Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỀN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP PHÁT HIỆN VÀ GIẢI QUYẾT VÁN ĐẺ TRONG DAY HQC MON KHOA HOC LOP 5 1. Cơ sở lí luận của việc vận dụng phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề trong dạy học môn Khoa học lớp 5 1. Các quan niệm về dạy học giải quyết vẫn đề Có rất nhiều quan điểm khác nhau về dạy học giải quyết vấn đề, chủ yếu là do nhấn mạnh mặt này hay mặt khác. Có thể nêu ra một số quan niệm như sau: V.Ôkôn cho rằng: Dạy học giải quyết vấn đề là toàn bộ các hoạt động như tổ chức tình huống có vấn đề, biểu đạt vấn đề, chú ý giúp đỡ cho học sinh những điều cần thiết khi giải quyết vấn đề, kiểm tra cách giải quyết đó và cuối cùng chỉ đạo quá trình hệ thống hóa và củng cố các kiến thức tiếp thu được.Leene: Dạy học giải quyết vấn đề là phương pháp dạy học trong đó học sinh tham gia một cách có hệ thống vào quá trình giải quyết các vấn đề và các bài toán có vấn đề được xây dựng theo nội dung tài liệu học trong chương trình.Kudriaxep định nghĩa: Dạy học giải quyết vấn đề bao gồm việc tạo ra trước học sinh những tình huống có vấn để, làm cho các em ý thức được, thừa nhậ và giải quyết các tình huống này trong quá trình hoạt động chung của giáo viên và học sinh với tính tự lực cao nhất của học sinh và dưới sự chỉ đạo chung của giáo viên.
Song, nói tới dạy học giải quyết vấn đề không thể không nhắc tới quan niệm của LF.Kharlamôp, một quan niệm khá hoàn chỉnh về đạy học giải quyết vấn đề. Kế thừa và hoàn chỉnh khái niệm về dạy học giải quyết vấn đề của các nhà nghiên cứu trên, ông quan niệm như sau: “Dạy học giải quyết vấn đề là sự tổ chức quá trình đạy học bao gồm việc tạo ra tình huống có vấn dé (tình huống tìm tòi) trong giờ học, kích thích ở học sinh nhu cầu giải quyết những vấn đề nảy sinh, lôi cuỗn các em vào hoạt động nhận thức tự lực nhằm nắm vững kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo mới, phát triển tính tích cực trí tuệ và hình thành cho các em năng lực tự mình thông. hiểu và lĩnh hội thông tin khoa học mới”. Kế thừa và hoàn chỉnh khái niệm dạy học GQVĐ của các nhà nghiên cứu (V.
, tác giả Nguyễn Bá Kim đã đưa ra quan niệm ngắn gọn, chỉ rõ đầy đủ bản chất của dạy học GQVĐ như sau: "Trong dạy học phát hiện và giải quyết, thầy giáo tạo ra những tình huông gợi vấn đề, điều khiển học sinh phát hiện vẫn dé, hoạt động tự giác, tích cực, chủ động sáng tạo đễ giải quyết van dé, thông qua đó mà kiến tạo tri thức, rèn luyện Ñĩ năng và đạt được những mục tiêu học tập khác ” Có nhiều khái niệm về phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề nhưng suy cho cùng thì chúng đều giống nhau và có thể phát biểu như sau: Phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề là một trong những phương pháp dạy học mà ở đó giáo viên là người tạo ra tình huống cỏ chứa dựng vấn đề. Trong quá trình hoạt động học sinh phát hiện ra vấn đề và có nguyện vọng giải quyết vấn để đó bằng sự cố gắng trí lực để giải quyết vấn đề thông qua đó mà lĩnh hội tri thức, kĩ năng, kĩ xảo nhằm đạt được mục tiêu giáo dục. Trong dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề; ~ GV đưa ra tình huống có vấn đề và tổ chức cho HS hoạt động, phát hiện vấn đề. - Vấn đề mà HS thầy cần giải quyết, mong muốn giải quyết nó nhưng không thể giải quyết ngay được vấn đề, HS phải vượt khó khăn hàm chứa trong vấn đề đó bằng sự cố gắng trí lực.
Với sự cố gắng của mình HS sẽ giải quyết được vấn đề đặt ra. - Khi giải quyết vấn đề, HS đạt được những tri thức và kĩ năng mới. - Tính *có vấn đề” được phản ánh trong mối quan hệ biện chứng giữa chủ thể cá nhân HS với tình huống phải giải quyết. Với HS nay tinh huống đặt ra có thể chứa đựng vấn đề, nhưng với HS khác thì vấn đề đó là “nhỏ”.
Có loại bài tập, khi HS gặp lần đầu tiên sẽ thấy có vấn đề, nhưng sau đó việc giải bài tập dạng này sẽ * không còn là vấn đề nữa”. Tình huống có vẫn đề và cách tạo ra tình huống có vẫn đề 1. Tình huống có vẫn đề Tình huống có vấn đề là tình huống mà ở đó gợi cho người học những khó khăn về lý thuyết hay thực tiễn mà bản thân họ thấy cần thiết phải vượt qua nhưng không phải ngay tức thời cần một phương pháp giải mà cần phải có quy trình tư duy tích cực tận dụng và liên hệ những tri thức cũ liên quan. Như vậy, một tình huống có vấn đề cần thỏa mãn các điều kiện sau: ~ Tồn tại một vấn đề: có thể hiểu là tình huống đưa ra phải bộc lộ mâu thuẫn giữa thực tiễn với trình độ nhận thức, học sinh phải ý thức được vấn đề cần giải quyết nhưng chưa biết bằng cách nào, chưa đủ phương tiện (kiến thức, kỹ năng.
