CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CÁC BÀI TOÁN LAN TRUYỀN THÔNG TIN Chương này trình bày các kiến thức tổng quan về MXHTT, các mô hình phát tán thông tin thường được sử dụng để giải quyết các bài toán về lan truyền thông tin và các nghiên cứu tổng quan về hai bài toán lan truyền thông tin quan trong là Tối đa ảnh hưởng (IM), Ngăn chặn ảnh hưởng (IB) cũng như phân tích các bài toán biến thể của chúng. Trên cơ sở đó, chương này cũng trình bày động lực nghiên cứu các bài toán trong luận án. Giới thiệu về mạng xã hội Theo từ điển Cambrige 1 , một mạng xã hội ( MXHTT) là một trang web hoặc chương trình máy tính cho phép mọi người giao tiếp và chia sẻ thông tin trên internet bằng máy tính hoặc thiết bị di động. Những người tham gia vào MXHTT còn được gọi là cư dân mạng.
Người dùng trên mạng (gọi tắt là người dùng) có thể giao tiếp, trao đổi thông tin với nhau bất chấp khoảng cách địa lý. Họ cũng có thể chia sẻ thông tin, ý kiến, quan điểm, hoặc chia sẻ các bài viết của người khác v. Có thể nói, mỗi người dùng là một “phóng viên” trên MXHTT. Đặc tính này giúp cho các thông tin không những được phát tán nhanh chóng trên MXHTT mà nội dung của chúng còn rất đa dạng và phong phú.
Ngoài ra, các MXHTT còn là nền tảng cho việc phát triển các ứng dụng, nên người dùng còn có thể tiến hành nhiều hoạt động khác do MXHTT cung cấp. Với sự phát triển của MXHTT hiện nay, ngày càng có nhiều MXHTT mới được lập để khai thác các khía cạnh khác nhau đáp ứng toàn diện nhu cầu người dùng. Số người dùng trên các MXHTT trong những năm gần đây tăng lên nhanh chóng, hiện nay có khoảng 3 tỷ người dùng trên tất cả các MXHTT [86]. Theo một nghiên cứu vào năm 2015, 63% số người sử dụng Facebook hay Twitter ở Mỹ xem các mạng này là nguồn thông tin chính thức v.
Những số liệu này cho thấy ngày càng có nhiều người dùng sử dụng MXHTT và chúng đóng vai trò quan trọng trong nhu cầu giao tiếp, giải trí, thu nhận thông tin của con người trong thời đại hiện nay. Với số lượng người dùng đông đảo, MXHTT gây ra những ảnh hưởng lớn tới thế giới thực trong tất cả các lĩnh vực đặc biệt là chính trị và kinh tế. Ví dụ, thông tin được lan truyền trên các MXHTT Facebook và Twitter có ảnh hưởng đến kết quả bầu cử ở Mỹ năm 2016 [3]. MXHTT có ảnh hưởng tới phong trào biểu tình chống chính phủ ở Ả-rập 1 https://dictionary.
Theo đó, các cơ quan chính phủ đã dập tắt được các cuộc biểu tình nhờ các thông tin về tổ chức biểu tình trên các MXHTT [105]. Thông tin sai lệch về việc Tổng thống Mỹ Barack Obama bị thương tại Nhà Trắng gián tiếp gây ra thiệt tại 136.5 tỷ Đô la Mỹ tới thị trường tài chính [31] v. Các ví dụ này cũng minh chứng cho những tác động mạnh mẽ của MXHTT. Con người cần tận dụng được xu hướng công nghệ này trong việc phát triển kinh tế toàn cầu cũng như có những chính sách hợp lý trong việc hạn chế những tác động tiêu cực của MXHTT.
Những đặc điểm chung của MXHTT Có thể coi một MXHTT giống như một xã hội ảo mà mỗi tài khoản là một cá nhân trong thế giới thực. Ngoài ra, các MXHTT có một số đặc điểm nổi bật như sau: Đặc trưng thế giới nhỏ. Người ta đã kiểm chứng được rằng, đối với các MXHTT lớn khoảng cách trung bình kết nối giữa hai người dùng bất kỳ nhỏ hơn 6. Đây được coi là đặc trưng “thế giới nhỏ” của MXHTT [90, 29].
