Luận án tiến sĩ qúa trình biến đổi kinh tế xã hội của người la ha từ sau ngày đổi mới 1986 đến nay trường hợp người la ha ở bản nậm khao xã tân lập mộc châu sơn la

Luận án phân tích quá trình biến đổi kinh tế xã hội của người La Ha từ 1986 đến nay tại bản Nậm Khao, xã Tân Lập, Mộc Châu, Sơn La.

• Tác giả: Vũ Tú Quyên
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Lương
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Dân tộc học
• Đề tài: Biến Đổi Kinh Tế - Xã Hội Của Người La Ha Từ Sau Ngày Đổi Mới (1986) Đến Nay Tại Bản Nậm Khao, Mộc Châu
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ lịch sử
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI LA HA Ở ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khái quát về người La Ha ở Sơn La
• 2.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội truyền thống và thực trạng kinh tế - xã hội của người La Ha ở địa bàn nghiên cứu
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH BIẾN ĐỔI KINH TẾ - XÃ HỘI TỪ ĐỔI MỚI (1986) ĐẾN TRƯỚC TÁI ĐỊNH CƯ (2004)
• 3.1. Biến đổi về kinh tế
• 3.2. Những thay đổi về đời sống xã hội
• 3.3. Vai trò của các tổ chức xã hội
• 3.4. Những vấn đề đặt ra
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: QUÁ TRÌNH BIẾN ĐỔI KINH TẾ - XÃ HỘI TỪ SAU TÁI ĐỊNH CƯ (2004) ĐẾN NAY
• 4.1. Biến đổi về cơ cấu kinh tế
• 4.2. Biến đổi về đời sống xã hội
• 4.3. Biến đổi về sinh hoạt văn hóa
• 4.4. Những vấn đề đặt ra
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• KẾT LUẬN
• Danh mục công trình khoa học của tác giả liên quan đến luận án
• Tài liệu tham khảo
• Danh sách những người cung cấp tư liệu
• Phụ lục

Tóm tắt

I. Tổng quan về tình hình nghiên cứu

Nghiên cứu về biến đổi kinh tế và biến đổi xã hội của người La Ha từ năm 1986 đến nay tại bản Nậm Khao, Mộc Châu đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Các công trình này thường tập trung vào những thay đổi trong đời sống kinh tế, văn hóa và xã hội của người La Ha, đặc biệt là trong bối cảnh Đổi mới. Những nghiên cứu này không chỉ cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình kinh tế - xã hội của người La Ha mà còn chỉ ra những thách thức mà họ phải đối mặt trong quá trình hội nhập và phát triển. Theo tác giả Phạm Văn Vang, những biến đổi này gắn liền với quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa và đô thị hóa. Các chính sách phát triển của Nhà nước cũng đã có tác động lớn đến đời sống của người La Ha, từ việc thay đổi cơ cấu sản xuất đến việc cải thiện điều kiện sống.

1.1. Tình hình nghiên cứu về người La Ha

Nghiên cứu về người La Ha vẫn còn hạn chế, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế nông nghiệp và văn hóa La Ha. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào các dân tộc lớn hơn như người Thái, Kinh. Tuy nhiên, những nghiên cứu gần đây đã bắt đầu chú ý đến những đặc điểm riêng biệt của người La Ha, từ phong tục tập quán đến các hoạt động sản xuất. Việc tìm hiểu sâu về người La Ha không chỉ giúp làm phong phú thêm kho tàng văn hóa dân tộc mà còn góp phần vào việc xây dựng các chính sách phát triển phù hợp với đặc thù của họ.

II. Đặc điểm kinh tế xã hội truyền thống của người La Ha

Trước khi Đổi mới, người La Ha chủ yếu sống dựa vào nông nghiệp và chăn nuôi. Họ trồng lúa, ngô và các loại cây thực phẩm khác, đồng thời nuôi gia súc như trâu, bò. Đời sống của họ gắn liền với các phong tục tập quán truyền thống, trong đó có các lễ hội và nghi lễ văn hóa. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế còn gặp nhiều khó khăn do thiếu đất canh tác và công nghệ sản xuất lạc hậu. Theo nghiên cứu, việc áp dụng các phương pháp sản xuất hiện đại và chính sách hỗ trợ từ Nhà nước đã giúp cải thiện tình hình kinh tế của người La Ha. Tuy nhiên, sự thay đổi này cũng đặt ra nhiều thách thức về bảo tồn văn hóa và bản sắc dân tộc.

2.1. Thực trạng kinh tế xã hội trước Đổi mới

Trước năm 1986, người La Ha sống chủ yếu bằng nông nghiệp tự cung tự cấp. Họ gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận thị trường và công nghệ mới. Đời sống kinh tế của họ phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên và các yếu tố bên ngoài như thời tiết. Sự thiếu hụt về cơ sở hạ tầng và dịch vụ xã hội cũng đã ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của họ. Tuy nhiên, những giá trị văn hóa và truyền thống vẫn được bảo tồn và phát huy trong cộng đồng.

III. Quá trình biến đổi kinh tế xã hội từ Đổi mới đến nay

Từ sau Đổi mới (1986), người La Ha đã trải qua nhiều biến đổi trong kinh tế và xã hội. Các chính sách phát triển của Nhà nước đã tạo điều kiện cho người La Ha tiếp cận với các nguồn lực và công nghệ mới. Việc chuyển đổi từ sản xuất nông nghiệp truyền thống sang sản xuất hàng hóa đã giúp nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống. Tuy nhiên, sự thay đổi này cũng đi kèm với những thách thức như sự mai một văn hóa và sự phân hóa giàu nghèo trong cộng đồng. Theo một nghiên cứu gần đây, người La Ha đã bắt đầu tham gia vào các hoạt động du lịch Mộc Châu, tạo ra nguồn thu nhập mới cho gia đình.

3.1. Biến đổi về kinh tế

Kinh tế của người La Ha đã có sự chuyển mình mạnh mẽ từ sản xuất tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa. Việc áp dụng các giống cây trồng mới và kỹ thuật canh tác hiện đại đã giúp tăng năng suất và thu nhập. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng cần được quản lý để đảm bảo tính bền vững và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

IV. Những vấn đề đặt ra trong quá trình biến đổi

Mặc dù có nhiều tiến bộ trong kinh tế và xã hội, người La Ha vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Nhu cầu về đất canh tác ngày càng tăng trong khi diện tích đất hạn chế. Sự thay đổi trong lối sống và văn hóa cũng đặt ra câu hỏi về việc bảo tồn bản sắc dân tộc. Các chính sách phát triển cần phải được điều chỉnh để phù hợp với thực tế và nhu cầu của người La Ha. Việc kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa là rất cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững cho cộng đồng này.