- Gợi nhu cầu nhận thức: tình huống có chứa vấn đề phải gợi cho học sinh cảm thấy cần thiết và thấy có nhu cầu giải quyết vấn đề đó. Tình huống phải gây hứng thú và sự mong muốn của học sinh để giải quyết vấn đề đó. - Gây niềm tin ở khả năng: nếu một tình huỗng tuy có chứa vấn đề và vấn đề khá hắp dẫn, nhưng học sinh lại cảm thấy nó quá xa so với khả năng của mình thì các em cũng không sẵn sàng giải quyết vấn đề. Giáo viên cần gợi ý cho học sinh để các em biết được tuy vấn đề đặt ra là khó các em có thể chưa có cách giải ngay nhưng vấn đề đó có liên quan đến một số kiến thức kĩ năng các em đã học và nếu các em tích cực suy nghĩ thỉ sẽ có nhiều hi vọng để giải quyết được vấn đề đó.
Phải thỏa mãn các điều kiện trên thì tình huống mới có tính chất gợi vấn đề. Các cách tạo ra tình huống có vấn đề ~ Xây dung tinh huống có vấn đề từ thực tiễn ~ Tạo tình huống có vấn đề từ các kiến thức đã học bằng cách biến đổi hoặc giấu đi một yếu tố rồi yêu cầu học sinh tìm lại yếu tố đó. - Yêu cầu học sinh sử dụng phương pháp tương tự để phát hiện kiến thức mới - Lật ngược một khẳng định đã biết 1. Những teu điểm và nhược điểm của phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vẫn đề 1.
Uu điểm - Phương pháp này tạo điều kiện đưa học sinh vào vị trí trung tâm để hình thành và phát triển ở học sinh năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề. - Giúp học sinh tích cực, chủ động, tự giác, hứng thú trong học tập, hình thành sự sáng tạo, năng động trong học tập. - Rèn luyện tính tháo vát, năng lực tự xoay sở, óc dám nghĩ dám làm trong cuộc sống, - Gợi nhu cầu nhận thức cho người học, hình thành sự ham mê khám phá của học sinh. - Giúp học sinh hiểu được vấn đề rõ ràng, chắc chắn và lâu dài nhờ vào sự tập trung vào bài học một cách chủ động.
Nhược điểm Mặc dù đây là một trong những phương pháp dạy học tiên tiến hiện nay, song nó vẫn mang trong mình nhiều nhược điểm. Ching han: ~ Nếu học sinh không hiểu được vấn dễ đưa ra thì giáo viên sẽ khó kiểm soát thời gian khi đạy học và dễ rơi vào thế bị động. - Phuong pháp này chỉ thực hiện được ở một số loại bài. - Sẽ làm cho người dạy không linh hoạt, chủ động trong từng tình huống cụ thể.
- Khó kiểm soát được lớp học và bị động trước những tình huống mà học sinh đưa ra dễ dẫn đến tình trạng “cháy giáo án”. - Giáo viên phải đầu tư nhiều công sức và thời gian để nghiên cứu tài liệu và chuẩn bị bài học, đồ dùng dạy học. ~ Rất khó thực hiện nếu học sinh đã học trước từ hè hoặc đã chuẩn bị trước ở nhà. Bản chất của phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vẫn đề Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề có bản chất cơ bản sau đây: - Học sinh được đặt vào một tình huống có vấn để chứ không phải được thông báo dưới dạng tri thức có sẵn.
~ Học sinh hoạt động tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo, huy động tri thức và khả năng của mình để phát hiện và giải quyết vấn đề chứ không phải nghe thầy giảng một cách thụ động. ~ Mục tiêu dạy học là phát triển khả năng tiến hành những quá trình phát hiện và giải quyết vấn đề. Học sinh không phải chỉ được học nội dung vấn đề mà còn nắm được con đường và cách thức tiến hành dẫn đến những kết quả đó, tạo cho các em hứng thú học tập. Sau khi nắm vững bản chất của phương pháp day hoc phát hiện và giải quyết vấn đề, chúng ta cần có sự nhận thức một cách thấu đáo những đặc điểm của phương pháp này để từ đó có thể vận dụng linh hoạt vào quá trình dạy học.
Một số qnp trình dạy học bằng phương pháp phát hiện và giải quyết vẫn đề Theo quan điểm của Giáo sư Nguyễn Bá Kim, quá trình dạy học của phương pháp PH&GQVĐ gồm 4 bước: Bước 1: Phát hiện và thâm nhập vấn đề: tình huống gợi vấn , - Phát hiện vấn đề và đặt mục đích giải quyết vấn đề đó. Bước 2: Tìm giải pháp: - Tìm cách giải quyết vấn đề. Việc này thường được thực hiện theo sơ đồ: Bắt đầu * ` Phân tích vấn đề : + Để xuất và thực hiện hướng giải quyết ¥ Hình thành giải pháp ‡ Giải pháp đúng ‡ Kết thúc Khi phân tích vấn đề cần làm rõ mỗi quan hệ giữa cái đã biết và cái cần tìm. Từ đó đề xuất và thực hiện hướng giải quyết.
Kết quả của việc dé xuất và thực hiện hướng giải quyết là hình thành một giải pháp. Việc tiếp theo là kiểm tra giải pháp có đúng hay không. Nếu giải pháp đúng thi đi đến kết thúc ngay. Nếu giải pháp sai thi lại phải bắt đầu từ bước phân tích vấn đề.
Nếu có nhiều phương pháp đúng thì cũng có thể so sánh để chọn giải pháp tối ưu.