Với đặc trưng này, thông tin có thể dễ dàng lan truyền giữa các người dùng nhờ tính kết nối nhanh chóng. Đặc trưng tập nhân. Mỗi MXHTT chịu ảnh hưởng lớn của một số các nút quan trọng. Các nút này thường là những nút có bậc cao.
Ngoài ra sự phân bố các nút có bậc cao cũng có sự phân cấp, tức là bao quanh những nút có bậc cao là những nút có bậc thấp hơn và tiếp tục như vậy. Đặc tính này có nhiều ứng dụng trong truyền thông và đánh giá cấu trúc mạng. Phân bố lũy thừa. Các nhà khoa học cũng đã chứng minh được, thông thường các MXHTT có dạng mạng scale-free [26].
Trong mạng này, các đỉnh có phân bố bậc được mô tả bởi hàm P (k) là xác suất một đỉnh có bậc là k. Phân bố này có dạng: 1 P (k) = kγ trong đó 2 < γ < 3. Cấu trúc cộng đồng Trong các MXHTT, thường xuyên tồn tại các nhóm cộng đồng có quy mô khác nhau. Các cộng đồng có thể hiểu đơn giản là nơi tập trung cao mật độ các liên kết trong mạng.
Ngoài ra, cũng có những cộng đồng người dùng có cùng đặc điểm (sở thích). Có hai loại cấu trúc cộng đồng là: cộng đồng tách rời và cộng đồng chồng chéo. Việc nghiên cứu tính chất về cộng đồng có nhiều ứng dụng trong khoa học và thực tiễn. Lợi ích của MXHTT Các nhà cung cấp dịch vụ MXHTT đã tận dụng các tính năng của MXHTT để mang lại nhiều lợi ích cho người dùng, đóng góp rất đáng kể vào sự phát triển của nền 7 kinh tế toàn cầu.
Ứng dụng trong hoạt động kinh doanh. Các MXHTT đóng một vai trò quan trọng trong hoạt động của các doanh nghiệp. Các hoạt động quảng bá sản phẩm, giao dịch với khách hàng, đối tác, khảo sát ý kiến người dùng v. đều có thể thực hiện một cách dễ dàng và thuận lợi trên nền tảng các dịch vụ MXHTT.
Điều này dẫn đến sự phát triển trong toàn bộ các khâu của tiến trình sản xuất hàng hóa. Có thể nói trong các hoạt động này, hoạt động quảng bá sản phẩm thông qua các MXHTT đạt được nhiều thành công và thu hút được sự quan tâm của giới nghiên cứu nhất. Nhờ có hoạt động này, thông tin và các tính năng của sản phẩm được đưa đến người dùng một cách nhanh chóng và toàn diện hơn. Tìm kiếm các mối quan hệ.
Con người hiện đại có ít thời gian dành cho bản thân và mở rộng các mối quan hệ. Nhờ có MXHTT, người dùng có thể tìm kiếm các mối quan hệ mới cũng như duy trì các mối quan hệ hiện có. Có nhiều người chỉ cần sử dụng MXHTT để giữ liên lạc với bạn bè và đồng nghiệp của họ. Họ có thể nói chuyện với nhau, tương tác với nhau trên MXHTT thay vì gặp nhau trực tiếp.
Ứng dụng đối với các hoạt động của chính phủ. Các MXHTT gần đây đã cho thấy một giá trị lớn trong các phong trào xã hội và chính trị. Ví dụ: Trong cuộc cách mạng Ai Cập năm 2011, Facebook và Twitter đều đóng vai trò then chốt trong việc kết nối các cá nhân và tổ chức nổi dậy. Các nhà hoạt động Ai Cập đã đưa các thông tin về kế hoạch hoạt động cho nhóm người của họ trên các mạng này.
