độ tin cậy và tính hợp lệ của mô hình System GMM được chứng minh qua hai kiểm định tiêu chuẩn:

• Kiểm định Arellano-Bond: Kiểm định AR(1) có $p\text{-value} < 0.05$ (cho thấy có tự tương quan bậc nhất của phần dư) và kiểm định AR(2) có $p\text{-value} > 0.05$ (chứng minh không có hiện tượng tự tương quan chuỗi bậc hai, thỏa mãn điều kiện ước lượng nhất quán).
• Kiểm định Hansen/Sargan: $p\text{-value} > 0.10$ khẳng định tính hợp lệ của các biến công cụ ngoại sinh (Instrumental Variables), không xảy ra hiện tượng nhận dạng quá mức (Over-identifying restrictions).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả ước lượng mô hình hồi quy SYS-GMM hai bước đã chỉ ra 5 phát hiện cốt lõi mang tính đột phá thực nghiệm:

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|               BẢNG TỔNG HỢP KẾT QUẢ HỒI QUY SYSTEM GMM TỶ LỆ ĐÒN BẨY TÀI CHÍNH                    |
+--------------------------+--------------------+--------------------+------------------------------+
| Biến nghiên cứu          | Hệ số ước lượng    | Hệ số ước lượng    | Mức ý nghĩa thống kê         |
|                          | (NHTM Việt Nam)    | (NHTM Thái Lan)    | và Chiều hướng tác động      |
+--------------------------+--------------------+--------------------+------------------------------+
| LEV(t-1) (Đòn bẩy trễ)   | Dương (+)          | Dương (+)          | p < 0.01 (Quán tính cao)     |
| OBS (Khoản ngoại bảng)   | Âm (-)             | Âm (-)             | p < 0.05 (Hạn chế đòn bẩy)   |
| ZSCORE (Ổn định TC)      | Âm (-)             | Âm (-)             | p < 0.01 (Thiết lập đệm vốn) |
| ROA (Khả năng sinh lời)  | Âm (-)             | Âm (-)             | p < 0.01 (Pecking Order)     |
| NPL (Tỷ lệ nợ xấu)       | Âm (-)             | Âm (-)             | p < 0.05 (Thắt chặt tín dụng)|
| SIZE (Quy mô tài sản)    | Dương (+)          | Dương (+)          | p < 0.01 (Too-Big-To-Fail)   |
| GDP (Tăng trưởng KT)     | Âm (-)             | Âm (-)             | p < 0.05 (Nghịch chu kỳ)     |
| INF (Tỷ lệ lạm phát)     | Dương (+)          | Dương (+)          | p < 0.10 (Bù đắp chi phí)    |
+--------------------------+--------------------+--------------------+------------------------------+