4.1. Thách thức trong bảo tồn văn hóa

Sự phát triển kinh tế nhanh chóng có thể dẫn đến sự mai một của các giá trị văn hóa truyền thống. Người La Ha cần có các chương trình giáo dục và truyền thông để nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa của mình. Việc bảo tồn văn hóa không chỉ là trách nhiệm của cộng đồng mà còn cần sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng và tổ chức xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử, chuyên ngành Dân tộc học (mã số: 62.01) của tác giả Vũ Tú Quyên với đề tài "Quá trình biến đổi kinh tế - xã hội của người La Ha từ sau ngày Đổi Mới (1986) đến nay (Trường hợp người La Ha ở bản Nậm Khao, xã Tân Lập, Mộc Châu, Sơn La)" được thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2012, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hoàng Lương.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Người La Ha là một trong 54 dân tộc thiểu số tại Việt Nam với số dân ít. Do quy mô dân số nhỏ và địa bàn cư trú xen cài, cộng đồng người La Ha dễ chịu tác động, ảnh hưởng và tiếp thu các yếu tố kinh tế, văn hóa từ các tộc người đông dân hơn như Thái, Khơ-mú, Kinh. Từ sau Cách mạng tháng Tám (1945), mốc giải phóng Điện Biên (1954), và đặc biệt từ công cuộc Đổi mới (1986), diện mạo kinh tế - xã hội của người La Ha tại tỉnh Sơn La đã có nhiều chuyển biến.

Đặc biệt, việc xây dựng công trình Thủy điện Sơn La (khởi công ngày 02/12/2005 tại xã Ít Ong, huyện Mường La) đã tác động trực tiếp đến địa bàn ba tỉnh Sơn La, Lai Châu, Điện Biên với phạm vi ngập 23.333 ha đất, đòi hỏi di chuyển tái định cư (TĐC) quy mô lớn. Hầu hết người La Ha ở bản Lót và bản Pểnh (xã Ít Ong, huyện Mường La) đã phải di chuyển tới điểm TĐC mới tại bản Nậm Khao (xã Tân Lập, huyện Mộc Châu) từ năm 2004 theo mô hình "chìa khóa trao tay". Sự chuyển đổi môi trường sinh thái nhân văn và phương thức sản xuất đã làm thay đổi sâu sắc cấu trúc kinh tế - xã hội của tộc người này. Tuy nhiên, các công trình khoa học trước đó chủ yếu nghiên cứu tộc người La Ha ở quy mô nhỏ lẻ, mô tả tản mạn hoặc tập trung vào các nhóm dân số đông hơn (như người Thái, Tày, Hmông), để lại khoảng trống lớn về một nghiên cứu chuyên sâu, hệ thống gắn với bối cảnh Đổi mới và tái định cư thủy điện.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định ba mục đích cụ thể:

1. Làm rõ các đặc điểm về kinh tế - xã hội truyền thống của người La Ha từ trước Đổi mới, các tiền đề và thực trạng dẫn tới sự biến đổi kinh tế - xã hội của người La Ha trước năm 1986.
2. Cung cấp nguồn tư liệu toàn diện, có hệ thống về quá trình biến đổi kinh tế - xã hội của người La Ha ở Sơn La từ sau Đổi mới (1986) đến nay, trọng tâm là những thay đổi gắn với tái định cư tại bản Nậm Khao, xã Tân Lập, huyện Mộc Châu.
3. Chỉ ra nguyên nhân và tác động của sự biến đổi đến đời sống tộc người La Ha; từ đó cung cấp cơ sở khoa học cho chính quyền địa phương trong việc hoạch định chính sách và giải pháp phát triển bền vững về kinh tế - xã hội, văn hóa tại địa bàn tái định cư.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình biến đổi kinh tế - xã hội của người La Ha qua các mốc thời gian lịch sử cụ thể.
• Phạm vi thời gian: Tập trung chủ yếu từ mốc Đổi mới năm 1986 đến năm 2012, có đối sánh với giai đoạn trước Đổi mới (từ 1954 đến 1986), giai đoạn Đổi mới trước tái định cư (1986–2003) và giai đoạn sau tái định cư (2004 đến thời điểm nghiên cứu).
• Phạm vi không gian (địa bàn nghiên cứu): Tỉnh Sơn La, tập trung khảo sát so sánh tại hai địa điểm thực địa:
  1. Bản Lót, xã Ít Ong, huyện Mường La: Địa bàn cư trú truyền thống thuộc vùng lòng hồ thủy điện Sơn La trước khi di dời (trước 2003).
  2. Bản Nậm Khao, xã Tân Lập, huyện Mộc Châu: Điểm tái định cư mới tiếp nhận cộng đồng từ năm 2004.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong luận án, tác giả Vũ Tú Quyên đã tổng hợp, phân loại tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước theo hai nhóm vấn đề chính:

Các nghiên cứu về biến đổi kinh tế - xã hội và tái định cư

• Nghiên cứu kinh tế - xã hội vùng dân tộc thiểu số và miền núi:
  • Phạm Văn Vang (1996) với Kinh tế miền núi và các dân tộc: Thực trạng – vấn đề – giải pháp.
  • Lê Du Phong (chủ biên, 1999) nghiên cứu tác động của kinh tế thị trường và phân hóa giàu nghèo ở vùng dân tộc thiểu số phía Bắc.
  • Tiên Châu (1955) với công trình Những bước tiến của đồng bào thiểu số.
  • Bế Viết Đẳng (chủ biên, 1993, 1996) phân tích biến đổi kinh tế - văn hóa ở các tỉnh miền núi phía Bắc và vai trò của các dân tộc thiểu số sau 10 năm Đổi mới.
  • Trần Bình nghiên cứu tập quán hoạt động kinh tế của các tộc người Tây Bắc (như La Hủ, Si La, Khơ-mú, Xinh-mun, Thái) theo các vùng sinh thái cao, giữa và thấp.
  • Donovan D., Rambo T., Lê Trọng Cúc, Trần Đức Viên (2 tập) phân tích xu thế phát triển và lâm nghiệp xã hội ở vùng núi phía Bắc.
  • Viện Dân tộc (2006, 2009) và Ủy ban Dân tộc (2002) khảo sát thực trạng giảm nghèo, cơ hội, thách thức và dịch vụ xã hội.
  • Tạ Long, Ngô Thị Chính (2003) khảo sát tương quan sinh thái – nhân văn và sự chuyển dịch từ lúa nước sang nương rẫy ở Mường Phăng (Điện Biên); Phạm Thành Nghị (chủ biên, 2005) nghiên cứu ý thức sinh thái cộng đồng; Trần Đức Cường (chủ biên, 2010) bàn về quản lý phát triển xã hội.
• Nghiên cứu về tái định cư thủy điện:
  • Quốc tế: Nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2000) về tái định cư bắt buộc tại Trung Quốc, Thái Lan, Indonesia, Brazil, Togo; công trình của Michael M. Cernea và Scott E. Guggenheim (1993) về tiếp cận nhân học trong tái định cư; tài liệu hướng dẫn của ADB; Yan Tan (2008) về đập thủy điện tại Trung Quốc; Kwanku Obosu-Mensah (1996); Junko Maruyama (2003) về biến đổi sinh kế ở Botswana.
  • Trong nước: Nghiên cứu của CRES (2001) về thủy điện Yali; Diệp Đình Hoa (1995, 1996) về biến động cộng đồng do lòng hồ Hòa Bình và sinh thái nhân văn Tây Bắc; Phạm Mộng Hoa, Lâm Mai Lan (2000); Khúc Thị Thanh Vân (2007) về thủy điện Bản Vẽ; Phạm Quang Linh (2007) về tái định cư thủy điện Sơn La tại Tân Lập; Nguyễn Thị Thanh Nga (2006), Lâm Minh Châu (2008) về người Thái đen; Trần Văn Hà (chủ biên, 2011) về giải pháp tái định cư.