Họ cũng đưa ra những bằng chứng cho hàng ngàn người về sự tàn bạo của chính phủ qua các video. Ngoài ra, các MXHTT còn cho phép chính phủ các nước giám sát ý kiến của công chúng trong các hoạt động chính trị hoặc các hiệu ứng xã hội khác nhau. Những tác hại của MXHTT Sự phát tán virus và thư rác. Các MXHTT cũng là môi trường rất thuận lợi cho sự phát tán virus, mã độc.
Các virus là phần mềm độc hại được phát triển nhằm thực hiện mục đích của kẻ tấn công. Ví dụ như: thu thập thông tin của người dùng nhằm truy cập vào thông tin cá nhân, thực hiện các hành vi lừa đảo v. Dưới một môi trường thuận lợi cho việc lây lan nhanh chóng, nguy cơ này càng bùng phát trong thời gian gần đây. Một nguy cơ nữa cũng bùng phát cùng với sự phát triển của MXHTT đó là thư rác.
Nội dung của các thư này thường là các thông điệp quảng cáo hoặc chứa virus qua nhiều hình thức khác nhau như: gửi thông điệp, bình luận trên các trang được nhiều người theo dõi, đề cập, v. Lừa đảo qua MXHTT. Mục đích của các đối tượng sử dụng phương pháp này nhằm 8 lấy được những thông tin riêng tư, có giá trị của người dùng bằng cách giả mạo một người đáng tin cậy trên mạng. Hoặc kẻ lừa đảo có thể tìm cách tấn công vào tài khoản của người dùng và chiếm quyền đăng nhập vào tài khoản của họ sau đó tiến hành các hoạt động xấu như tống tiền, giả mạo thông tin, thu thập thông tin từ người thân của nạn nhân, vv.
Những khảo sát gần đây cho thấy rằng người có khả năng bị lừa đảo bởi hình thức này cao hơn do bản chất tương tác của MXHTT giống như một xã hội thực. Trong những năm gần đây, hoạt động này có xu hướng tăng mạnh. Theo báo cáo tình báo an ninh của Microsoft, 84, 5% tất cả các cuộc tấn công lừa đảo nhắm vào người sử dụng trên các trang MXHTT. Sự phát tán thông tin sai lệch và tin đồn.
Thông tin sai lệch là những thông tin giả mạo, không chính xác [42]. Có thể nói đây là một trong những thách thức lớn nhất hiện nay đối với cộng đồng người dùng trên MXHTT và tất cả các quốc gia có sử dụng các dịch vụ MXHTT. Nó không những có thể ảnh hưởng trực tiếp đến từng cá nhân mà còn gây ra những tổn thất về chính trị, nhận thức của cộng đồng và đặc biệt là tổn thất về kinh tế. Ví dụ, thông tin sai lệch về sự bùng phát dịch bệnh Ebola trên diện rộng gây ra sự hoang mang cho công chúng [69], hay theo các điều tra gần đây, thông tin sai lệch gây ảnh hưởng tới cuộc bầu cử tổng thống ở Mỹ vào năm 2016 và ở Pháp vào năm 2017 [3].
Thông tin sai lệch cho rằng Tổng thống Obama bị thương sau vụ hỏa hoạn ở nhà trắng gián tiếp gây thiệt hại tới thị trường chứng khoán là 136 tỷ Đô la [31]. Để ngăn chặn sự phát tán và tác hại của thông tin sai lệch, nhiều quốc gia đã xây dựng hệ thống chống tin giả mạo. Một số nước cũng đã yêu cầu các tổ chức cung cấp dịch vụ MXHTT cam kết loại bỏ sự hiện diện của thông tin sai lệch. Các mô hình phát tán thông tin trên MXHTT Theo Roger [83], sự phát tán, khuếch tán là một quá trình mà một sự đổi mới được truyền đạt qua các kênh nhất định theo thời gian giữa các thành viên của một hệ thống xã hội.
Có ba yếu tố quan trọng trong quá trình này là: thành viên trong hệ thống xã hội, sự tương tác lẫn nhau và các kênh truyền thông.