1. Tác động kiềm chế của các khoản ngoại bảng: Nghiên cứu chứng minh tỷ lệ các khoản ngoại bảng (OBS) có mối quan hệ nghịch biến có ý nghĩa thống kê với tỷ lệ đòn bẩy tài chính. Luận án trích dẫn trực tiếp cơ chế tác động: "việc gia tăng các khoản ngoài bảng sẽ tạo ra áp lực đối với vốn, thanh khoản và rủi ro; do đó, sẽ làm giảm tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các NHTM". Khi nghĩa vụ ngoại bảng tăng, ngân hàng phải dự phòng thanh khoản và đối mặt với các ràng buộc an toàn vốn khắt khe hơn, buộc họ phải thu hẹp mức độ đòn bẩy nợ nội bảng.
2. Độ ổn định ngân hàng và xu hướng tích lũy đệm vốn: Biến Z-score tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê ($p < 0.01$) tới đòn bẩy. Các NHTM có mức độ ổn định cao chủ động duy trì tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản lớn hơn để phòng ngừa cú sốc rủi ro phá sản, củng cố giả thuyết an toàn hoạt động.
3. Sự tương thích vượt trội của Lý thuyết trật tự phân hạng: Tỷ suất sinh lời ROA tương quan âm sâu sắc ($p < 0.01$) với đòn bẩy ở cả hai quốc gia. Lợi nhuận giữ lại dồi dào trở thành nguồn vốn tài trợ nội bộ ưu tiên hàng đầu, làm giảm nhu cầu vay nợ mới.
4. Hành vi nợ xấu và co cụm tín dụng: Tỷ lệ nợ xấu (NPL) tác động ngược chiều tới đòn bẩy. Khi nợ xấu gia tăng, các ngân hàng bị suy giảm khả năng huy động vốn mới từ thị trường liên ngân hàng và người gửi tiền, đồng thời buộc phải trích lập dự phòng rủi ro lớn làm xói mòn khả năng mở rộng đòn bẩy nợ.
5. Quy mô ngân hàng thúc đẩy đòn bẩy: Biến SIZE tác động cùng chiều mạnh mẽ ($p < 0.01$). Các ngân hàng quy mô lớn tại Việt Nam và Thái Lan có khuynh hướng tận dụng vị thế thị trường và uy tín thương hiệu để huy động vốn nợ ở mức cao hơn đáng kể so với các ngân hàng quy mô nhỏ.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Mở rộng biên giới lý thuyết cấu trúc vốn trong lĩnh vực ngân hàng tại các thị trường mới nổi thuộc khối ASEAN, chứng minh rằng cấu trúc nợ ngân hàng chịu sự điều tiết đồng thời của các nghĩa vụ ngoại bảng và yêu cầu về chỉ số ổn định tài chính, vượt ra khỏi các khuôn mẫu truyền thống của doanh nghiệp phi tài chính.
• Về phương pháp luận: Xác lập quy trình chuẩn mực trong ứng dụng hồi quy Two-step System GMM trên dữ liệu bảng vi mô của hệ thống ngân hàng, làm tài liệu tham khảo giá trị cho các nghiên cứu kinh tế lượng tài chính trong khu vực.
• Ứng dụng thực tiễn cho NHTM:
  • Ban điều hành ngân hàng cần xác lập hạn mức đòn bẩy tài chính tối ưu theo từng nhóm quy mô tài sản, tránh lạm dụng vốn huy động ngắn hạn để tài trợ tài sản dài hạn rủi ro.
  • Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm rủi ro từ các sản phẩm phái sinh, bảo lãnh thanh toán và cam kết tín dụng ngoại bảng. Khi mở rộng các sản phẩm ngoài bảng, ngân hàng phải dự trù tỷ lệ vốn đệm tương ứng nhằm tránh cú sốc thanh khoản khi nghĩa vụ bảo lãnh chuyển hóa thành nợ xấu nội bảng.
• Hàm ý điều hành chính sách cho NHNN và Chính phủ:
  • Khẩn trương hoàn thiện lộ trình áp dụng toàn diện chuẩn mực Basel III về tỷ lệ đòn bẩy (Leverage Ratio) độc lập với tài sản có trọng số rủi ro (RWA).
  • Tăng cường thanh tra, giám sát chặt chẽ hoạt động kinh doanh ngoài bảng và rủi ro tập trung vào các lĩnh vực đầu cơ (bất động sản, trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ), tránh để xảy ra rủi ro hệ thống dây chuyền như bài học lịch sử của Thái Lan năm 1997.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp học thuật và thực tiễn đáng kể, luận án thẳng thắn thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn về mẫu nghiên cứu: Mẫu dữ liệu tại Thái Lan chỉ dừng lại ở 11 NHTM niêm yết do tính khả dụng của dữ liệu BCTC chuẩn hóa, chưa bao gồm các tổ chức tín dụng phi ngân hàng và các chi nhánh ngân hàng nước ngoài đang hoạt động trên địa bàn.
2. Giới hạn về dữ liệu vi mô chi tiết: Nghiên cứu sử dụng dữ liệu nợ ngoại bảng gộp chung, chưa bóc tách sâu sắc theo từng cấu phần nghiệp vụ chuyên biệt như sản phẩm phái sinh lãi suất, cam kết bảo lãnh thư tín dụng (L/C), hoặc các cam kết cho vay có thể hủy ngang.
3. Giới hạn về biến số quản trị doanh nghiệp: Chưa lượng hóa các biến số liên quan đến đặc điểm của Hội đồng quản trị (tỷ lệ thành viên độc lập, tính đa dạng giới, quy mô HĐQT) và cấu trúc sở hữu chi tiết (tỷ lệ sở hữu nước ngoài, sở hữu Nhà nước) trong mô hình thực nghiệm.