Các nghiên cứu về người La Ha

• Thư tịch và phân loại tộc người/ngôn ngữ: Nhóm Lã Văn Lô, Nguyễn Hữu Tuấn, Mai Văn Trí, Ngọc Anh, Mạc Như Đương (1959); S.I. Mukhơlinôp (1972) về nhóm "Xá"; Nguyễn Đình Khoa (1976) phân tích nhân chủng học; Viện Dân tộc học (1978) trong Các dân tộc ít người ở Việt Nam (các tỉnh phía Bắc); Nguyễn Chí Huyên, Hoàng Hoa Toàn, Lương Văn Bảo (2000); Trần Trí Dõi (2000) xếp tiếng La Ha vào ngữ hệ Thái - Kadai.
• Nghiên cứu văn hóa chuyên biệt: Khảo sát phong tục của Bùi Quốc Khánh (Lào Cai), Lễ hội cầu mùa Đậu Páng Á của Hội Văn nghệ dân gian, Lễ hội dâng hoa măng (Pang A nụn ban) của Sở VHTT Sơn La, bài viết của Nguyễn Văn Thắng, Phạm Thị Thu, cùng một số bài báo chuyên đề của chính tác giả Vũ Tú Quyên.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Các công trình đi trước chưa đi sâu phân tích biến đổi kinh tế - xã hội của riêng tộc người La Ha – một cộng đồng thiểu số có dân số rất ít, sức chống chịu môi trường xã hội thấp – dưới tác động kép của đường lối Đổi mới kinh tế và dự án di dân TĐC Thủy điện Sơn La. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng khảo sát trường hợp cụ thể tại bản Lót (trước di dời) và bản Nậm Khao (sau di dời).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm sử dụng

Luận án vận dụng ba lý thuyết trụ cột và các khái niệm nhân học/xã hội học chuyên ngành:

1. Lý thuyết Biến đổi xã hội (Social Change): Vận dụng quan điểm tổng hợp kết hợp duy vật lịch sử (Karl Marx) về mâu thuẫn cơ cấu và cơ sở kinh tế; quan điểm của Max Weber về vai trò của tư tưởng và ý thức hệ; các phân tích của Gerhard & Jean Lenski về tác động của công nghệ; và lý thuyết "độ chậm văn hóa" (Cultural lags) của William F. Ogburn nhằm giải thích sự chênh lệch nhịp độ biến đổi giữa văn hóa vật chất và văn hóa phi vật chất.
2. Lý thuyết Tiến hóa đa hệ / Sinh thái học văn hóa (Cultural Ecology): Khởi xướng bởi Julian Steward (1955), tập trung xem xét phương thức thích nghi của văn hóa đối với môi trường sinh thái và cách con người khai thác các dạng tài nguyên cục bộ để duy trì đời sống xã hội.
3. Lý thuyết Phát triển bền vững (Sustainable Development): Tiếp cận định nghĩa của Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên (UICN, 1983) và Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới (WCED, 1987), hướng tới sự cân bằng hài hòa giữa ba trụ cột: Kinh tế - Xã hội - Môi trường sinh thái.
4. Các khái niệm cốt lõi: Cơ cấu xã hội (Social structure), Hệ thống xã hội (Social system), Phát triển xã hội (Social development), Biến đổi văn hóa (Cultural change - gắn với tiếp biến, truyền bá, chức năng luận của Radcliffe-Brown và Malinowski).

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CHÍNH SÁCH ĐỔI MỚI VÀ CNH-HĐH                          |
|         (Chính sách của Đảng, Nhà nước & Thủy điện Sơn La)              |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                    |
                                    v
+-------------------------------------------------------------------------+
|                    CỘNG ĐỒNG NGƯỜI LA HA TÂY BẮC                        |
|       (Trong quan hệ giao lưu với cộng đồng các dân tộc Tây Bắc)        |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                    |
                                    v
+-------------------------------------------------------------------------+
|                     QUÁ TRÌNH BIẾN ĐỔI VÀ THÍCH ỨNG                     |
|  +--------------------+  +--------------------+  +--------------------+ |
|  |      KINH TẾ       |  |      XÃ HỘI        |  |      VĂN HÓA       | |
|  | - Phương thức      |  | - Cộng đồng        |  | - Văn hóa vật thể  | |
|  |   canh tác         |  | - Tổ chức xã hội   |  | - Văn hóa          | |
|  | - Tư liệu sản xuất |  | - Chính quyền/     |  |   phi vật thể      | |
|  |                    |  |   đoàn thể         |  |                    | |
|  +--------------------+  +--------------------+  +--------------------+ |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                    ^
                                    |
+-------------------------------------------------------------------------+
|                        MÔI TRƯỜNG SINH THÁI                             |
|          (Điều kiện tự nhiên cũ ở lòng hồ vs Điểm TĐC mới)             |
+-------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và phương pháp định lượng xã hội học:

• Phương pháp điền dã dân tộc học: Thực hiện thành hai giai đoạn điền dã lớn:
  • Giai đoạn 2000–2003: Thu thập tài liệu thực địa tại bản Lót, xã Ít Ong, huyện Mường La (trước khi di chuyển).
  • Giai đoạn 2008–2011: Khảo sát thực địa tại bản Nậm Khao, xã Tân Lập, huyện Mộc Châu (sau khi tái định cư).
• Quan sát tham gia (Participant Observation): Áp dụng nguyên tắc "cùng ăn, cùng ở, cùng làm" với người dân địa phương để quan sát sinh hoạt, lao động sản xuất, hành vi tôn giáo tín ngưỡng và các tương tác tộc người thường nhật.
• Phỏng vấn sâu (In-depth Interview) và Lịch sử cuộc đời (Life History): Phỏng vấn các nhóm chủ thể đa dạng: già làng, trưởng bản, cán bộ xã/bản (qua các thời kỳ HTX, Đổi mới, TĐC), phụ nữ, thanh niên, thầy mo, thầy cúng; phỏng vấn các cộng đồng cận cư (Thái Đen, Mường, Dao, Kinh).
• Thảo luận nhóm tập trung (Focus Group Discussion): Phân nhóm 3–5 người theo tiêu chí lứa tuổi (người già, trung niên, thanh niên) và nghề nghiệp/chức vụ (thuần nông, cán bộ hưu trí, cán bộ đương nhiệm, thầy cúng).
• Bảng hỏi bán cấu trúc: Sử dụng bảng hỏi phỏng vấn trực tiếp nhằm thu thập các chỉ số định lượng về cơ cấu kinh tế hộ gia đình, nhân khẩu, mức thu nhập lương thực, tỷ lệ trẻ đến trường, dịch vụ y tế.
• Phương pháp liên ngành và so sánh - đối chiếu: Phân tích tài liệu lưu trữ pháp quy, báo cáo của EVN, UBND tỉnh Sơn La, số liệu thống kê huyện Mường La và Mộc Châu, kết hợp đối sánh tư liệu dân tộc học.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Chương này dành 40 trang để hệ thống hóa toàn bộ tài liệu học thuật trong nước và quốc tế liên quan đến đề tài. Tác giả chỉ rõ các trào lưu lý thuyết nhân học về biến đổi văn hóa (từ thuyết tiến hóa đơn tuyến của Tylor, Morgan đến thuyết khuếch tán, chức năng luận và sinh thái học văn hóa của Steward). Chương 1 xác lập khung phân tích đa chiều: xem xét biến đổi kinh tế - xã hội của người La Ha như kết quả tương tác giữa chính sách nhà nước (Đổi mới, CNH-HĐH, quy hoạch thủy điện), sự giao lưu tiếp biến tộc người (với người Thái, Kinh, Mường), và sự thay đổi môi trường sinh thái tự nhiên từ vùng lòng hồ sông Đà chuyển lên vùng cao nguyên Mộc Châu.

Chương 2: Khái quát về người La Ha ở địa bàn nghiên cứu

Chương 2 (từ trang 41 đến 80) phác họa bức tranh tổng thể về địa bàn cư trú và đặc điểm kinh tế - xã hội truyền thống của người La Ha ở Sơn La:

• Môi trường tự nhiên và dân cư: Tỉnh Sơn La có diện tích 14.055 $km^2$, với trên 87% diện tích có độ dốc trên $25^\circ$, độ chia cắt lớn. Tác giả phân tích đặc điểm hai cao nguyên lớn là Nà Sản (13.000 ha) và Mộc Châu (20.000 ha, gồm 14.000 ha đồng cỏ).
• Cơ cấu dân tộc học: Khái quát số liệu dân số huyện Mộc Châu và xã Tân Lập năm 2009 (Bảng 2.1 và Bảng 2.2; Biểu đồ 2.3).
• Kinh tế - xã hội truyền thống (trước 1986): Người La Ha có phương thức canh tác nương rẫy truyền thống là chủ đạo, công cụ thô sơ (chọc lỗ tra hạt), phụ thuộc vào khai thác tự nhiên (hái lượm, săn bắt). Tổ chức xã hội truyền thống dựa trên quan hệ dòng họ và bản làng gắn kết chặt chẽ; phân tích sơ đồ hôn nhân chị em vợ (Biểu 2.4) và quan hệ hôn nhân nội tộc/cùng huyết thống (Biểu 2.5).
• Giai đoạn 1954–1986: Khảo sát tác động của phong trào định canh định cư, thành lập Hợp tác xã (HTX) nông nghiệp và HTX mua bán, đặt nền móng cho các chuyển biến trước thềm Đổi mới.

Chương 3: Quá trình biến đổi kinh tế - xã hội từ Đổi Mới (1986) đến trước tái định cư (2004)

Chương 3 (từ trang 83 đến 114) tập trung làm rõ những chuyển biến tại bản Lót (xã Ít Ong, huyện Mường La) dưới tác động của cơ chế khoán (Chỉ thị 100, Nghị quyết 10) và Luật Đất đai năm 1993:

Nhóm nội dung biến đổi	Các biểu hiện và dữ liệu thực tế tại bản Lót	Dữ liệu/Bảng thống kê trong luận án
Cơ cấu sản xuất & Giống cây trồng	Chuyển đổi từ cơ chế HTX tập trung sang kinh tế hộ gia đình; đưa vào các giống lúa, ngô mới năng suất cao hơn so với giống địa phương cũ.	Bảng 3.1: So sánh giống cây trồng trước/sau 1986 Bảng 3.2: Hoạt động nông nghiệp trước/sau giải thể HTX
Năng suất & Thu nhập lương thực	Tăng mức đảm bảo an ninh lương thực tự túc, giảm dần thời gian thiếu ăn giáp hạt trong năm của các hộ gia đình.	Bảng 3.3: Thu nhập bình quân lương thực đầu người/năm Biểu đồ 3.6: Thời gian thiếu ăn bình quân trong năm
Chăn nuôi & Đồ dùng gia đình	Đàn gia súc, gia cầm phát triển mạnh phục vụ sức kéo và trao đổi hàng hóa; bắt đầu xuất hiện các vật dụng sinh hoạt mới.	Bảng 3.4: Chăn nuôi trước/sau thời kỳ HTX Bảng 3.5: Số liệu vật dụng mới của người dân bản Lót
Xã hội & Ngôn ngữ, Giáo dục	Số học sinh đến trường tăng lên; sự biến đổi vốn từ vựng trong tiếng La Ha do tiếp xúc ngôn ngữ Thái và tiếng phổ thông; thay đổi cơ cấu bộ máy quản lý thôn bản.	Bảng 3.7: Số liệu học sinh đến trường Bảng 3.8: Từ vị trong tiếng La Ha Hình 3.9 & Bảng 3.10: Sơ đồ tổ chức xã hội bản Lót

Chương này cũng chỉ ra những vấn đề tồn đọng trước năm 2004: nền kinh tế vẫn mang tính tự cung tự cấp là chủ yếu, phương thức canh tác nương rẫy dốc vẫn gây thoái hóa đất, trình độ dân trí chưa đồng đều.