Chương trình nghiên cứu trong tương lai (Future Research Agenda) cần tập trung vào:

• Mở rộng mẫu nghiên cứu sang toàn bộ 10 quốc gia thành viên ASEAN để so sánh toàn diện tác động của tiến trình hội nhập tài chính khu vực.
• Ứng dụng các mô hình phi tuyến tính (Non-linear Panel Threshold Models) để xác định ngưỡng đòn bẩy tài chính tối ưu (Optimal Leverage Threshold) mà tại đó hiệu quả sinh lời đạt tối đa và rủi ro phá sản được kiểm soát ở mức thấp nhất.
• Đánh giá tác động của công nghệ tài chính (Fintech), chuyển đổi số ngân hàng và rủi ro biến đổi khí hậu (ESG) đến cấu trúc tài trợ và đòn bẩy của các NHTM.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án tạo tiền đề cho các công trình nghiên cứu tiếp theo về quản trị rủi ro hệ thống tại các thị trường tài chính mới nổi, cung cấp cơ sở dữ liệu và khung phương pháp ước lượng System GMM đáng tin cậy. Dự kiến công trình có khả năng thu hút trích dẫn học thuật cao trong các nghiên cứu chuyên sâu về cấu trúc vốn ngân hàng khối ASEAN.
• Chuyển đổi ngành ngân hàng: Kết quả nghiên cứu thúc đẩy các NHTM tại Việt Nam chuyển dịch mạnh mẽ mô hình kinh doanh từ phụ thuộc vào tín dụng truyền thống sang phát triển dịch vụ ngân hàng đầu tư, dịch vụ thanh toán hiện đại và quản trị bảng cân đối kế toán dựa trên tài sản rủi ro (RWA).
• Tác động đến hoạch định chính sách quốc gia: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng để Ngân hàng Nhà nước Việt Nam hoàn thiện Thông tư 41/2016/TT-NHNN và xây dựng các thông tư mới hướng tới thực thi đầy đủ các trụ cột an toàn vốn của Basel III.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Việc tối ưu hóa đòn bẩy và kiểm soát an toàn hệ thống ngân hàng góp phần duy trì ổn định kinh tế vĩ mô, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người gửi tiền, và giảm thiểu chi phí cứu trợ hệ thống từ ngân sách Nhà nước.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu chuẩn mực kết hợp giữa lý thuyết cấu trúc vốn doanh nghiệp và đặc thù ngân hàng, nắm bắt phương pháp xử lý nội sinh bằng System GMM trên phần mềm STATA.
• Ban lãnh đạo và Chuyên gia Quản trị Rủi ro NHTM: Nhận diện rõ mối liên kết giữa các nghĩa vụ nợ ngoại bảng, tỷ lệ nợ xấu và đòn bẩy tài chính để thiết lập cơ cấu vốn tối ưu, cân bằng giữa mục tiêu lợi nhuận và an toàn hoạt động.
• Các nhà hoạch định chính sách tiền tệ và Cơ quan Giám sát (NHNN, BOT): Có thêm bằng chứng thực nghiệm vững chắc để ban hành các quy định giám sát an toàn vi mô và vĩ mô, ngăn chặn hiện tượng tăng trưởng tín dụng nóng và bong bóng tài sản.
• Nhà đầu tư và Cổ đông: Hiểu rõ mối quan hệ giữa quy mô, lợi nhuận và mức độ rủi ro đòn bẩy để định giá chính xác cổ phiếu ngân hàng và đưa ra quyết định đầu tư an toàn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc mở rộng Lý thuyết trật tự phân hạng (Pecking Order Theory) và Lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn (Trade-off Theory) trong bối cảnh trung gian tài chính bằng cách chứng minh thực nghiệm rằng: Các nghĩa vụ nợ ngoại bảng (OBS) và chỉ số an toàn Z-score đóng vai trò như các biến số điều tiết áp lực vốn nợ nội bảng. Khác với doanh nghiệp sản xuất, đòn bẩy ngân hàng không chỉ là sự lựa chọn giữa nợ và vốn cổ phần đơn thuần, mà chịu sự ràng buộc bởi nghĩa vụ dự phòng rủi ro từ các cam kết ngoại bảng.