Chương 4: Quá trình biến đổi kinh tế - xã hội từ sau tái định cư (2004) đến nay

Chương 4 (từ trang 116 đến 178) là phần trọng tâm phân tích những biến đổi sâu sắc tại bản Nậm Khao (xã Tân Lập, huyện Mộc Châu) sau khi tiếp nhận dự án TĐC Thủy điện Sơn La:

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  TÁC ĐỘNG TÁI ĐỊNH CƯ TẠI BẢN NẬM KHAO                  |
+-------------------------------------------------------------------------+
       |                                  |                        |
       v                                  v                        v
+-----------------------+     +-----------------------+ +-----------------------+
|  BIẾN ĐỔI KINH TẾ     |     |   BIẾN ĐỔI XÃ HỘI     | |  BIẾN ĐỔI VĂN HÓA     |
| - Mất đất dốc lòng hồ |     | - Quy mô hộ thu hẹp,  | | - Kiến trúc: Nhà sàn  |
| - Giao đất định mức   |     |   tách hộ (Bảng 4.19) |   cũ -> Nhà theo mẫu TĐC|
| - Chuyển sang ngô lai,|     | - Tăng đại diện trong |   (Hình 4.25, 4.26,4.27)|
|   chè, dong riềng     |     |   chính quyền/đoàn thể| - Tín ngưỡng: Biến đổi  |
| - Canh tác hàng hóa   |     |   (Bảng 4.20)         |   lễ Pang A nụn ban/    |
| - Năng suất tăng      |     | - Tiếp cận trạm y tế, |   Săng Pang (Bảng 4.33, |
|   (Bảng 4.9, 4.11)    |     |   bệnh viện (4.21)    |   Bảng 4.35)            |
+-----------------------+     +-----------------------+ +-----------------------+

• Biến đổi cơ cấu kinh tế:
  • Môi trường và tư liệu sản xuất: Môi trường sống thay đổi căn bản từ vùng thung lũng sông Đà sang vùng đồi cao nguyên (Bảng 4.1). Thực hiện chính sách đền bù và giao đất sản xuất mới (Bảng 4.2, Bảng 4.3, Bảng 4.5, Biểu đồ 4.4).
  • Phương thức canh tác: Thay đổi lịch nông vụ (Bảng 4.6), cải tiến công cụ và kỹ thuật chăm sóc (Bảng 4.7, Bảng 4.8).
  • Cây trồng và vật nuôi: Cơ cấu cây trồng chuyển mạnh từ lúa nương tự cấp sang cây ngô lai thương phẩm, cây dong riềng và cây chè (Bảng 4.10, Bảng 4.11). Năng suất cây trồng có sự cải thiện rõ rệt, đối sánh với năng suất của người Thái (Bảng 4.9). Hoạt động chăn nuôi chuồng trại phát triển thay thế việc thả rông (Bảng 4.12, Bảng 4.13), trong khi các hoạt động săn bắt hái lượm tự nhiên suy giảm mạnh (Bảng 4.14).
• Biến đổi đời sống xã hội:
  • Cơ cấu dân cư và hộ gia đình: Phân tích biến động mật độ dân số tỉnh Sơn La (Biểu đồ 4.15), thành phần dân tộc huyện Mộc Châu (Bảng 4.16), quy hoạch TĐC lòng hồ sông Đà 2003–2010 (Bảng 4.17, Biểu đồ 4.18). Xu hướng tách hộ gia đình nhỏ, quy mô hộ giảm so với bản cũ (Bảng 4.19).
  • Thiết chế chính quyền và xã hội: Người La Ha tham gia chủ động hơn vào tổ chức Đảng, chính quyền thôn bản và các đoàn thể phụ nữ, thanh niên, nông dân (Bảng 4.20).
  • Y tế và Giáo dục: Tỷ lệ khám chữa bệnh bằng tây y tại bệnh viện, trạm y tế tăng cao, giảm trừ các hủ tục cúng bái trừ bệnh (Bảng 4.21, Bảng 4.22); tỷ lệ trẻ em đến trường và phổ cập giáo dục chuyển biến tích cực (Bảng 4.23).
• Biến đổi sinh hoạt văn hóa:
  • Văn hóa vật thể: Nhà ở truyền thống có sự thay đổi về mặt bằng sinh hoạt, kiểu thức xây dựng theo mẫu cấp phát TĐC (Bảng 4.24; so sánh mặt bằng nhà thầy cúng Lò Văn Cậu ở bản cũ với nhà anh Lò Văn Sương, Lò Văn Chôm tại Nậm Khao - Hình 4.25, 4.26, 4.27). Trang phục truyền thống dần thay thế bằng trang phục may sẵn tiện dụng (Bảng 4.28); cơ cấu ăn uống thay đổi, nguồn nước sinh hoạt chuyển sang nước hợp vệ sinh/nước tự chảy (Bảng 4.29, Bảng 4.30); gia tăng các thiết bị đồ gỗ và đồ điện tử gia dụng (Bảng 4.31, Bảng 4.32).
  • Văn hóa phi vật thể: Biến đổi trong thực hành tín ngưỡng dân gian (Bảng 4.33); cải biên quy mô, thời gian tổ chức các lễ hội truyền thống như lễ dâng hoa măng Pang A nụn ban, lễ Săng Pang (Bảng 4.35); các trò chơi dân gian, điệu múa truyền thống chịu ảnh hưởng và hòa nhập với sinh hoạt văn hóa của các tộc người cận cư (Bảng 4.35).
• Những vấn đề đặt ra sau TĐC: Luận án chỉ rõ nguy cơ thiếu đất sản xuất lâu dài khi dân số tăng tự nhiên; áp lực thích ứng thị trường phân bón, giống; tình trạng ô nhiễm rác thải bao bì hóa chất nông nghiệp; hiện tượng một số hộ quay trở lại vùng đất cũ do chưa quen tập quán canh tác mới; và nguy cơ mai một bản sắc văn hóa, ngôn ngữ mẹ đẻ của tộc người La Ha.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học và lý luận

1. Luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống đầu tiên về quá trình biến đổi kinh tế - xã hội của tộc người La Ha tại Sơn La qua các giai đoạn lịch sử từ trước năm 1986 đến nay, đặc biệt là giai đoạn tái định cư Thủy điện Sơn La.
2. Vận dụng thành công các lý thuyết nhân học hiện đại (Sinh thái học văn hóa của Julian Steward, biến đổi xã hội, tiến hóa đa hệ, phát triển bền vững) vào phân tích một trường hợp tộc người thiểu số có quy mô dân số rất nhỏ chịu tác động của dự án công nghiệp quy mô lớn.
3. Bổ sung nguồn tư liệu thực địa có giá trị khoa học cao phục vụ việc nghiên cứu so sánh tộc người học giữa người La Ha với các tộc người khác trong ngữ hệ Thái - Kadai và khu vực Tây Bắc.