2. Điểm đổi mới trong phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây là gì?
Trả lời: So với các nghiên cứu của Ayanda và cộng sự (2013) dùng Pooled OLS hoặc Lê Thị Tuấn Nghĩa và Phạm Mạnh Hùng (2016) chỉ dùng hồi quy dữ liệu bảng tĩnh (FEM/REM), luận án đã ứng dụng mô hình dữ liệu bảng động ước lượng bằng Two-step System GMM. Phương pháp này kiểm soát hoàn toàn hiện tượng nội sinh gây ra bởi quan hệ đồng thời giữa đòn bẩy và khả năng sinh lời, triệt tiêu sai số tự tương quan chuỗi và phương sai sai số thay đổi.

3. Phát hiện nào trong dữ liệu gây bất ngờ nhất và được giải thích lý thuyết ra sao?
Trả lời: Phát hiện tỷ lệ nợ xấu (NPL) có mối quan hệ nghịch biến có ý nghĩa thống kê với tỷ lệ đòn bẩy tài chính. Trong trực giác thông thường, khi nợ xấu tăng ngân hàng cần thêm vốn vay để bù đắp thanh khoản; tuy nhiên dữ liệu thực nghiệm chỉ ra rằng nợ xấu gia tăng làm suy giảm nghiêm trọng uy tín thị trường, khiến các NHTM bị hạn chế khả năng tiếp cận nguồn vốn liên ngân hàng và tiền gửi, đồng thời cơ quan quản lý thắt chặt hạn mức tín dụng, buộc ngân hàng phải co cụm đòn bẩy nợ.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) hoàn chỉnh không?
Trả lời: Luận án cung cấp giao thức tái lập khoa học hoàn chỉnh bao gồm danh sách chi tiết 28 NHTM Việt Nam (Phụ lục 1) và 11 NHTM Thái Lan (Phụ lục 2), nguồn trích xuất dữ liệu BCTC đã kiểm toán (VIRAC, FiinGroup, Sở Giao dịch SET), bảng định nghĩa công thức toán học đo lường từng biến số và toàn bộ kết quả kiểm định kinh tế lượng (Phụ lục 3) trên STATA 12.

5. Luận án phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?
Trả lời: Luận án định hướng chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào: (1) Đánh giá tác động tương hỗ giữa các chuẩn mực vốn Basel III / Basel IV và đòn bẩy phi ngân hàng (Shadow Banking); (2) Lượng hóa rủi ro đòn bẩy phát sinh từ quá trình số hóa tài chính và tín dụng xanh (Green Credit); (3) Xây dựng mô hình kiểm tra sức chịu tải (Stress-testing) tỷ lệ đòn bẩy dưới các kịch bản biến động kinh tế toàn cầu cực đoan.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về tỷ lệ đòn bẩy tài chính trong lĩnh vực ngân hàng thương mại, xác lập khung phân tích đa chiều tích hợp biến vi mô nội bảng, ngoại bảng và biến động kinh tế vĩ mô.
2. Cung cấp bức tranh thực nghiệm toàn diện so sánh hệ thống NHTM Việt Nam và Thái Lan giai đoạn 2010–2020, chỉ ra tính chất thâm dụng nợ cao (nợ chiếm ~85–92.5% tổng nguồn vốn) và các khác biệt về cơ cấu chuyển dịch tài sản ngoại bảng giữa hai quốc gia.
3. Ứng dụng thành công phương pháp kinh tế lượng tiên tiến Two-step System GMM, chứng minh thực nghiệm rằng các khoản ngoại bảng (OBS), độ ổn định tài chính (Z-score), tỷ suất sinh lời (ROA), tỷ lệ nợ xấu (NPL) và tăng trưởng GDP tác động ngược chiều đến tỷ lệ đòn bẩy, trong khi quy mô ngân hàng (SIZE) và lạm phát (INF) tác động cùng chiều.
4. Xác nhận sự thắng thế của Lý thuyết trật tự phân hạng trong việc giải thích hành vi tích lũy vốn của NHTM tại thị trường mới nổi, đồng thời làm rõ các điều kiện biên của Lý thuyết đánh đổi và Lý thuyết chi phí đại diện.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và 5 nhóm kiến nghị cụ thể đối với Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước và ban lãnh đạo các NHTM nhằm kiểm soát an toàn đòn bẩy, hướng tới chuẩn mực quốc tế Basel III và phát triển bền vững hệ thống tài chính Việt Nam đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN CHỦ ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của ngân hàng thương mại 1. Nghiên cứu về các nhân tố vi mô ảnh hưởng đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của ngân hàng thương mại 1. Nghiên cứu đa quốc gia Gropp và Heider (2009) phân tích các nhân tố ảnh hưởng tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các 200 NHTM lớn của Hoa Kỳ và châu Âu trong giai đoạn 1991 đến 2004.