Đóng góp về mặt thực tiễn và chính sách

1. Phản ánh chân thực thực trạng đời sống kinh tế, sinh kế, quan hệ xã hội và sự biến đổi văn hóa của người La Ha tại điểm TĐC bản Nậm Khao, xã Tân Lập, huyện Mộc Châu sau gần 10 năm chuyển đến nơi ở mới.
2. Rút ra các bài học kinh nghiệm về công tác tái định cư thủy điện, chỉ ra các mặt bất cập như tình trạng thiếu đất canh tác bền vững, sự chậm thích nghi với mô hình phát triển được thiết kế sẵn ("chìa khóa trao tay"), và nguy cơ đứt gãy tri thức bản địa.
3. Cung cấp luận cứ khoa học để các cơ quan quản lý nhà nước từ Trung ương đến địa phương (UBND tỉnh Sơn La, Ủy ban Dân tộc) điều chỉnh chính sách an sinh xã hội, khuyến nông - khuyến lâm, hỗ trợ sinh kế và bảo tồn văn hóa tộc người thiểu số có nguy cơ mai một.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung sâu vào khảo sát trường hợp người La Ha di dời từ bản Lót (xã Ít Ong, huyện Mường La) đến bản Nậm Khao (xã Tân Lập, huyện Mộc Châu). Do đó, một số chỉ số kinh tế - xã hội có thể phản ánh đậm nét tính chất đặc thù của cụm điểm TĐC này, chưa bao quát toàn bộ mọi nhóm địa phương của người La Ha sinh sống tại các huyện khác ở Sơn La (như Thuận Châu, Quỳnh Nhai) hoặc tỉnh Lào Cai.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục theo dõi quá trình thích ứng sinh kế dài hạn của cộng đồng La Ha khi các nguồn hỗ trợ ban đầu của dự án thủy điện kết thúc hoàn toàn.
  • Nghiên cứu so sánh xuyên tộc người giữa người La Ha với người Thái Đen, người Kháng trong cùng hệ thống các khu, điểm TĐC Thủy điện Sơn La.
  • Đi sâu nghiên cứu chuyên biệt về bảo tồn ngôn ngữ và tri thức thực vật dân tộc học của người La Ha tại môi trường cư trú mới.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo quan trọng đối với các nhóm đối tượng:

• Cán bộ nghiên cứu, giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học: Chuyên ngành Dân tộc học, Nhân học, Lịch sử Việt Nam, Xã hội học nông thôn và Địa lý nhân văn; cung cấp khung lý thuyết sinh thái nhân văn và phương pháp điền dã thực địa chuẩn mực.
• Cơ quan hoạch định chính sách dân tộc và quản lý nhà nước: Ủy ban Dân tộc, Bộ Nông nghiệp & PTNT, Ban Quản lý dự án di dân TĐC Thủy điện Sơn La, UBND tỉnh Sơn La và huyện Mộc Châu trong việc xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển vùng đồng bào dân tộc đặc biệt ít người.
• Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển: Tham khảo dữ liệu thực tế để thiết kế các chương trình sinh thái nông nghiệp, bảo tồn đa dạng văn hóa và nâng cao năng lực cộng đồng yếu thế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao luận án lại chọn người La Ha ở bản Nậm Khao, xã Tân Lập, Mộc Châu làm trường hợp nghiên cứu điển hình?

Trả lời: Hầu hết người La Ha ở bản Lót (xã Ít Ong, Mường La) thuộc diện phải di dời toàn bộ do nằm trong vùng ngập lòng hồ Thủy điện Sơn La. Từ năm 2004, cộng đồng này được chuyển về bản Nậm Khao, xã Tân Lập, Mộc Châu – một trong những mô hình thí điểm TĐC của dự án Thủy điện Sơn La thực hiện theo phương thức "chìa khóa trao tay". Đây là địa bàn phản ánh đầy đủ và tập trung nhất các tác động kép của công cuộc Đổi mới, CNH-HĐH và chuyển đổi môi trường sinh thái đến đời sống kinh tế - xã hội của tộc người này.

2. Sự biến đổi phương thức canh tác nông nghiệp của người La Ha tại nơi TĐC mới diễn ra như thế nào?

Trả lời: Tại bản cũ vùng lòng hồ, người La Ha canh tác nương rẫy truyền thống là chính với công cụ chọc lỗ tra hạt, năng suất thấp và phụ thuộc vào săn bắt hái lượm. Sau khi TĐC tại bản Nậm Khao, họ chuyển đổi sang đất canh tác theo hạn mức đền bù; áp dụng giống ngô lai, trồng chè, dong riềng thương phẩm; sử dụng phân bón hóa học và kỹ thuật chăm sóc mới; chuyển từ chăn nuôi thả rông sang nuôi nhốt chuồng trại.

3. Những biến đổi chính trong đời sống văn hóa vật thể của người La Ha sau tái định cư là gì?

Trả lời: Biến đổi nổi bật thể hiện qua kiến trúc nhà ở (từ nhà sàn truyền thống tự dựng chuyển sang nhà khung gỗ lợp ngói/tôn theo mẫu quy hoạch TĐC, thay đổi mặt bằng sinh hoạt); chuyển từ trang phục tự may sang dùng quần áo may sẵn; nguồn nước chuyển sang dùng nước sạch tự chảy; và gia tăng tỷ lệ sở hữu các tài sản gia dụng như đồ gỗ, tivi, xe máy, máy xay xát.