Nghiên cứu sử dụng hồi quy dữ liệu bảng (FEM, REM) và hồi quy xu hướng tổng quát (GMM) để phân tích dữ liệu nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA), tỷ lệ nợ xấu tác động ngược chiều đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các NHTM của Hoa Kỳ và châu Âu, việc gia tăng tỷ lệ chi trả cổ tức cho thấy tỷ lệ nợ trong cấu trúc vốn của các NHTM cao hơn. Các NHTM đã tài trợ cho sự tăng trưởng của bảng cân đối kế toán dựa trên tổng nợ không phải tiền gửi trong giai đoạn nghiên cứu. Điều này đã dẫn đến sự thay đổi đáng kể trong cơ cấu tổng nợ phải trả của các ngân hàng.

Tuy nhiên, tỷ trọng vốn chủ sở hữu của các NHTM vẫn không đổi. Afolabi (2014) đánh giá vai trò của cấu trúc sở hữu NHTM đối với tỷ lệ đòn bẩy tài chính của 244 NHTM trên 44 quốc gia thuộc khu vực Châu Á, Châu Phi và Châu Mỹ Latinh. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng các NHTM do gia đình quản lý có xu hướng có tỷ lệ nợ thấp hơn. Quyền kiểm soát quá mức của chủ sở hữu kiểm soát có thể làm tăng đáng kể tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các NHTM.

Các NHTM cần được quản lý tốt hơn vì tỷ lệ đòn bẩy tài chính quá mức là một trong những nguyên nhân dẫn đến cuộc khủng hoảng tài chính. ROA có mối tương ngược chiều với tỷ lệ đòn bẩy tài chính, trong khi quy mô NHTM có mối tương quan thuận chiều. Các cơ quan quản lý nên đưa tỷ lệ đòn bẩy vào chỉ tiêu giám sát giám sát ngân hàng nhằm tránh sử dụng đòn bẩy ngân hàng quá mức. Ngoài ra, nên bắt buộc 9 ngân hàng có cơ cấu vốn tối ưu với sự cân bằng giữa tỷ trọng nợ (nợ phải trả) và vốn chủ sở hữu.

Anarfo (2015) nghiên cứu tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các NHTM thuộc 37 quốc gia ở châu Phi cận Sahara giai đoạn 2000-2006. Kết quả hồi quy dữ liệu bảng cho rằng tỷ suất sinh lợi trên tài sản, quy mô, tài sản hữu hình/tài sản/ tài sản, cơ hội tăng trưởng và tỷ lệ lạm phát tác động ngược chiều và có ý nghĩa thống kê đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các NHTM ở châu Phi cận Sahara. Al-Mutairi và Naser (2015) nghiên cứu cấu trúc vốn của các NHTM thuộc khối hợp tác vùng vịnh (GCC). Nghiên cứu đã sử dụng dữ liệu bảng của các NHTM cho giai đoạn 2001-2010.