4. Luận án đã sử dụng khung lý thuyết và phương pháp nghiên cứu cốt lõi nào?

Trả lời: Luận án tích hợp ba lý thuyết chính: Lý thuyết Biến đổi xã hội (Karl Marx, Max Weber, Ogburn), Thuyết Tiến hóa đa hệ / Sinh thái học văn hóa (Julian Steward) và Lý thuyết Phát triển bền vững (UICN, WCED). Phương pháp nghiên cứu chủ đạo là điền dã dân tộc học (quan sát tham gia "cùng ăn, cùng ở, cùng làm", phỏng vấn sâu lịch sử cuộc đời, thảo luận nhóm) kết hợp điều tra bảng hỏi bán cấu trúc và phân tích liên ngành.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Vũ Tú Quyên đã dựng lại một cách hệ thống, khoa học và chân thực bức tranh biến đổi kinh tế - xã hội của tộc người La Ha tại Sơn La từ mốc Đổi mới năm 1986 đến năm 2012, với trọng tâm là tác động của công cuộc di dân tái định cư Thủy điện Sơn La tại bản Nậm Khao (Tân Lập, Mộc Châu). Bằng việc vận dụng kết hợp lý thuyết biến đổi xã hội và sinh thái học văn hóa cùng nguồn tư liệu điền dã dân tộc học dày dặn, luận án đã làm rõ sự chuyển dịch phương thức mưu sinh, cấu trúc gia đình - làng bản và các biểu hiện biến đổi văn hóa vật thể, phi vật thể của cộng đồng. Công trình không chỉ đóng góp cứ liệu học thuật quan trọng cho chuyên ngành Dân tộc học mà còn cung cấp cơ sở thực tiễn phục vụ công tác quản lý phát triển bền vững và hoạch định chính sách dân tộc thiểu số tại vùng Tây Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài La Ha là một trong số 54 dân tộc ở Việt Nam. Trong quá trình tụ cƣ, lao động sản xuất, ngƣời La Ha đã tạo dựng nên bản sắc văn hoá riêng của mình, góp phần vào sự đa dạng, phong phú và thống nhất của nền văn hoá Việt Nam. Tuy nhiên, cho đến nay , những nghiên cứu về tộc ngƣời này vẫn còn hết sức khiêm tốn.

Là tộc ngƣời có số dân í t, cộng đồng ngƣời La Ha dễ bị tác động , ảnh hƣởng và tiếp thu về phƣơng diện kinh tế - xã hội và v ăn hóa của các tộc ngƣời có dân số đông hơn, nhất là ngƣời Thái , Khơ-mú và Kinh. Từ sau cách mạng tháng Tám năm 1945, nhất là từ sau giải phóng Điện Biên năm 1954, dƣới chế độ xã hội mới, nhờ các chủ trƣơng, chính sách về phát triển kinh tế – xã hộ i đối với khu vực Tây Bắc nói chung, các dân tộc thiểu số nói riêng của Đảng và Nhà nƣớc qua các thời kỳ , kinh tế-xã hội của ngƣời La Ha đã có những chuyển biến đáng kể. Đặc biệt , tƣ̀ sau Đổi mới (1986) đến nay , cùng với những thay đổi chung về mọi mặt của vùng Tây Bắc, diện mạo kinh tế - xã hội của ngƣời La Ha ở Sơn La ngày càng thay đổi mạnh mẽ hơn. Nhằm khai thác các tiềm năng, thế mạnh của Tây Bắc, phục vụ công cuộc CNH-HĐH đất nƣớc theo chủ trƣơng , đƣờng lối phát triển kinh tế tr ong sƣ̣ nghiệp Đổi mớ i của Đảng và Nhà nƣớc ta , một trong những công trình thủy điện có tầm cỡ quốc gia và khu vực - công trình điện Sơn La đã đƣợc khởi công xây dƣ̣ng ngày 2/12/2005 tại xã Í t Ong, huyện Mƣờng La , Sơn La.

Việc thực hiện công trình này đã ảnh hƣởng trực tiếp đến các tỉnh Sơn La , Lai Châu, Điện Biên. Phạm vi ảnh hƣởng đƣợc Chính phủ xác định : 23.333ha đất bị ngập , tổng giá trị thiệt hại là 1. Số hộ bị ngập đến tái đị nh cƣ 11 z trên đị a bàn 3 tỉnh, 21 vùng thuộc 21 huyện, thị xã với 111 khu gồm 270 điểm. Số dân dƣ̣ kiến phải di chuyển đến 2010 là 18.100 khẩu thuộc 8 huyện, thị xã [http://vneconomy.

Trong đó , riêng tỉ nh Sơn La phải di chuyển 12.349 khẩu thuộc 3 huyện: Mƣờng La , Thuận Châu, Quỳnh Nhai đến nơi ở mới [UBND tỉ nh Sơn La , 2010]. Trong số hộ và số khẩu phải di chuyển của huyện Mƣờng La, hầu hết ngƣời La Ha ở bản Lót và bản Pểnh, xã Ít Ong đều phải di chuyển đến địa điểm tái định cƣ mới tại bản Nậm Khao, xã Tân Lập, huyện Mộc Châu từ năm 2004. Đây là một trong những mô hình thí điểm di dân TĐC của dự án thủy điện Sơn La trên đị a bàn tỉ nh Sơn La. Tại đây, Nhà nƣớc đã đầu tƣ xây dựng nhà ở, hệ thống kết cấu hạ tầng và đầu tƣ xây dƣ̣ng sẵn các mô hì nh phát triển sản xuất theo quy hoạch trƣớc khi chuyển dân đến , các hộ dân khi đến các điểm TĐC , đƣợc tiếp nhận tài sản (nhà ở ), và đất sản xuất gắn với các mô hình phát triển sản xuất (đã đƣợc đầu tƣ sẵn) theo hì nh thƣ́c chì a khóa trao tay [UBND tỉ nh Sơn La , 2010].

Việc di chuyển đến nơi ở mới đã thay đổi hoàn toàn đời sống của ngƣời La Ha, trong đó điều dễ nhận thấy nhất chính là sự thay đổi về kinh tế-xã hội và văn hóa của họ ngày càng sâu sắc. Hiện nay, sau gần 10 năm đị nh cƣ tại nơi ở mới, cuộc sống của ngƣời La Ha đã tƣơng đối ổn định, sản xuất, chăn nuôi, dịch vụ bắt đầu có dấu hiệu phát triển. Tuy nhiên, có thể nói, bên cạnh những mặt tích cực, thì đời sống của ngƣời dân tại nơi tái định cƣ cũng đang bộc lộ nhiều vấn đề bất cập. Đó là nhu cầu đất canh tác, sản xuất chƣa mang tính hàng hóa , phát triển bền vƣ̃ ng hay sự mai một của tri thức tộc ngƣời; mai một văn hóa.