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng ROA và tính thanh khoản, tài sản hữu hình ảnh hưởng ngược chiều đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các NHTM khối GCC. Trong khi đó, cơ hội tăng trưởng lại tác động thuận chiều đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính các NHTM thuộc GCC. Những phát hiện của nghiên cứu này đã chuyển tải hiểu biết sâu sắc về cấu trúc vốn của các ngân hàng GCC. Nó được kỳ vọng sẽ chỉ ra các nhân tố cần thiết cần thiết để xây dựng kế hoạch kinh doanh cũng như xác định các nhân tố đằng sau các quyết định tài chính và điều chỉnh quy mô nguồn vốn của các NHTM.

Umar và Sun (2016) nghiên cứu tỷ lệ đòn bẩy tài chính NHTM của các quốc gia thuộc khối các nền kình tế mới nổi (BRICS) giai đoạn 2007-2014. Trong số 188 ngân hàng này, 24 ngân hàng thuộc Brazil, 64 ngân hàng thuộc Nga, 62 ngân hàng thuộc Ấn Độ, 24 ngân hàng thuộc Trung Quốc và 14 ngân hàng thuộc Nam Phi. Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ đòn bẩy tài chính của NHTM cao là kết quả của thanh khoản thấp. ROA, quy mô NHTM càng lớn thì tỷ lệ nợ trong cơ cấu vốn của NHTM có xu hướng giảm.

NHTM hoạt động ổn định thì tỷ lệ đòn bẩy tài chính giảm, đi kèm theo đó là sự gia tăng rủi ro nợ xấu. Các phát hiện của nghiên cứu này rất quan trọng đối với việc các nhà quản trị các ngân hàng và các nhà hoạch định chính sách tại các thị trường mới nổi. Việc giảm tỷ lệ đòn bẩy dẫn đến thanh khoản cổ phiếu của các ngân hàng thấp hơn. 10 Al-Harby (2019) so sánh các nhân tố ảnh hưởng đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của 79 ngân hàng Hồi giáo và 139 ngân hàng chuyển đổi ở 16 quốc gia tại khu vực Trung Đông (MENA) giai đoạn 1989-2008.

Phương pháp hồi quy xu hướng tổng quát (GMM) được sử dụng để kiểm định sự phù hợp của mô hình và các giả thuyết nghiên cứu. Nghiên cứu cho thấy rằng các ngân hàng Hồi giáo có tỷ lệ đòn bẩy thấp hơn và tính thanh khoản cao hơn và chúng không rủi ro hơn các ngân hàng thông thường. Kết quả hồi quy GMM cho thấy khả năng sinh lời, tài sản hữu hình, sự ổn định ngân hàng và tuổi ngân hàng có tương quan nghịch và đáng kể với đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các ngân hàng. Quy mô ngân hàng, thanh khoản và lạm phát có mối quan hệ thuận chiều và đáng kể với tỷ lệ đòn bẩy tài chính.

Lá chắn thuế tác động thuận chiều đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của ngân hàng Hồi giáo nhưng không ảnh hưởng đến các ngân hàng chuyển đổi. Những phát hiện của nghiên cứu thực nghiệm này sẽ có giá trị lớn đối với các nhà nghiên cứu, các nhà hoạch định chính sách, các nhà quản trị các ngân hàng thương mại. Các NĐT và cổ đông có thể khai thác kết quả của nghiên cứu này để xác định giá thị trường hợp lý của cổ phiếu ngân hàng. Ngoài ra, nhà quản trị ngân hàng có thể dựa trên các phát hiện của nghiên cứu này để đưa ra các quyết định tài chính phù hợp với ngân hàng của họ.

Nghiên cứu tại các quốc gia đang phát triển ở Châu Âu Caglayan và Sak (2010) nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của 25 ngân hàng tại Thổ Nhĩ Kỳ giai đoạn 1992-2007. Nghiên cứu thực hiện giai đoạn của quá trình tái cơ cấu trong Khu vực Ngân hàng Thổ Nhĩ Kỳ, để tìm ra sự khác biệt giữa các nhân tố quyết định cấu trúc vốn sau khủng hoảng và giai đoạn tái cơ cấu đối với các ngân hàng Thổ Nhĩ Kỳ. Hồi quy dữ liệu bảng (FEM, REM) được sử dụng để phân tích dữ liệu nghiên cứu. Kết quả hồi quy cho thấy quy mô và giá trị số sách thị trường có tác động thuận chiều, trong khi tài sản hữu hình/tài sản và ROA có ảnh hưởng ngược chiều đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của NHTM.