Xuất phát tƣ̀ nhƣ̃ng yêu cầu trên chúng tôi đã chọn vấn đề “ Quá trình biến đổi kinh tế - xã hội của người La Ha từ sau Đổi mới (1986) đến nay” làm đề tài luận án tiến sĩ lị ch sƣ̉ , chuyên ngành Dân tộc học. Đây là vấn đề không chỉ có giá trị về mặt khoa học mà còn có ý nghĩa về mặt lý luận và thực tiễn, 12 z nhất là trong giai đoạn hiện nay khi biến đổi kinh tế – xã hội tộc ngƣời đang đƣợc nhiều cơ quan nhà nƣớc , các tổ chức trong và ngoài nƣớc quan tâm, đặc biệt là các tổ chƣ́c liên quan đến môi trƣờng, công tác tái đị nh cƣ , bảo tồn văn hóa các dân tộc trong sƣ̣ nghiệp phát triển đất nƣớc. Mục đích nghiên cứu Luận án nhằm đạt đƣợc một số mục đích sau: - Làm rõ các đặc điểm về kinh tế - xã hội truyền thống của ngƣời La Ha từ trƣớc Đổi mới, tiền đề và thực trạng dẫn tới sự biến đổi về kinh tế - xã hội của ngƣời La Ha trƣớc năm 1986. - Cung cấp nguồn tƣ liệu toàn diện và có hệ thống về quá trình biến đổi kinh tế - xã hội của ngƣời La Ha ở Sơn La từ sau Đổi mới (1986) đến nay cũng nhƣ những thay đổi kinh tế-xã hội của họ ở bản Nậm Khao, xã Tân Lập, Mộc Châu, gắn với TĐC hiện nay.

- Chỉ ra nguyên nhân và tác động của sự biến đổi đến đời sống của ngƣời La Ha nơi đây. Từ đó góp phần cơ sở khoa học cho các cấp chính quyền địa phƣơng trong việc hoạch định những chính sách và giải pháp phát triển bền vững về kinh tế - xã hội và văn hoá tại địa bàn tái định cƣ. Đối tƣợng, phạm vi và đị a bàn nghiên cứu 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án Đối tƣợng nghiên cứu của luận án là quá trình biến đổi kinh tế - xã hội của ngƣời La Ha từ sau Đổi mới (1986) đến nay.

Tuy nhiên , để hiểu đƣợc tiền đề và quá trình biến đổi này , trƣớc hết phải đề cập đến nhƣ̃ng đặc điểm kinh tế - xã hội truyền thống của ngƣời La Ha; nhƣ̃ng yếu tố của sƣ̣ biến đổi kinh tế - xã hội qua các thời kỳ tƣ̀ sau năm 1954 đến trƣớc Đổi mới (1986) và từ sau Đổi mới đến trƣớc TĐC (2003); đặc biệt là tƣ̀ sau TĐC (2004) đến nay. Đị a bàn nghiên cứu 13 z Luận án đề cập tới quá trình biến đổi về kinh tế - xã hội của ngƣời La Ha ở tỉnh Sơn La nói chung, trong đó tập trung nghiên cứu tại bản Lót, xã Ít Ong, huyện Mƣờng La , bởi đây là bản tƣơng đối đ iển hì nh của ngƣời La Ha về quá trình biến đổi kinh tế - xã hội từ trƣớc và sau Đổi mới (1986) và nhất là từ sau di rời tái định cƣ (2004) tại nơi ở mới hiện nay. Cụ thể là, tập trung nghiên cứu tại hai địa điểm sau: + Bản Lót, xã Ít Ong, huyện Mƣờng La (nơi cƣ trú trƣớc khi di rời thuộc vùng lòng hồ thuỷ điện Sơn La trƣớc 2003). + Bản Nậm Khao, xã Tân Lập, huyện Mộc Châu (tại địa bàn tái định cƣ mới từ sau năm 2004).

Nguồn tài liệu và tƣ liệu của luận án Luận án đƣợc hoàn thàn h dƣ̣a trên các nguồn tài liệu và tƣ liệu sau : Một là, nguồn tƣ liệu do tác giả thu thập đƣợc trong các chuyến điền dã tƣ̀ năm 2000 đến năm 2003 tại bản Lót , xã Ít Ong , huyện Mƣờng La và tƣ̀ năm 2008 đến năm 2011 tại bản Nậm Khao , xã Tân Lập , huyện Mộc Châu , Sơn La. Hai là , các văn bản pháp quy, đặc biệt là các văn bản chí nh sách tƣ̀ năm 1986 đến nay của các cơ quan Nhà nƣớc n hƣ Chí nh phủ , các Bộ, Ban, Ngành tƣ̀ Trung ƣơng đến đị a phƣơng. Nguồn tài liệ u này đƣợc lƣu trƣ̃ tại các website của Chí nh phủ , Tổng công ty Điện lƣ̣c Việt Nam , và UBND các cấp trên đị a bàn tỉ nh. Ba là , kế thƣ̀a các nguồn tài liệu đã đƣợc công bố tƣ̀ trƣớc đến nay của các học giả , các nhà nghiên cứ u trong và ngoài nƣớc nghiên cƣ́u về ngƣời La Ha và biến đổi kinh tế – xã hội của ngƣời La Ha ở Việt Nam ; các tài liệu liên quan đến vấn đề kinh tế - xã hội và biến đổi kinh tế - xã hội ở miền núi phía Bắc nƣớc ta, trong đó có các tài liệu về biến đổi kinh tế - xã hội do TĐC.

Đóng góp của luận án Luận án có những đóng góp cơ bản sau: 14 z - Là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống đầu tiên về biến đổi kinh tế - xã hội của ngƣời La Ha trƣớc và sau Đổi mới tại bản Lót, xã Ít Ong, huyện Mƣờng La , đặc biệt là từ sau di rời tái định cƣ tại bản Nậm Khao, xã Tân Lập, huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La. - Góp thêm tƣ liệu để nghiên cứu so sánh về lĩnh vực này của ngƣời La Ha ở những địa phƣơng khác hay với những tộc ngƣời khác trong khu vực. - Kết quả nghiên cứu của luận án không chỉ giúp ngƣời đọc hiểu biết thêm quá trình biến đổi về kinh tế-xã hội của ngƣời La Ha, mà còn có những đóng góp thiết thực trong việc rút ra bài học kinh nghiệm cho việc hoạch đị nh các chính sách dân tộc nói chung về bảo tồn văn hóa tộc ngƣời , nhất là các tộc ngƣời có số dân í t, dễ bị tác động. Bố cục của luận án Ngoài phần mở đầu , kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục , kết cấu của luận án gồm 4 chƣơng, cụ thể nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan về tì nh hì nh nghiên cƣ́u , cơ sở lý thuyết và phƣơng pháp nghiên cứu (tr.40) Chƣơng này tập trung phân tí ch tình hình nghiên cứu về biến đổi kinh tế – xã hội nói chung , tình hình nghiên cứu về ngƣời La Ha nói riêng , đặc biệt là những nghiên cứu về biến đổi kinh tế – xã hội của ngƣời La Ha.

Chƣơng này cũng trình bày các lý thuyết , khái niệm về biến đổi xã hội , lý thuyết về phát triển bền v ững, thuyết tiến hoá đa hệ của lý thuyết biến đổi văn hóa và khái niệm biến đổi văn hóa .