Các kết quả phân tích chỉ ra một số bằng chứng về kỳ vọng của lý thuyết trật tự phân hạng và lý thuyết đại diện. 11 Giordana và Schumacher (2012) nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến đòn bẩy trong lĩnh vực ngân hàng của Luxembourg giai đoạn quý 1/2003– quý 1/2010. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng các khoản nợ ngoại bảng có những tác động ngược chiều đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính trong giai đoạn trước khủng hoảng và khủng hoảng. Tăng trưởng dư nợ, tăng trưởng tiền gửi và thanh khoản cũng cho kết quả tương tự.

Có thể thấy điểm nhấn của nghiên cứu này là các khoản nợ ngoại bảng đóng một vai trò quan trọng đối với đòn bẩy. Các hoạt động ngoại bảng (bao gồm các khoản tín dụng đã cam kết, các khoản bảo lãnh và cam kết giao dịch trong tương lai) hạn chế sự tăng trưởng của đòn bẩy trong giai đoạn trước khủng hoảng, trong khi chúng làm tăng sự tăng trưởng của đòn bẩy trong thời kỳ khủng hoảng. Các ngân hàng có các khoản tín dụng cam kết hoặc bảo lãnh lớn sẽ có xu hướng hạn chế việc mở rộng danh mục cho vay của họ vì họ đã cam kết một lượng tín dụng đáng kể. Hơn nữa, các khoản nợ ngoại bảng lớn ngụ ý rằng trong thời kỳ khủng hoảng, các khoản tín dụng hoặc bảo lãnh đã cam kết được thực hiện, tạo ra mức tăng đòn bẩy lớn hơn so với khi các ngân hàng có ít cam kết hơn.

Nghiên cứu tại các quốc gia đang phát triển ở Châu Phi Ayanda và cộng sự (2013) nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của 05 NHTM lớn của Nigeria giai đoạn 2006-2010. Kết quả hồi quy Pooled OLS cho thấy ROA, sự ổn định ngân hàng, tài sản hữu hình, cơ hội tăng trưởng, lá chắn thuế tác động ngược chi đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính. Quy mô ngân hàng, tỷ lệ chi trả cổ tức có vai trò động lực thúc đẩy gia tăng tỷ lệ nợ trong cấu trúc vốn của các NHTM của Nigeria. Shibru và cộng sự (2015) cho thấy rằng ROA, quy mô ngân hàng, tỷ lệ tài sản hữu hình/tài sản và tính thanh khoản là những nhân tố quan trọng quyết định đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các ngân hàng ở Ethiopia.

Tăng trưởng và rủi ro của các ngân hàng không liên quan đến cấu trúc vốn của ngân hàng. Kusi và cộng sự (2016) nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của 07 NHTM niêm yết tại Gana. Dữ liệu nghiên cứu được trích xuất từ BCTC của các NHTM giai đoạn 2005-2012. Phương pháp hồi quy dữ liệu bảng (hiệu ứng cố định – FEM; hiệu ứng ngẫu nhiên (REM) được sử dụng để kiểm định 12 các giải thuyết nghiên cứu.

Kết quả hồi quy dữ liệu bảng cho thấy ROA, quy mô, cơ hội tăng trưởng tác động thuận chiều đến tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các ngân hàng niêm yết ở Ghana. Có mối quan hệ thuận chiều với tài sản hữu hình/ tài sản, lá chắn thuế và tỷ lệ cổ tức với tỷ lệ đòn bẩy tài chính. Assfaw (2020) các nhân tố tác động đến quyết định sử dụng tỷ lệ đòn bẩy tài chính của các NHTM tư nhân ở Ethiopia giai đoạn 2010-2018. Phương pháp hồi quy dữ liệu bảng (FEM, REM) được sử dụng trong nghiên cứu này.