Trách Nhiệm Pháp Lý Của Công Ty Đa Quốc Gia Trong Việc Bảo Đảm Quyền Con Người Ở Việt Nam

Nghiên cứu trách nhiệm pháp lý của công ty đa quốc gia trong việc bảo đảm quyền con người tại Việt Nam. Giải pháp hoàn thiện chính sách pháp luật.

• Tác giả: Bùi Thu Thủy
• Người hướng dẫn: Ts. Ngô Thị Minh Hương
• Trường học: Trường Đại Học Luật - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Về Quyền Con Người
• Đề tài: Trách Nhiệm Pháp Lý Của Công Ty Đa Quốc Gia Về Quyền Con Người Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Đặt vấn đề và tính cấp thiết của đề tài
• 2. Câu hỏi nghiên cứu
• 3. Phương pháp nghiên cứu
• 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 5. Tính đóng góp của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ CỦA CÔNG TY ĐA QUỐC GIA TRONG PHÁP LUẬT QUỐC TẾ
• 1.1. Trách nhiệm pháp lý của công ty đa quốc gia
• 1.2. Một số khuôn khổ pháp lý quốc tế về trách nhiệm pháp lý của TNC về quyền con người
• 1.3. Các Nguyên tắc hướng dẫn về Kinh doanh và Quyền con người (UNGP)
• 1.4. Trách nhiệm pháp lý TNC liên quan đến quyền con người trong một số lĩnh vực cụ thể
• 1.5. Xu hướng phát triển về trách nhiệm pháp lý TNC trong việc bảo đảm quyền con người trong pháp luật khu vực và quốc gia
• 2. CHƯƠNG 2: TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ CỦA CÔNG TY ĐA QUỐC GIA TRONG VIỆC BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp
• 2.2. Trách nhiệm pháp lý của công ty đa quốc gia về quyền con người trong pháp luật Việt Nam
• 2.3. Pháp luật Việt Nam liên quan đến trách nhiệm TNC đối với quyền con người
• 2.4. Trách nhiệm pháp lý TNC đối với quyền con người
• 2.5. Một số điểm hạn chế của pháp luật Việt Nam về trách nhiệm pháp lý TNC
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH, PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ CỦA CÔNG TY ĐA QUỐC GIA TRONG VIỆC BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI Ở VIỆT NAM
• 3.1. Định hướng hoàn thiện chính sách và pháp luật về trách nhiệm pháp lý TNC trong việc bảo đảm quyền con người ở Việt Nam
• 3.2. Một số giải pháp và gợi ý cụ thể để hoàn thiện chính sách và pháp luật về trách nhiệm pháp lý của TNC trong việc bảo đảm quyền con người ở Việt Nam
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Trách Nhiệm Pháp Lý Công Ty Đa Quốc Gia Tại VN

Báo cáo Đầu tư thế giới của UNCTAD năm 1999 đã chỉ ra rằng, các công ty đa quốc gia (TNCs) được tạo điều kiện để thành lập và hoạt động trên toàn cầu thông qua tự do đầu tư và thương mại, thì cũng cần có những nghĩa vụ nhất định. Trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp được đặt ra dựa trên những kỳ vọng đòi hỏi các công ty tư nhân không chỉ hoạt động theo nhu cầu, lợi ích của công ty mà còn cần phải đóng góp vào sự phát triển bền vững của cộng đồng xã hội. Theo Giáo trình Nhà nước và Pháp luật của Trường Đại học Luật Đại học Quốc gia Hà Nội, khái niệm "trách nhiệm pháp lý" thể hiện là "hậu quả bất lợi do Nhà nước áp dụng đối với các cá nhân, tổ chức vi phạm pháp luật, theo đó cá nhân, tổ chức vi phạm pháp luật phải chịu những chế tài được quy định tại phần chế tài của quy phạm pháp luật".

1.1. Khái Niệm Trách Nhiệm Pháp Lý của Doanh Nghiệp

Trách nhiệm pháp lý được đặt ra khi có một hành vi vi phạm pháp luật, vi phạm nghĩa vụ bắt buộc theo luật định. Việc truy cứu trách nhiệm pháp lý cần dựa trên các quy định pháp luật hiện hữu. Doanh nghiệp là một chủ thể pháp luật quốc gia, do đó, cần phải tuân thủ các quy định pháp luật điều chỉnh sự thành lập, vận hành, cũng như các quy định chung tùy theo từng lĩnh vực kinh doanh.

1.2. So sánh Trách Nhiệm Pháp Lý và Trách Nhiệm Xã Hội CSR

Trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp cần phải phân biệt với trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR). CSR là một dạng sáng kiến được các doanh nghiệp đưa ra để đóng góp vào các mục tiêu xã hội một cách tự nguyện, thường thông qua các hoạt động nhân đạo, tình nguyện vì cộng đồng. Việc thực thi trách nhiệm doanh nghiệp vừa tạo lợi nhuận về kinh tế cho công ty, vừa đảm bảo tuân thủ pháp luật, đạo đức và các giá trị xã hội.

II. 5 Cách Xác Định Vi Phạm Quyền Con Người Của TNCs Tại VN

Việc xác định trách nhiệm pháp lý của TNC là rất cần thiết trong bối cảnh TNC thường có hoạt động và tầm ảnh hưởng đến nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ. Nhiều TNC mặc dù vi phạm quyền con người nhưng trách nhiệm pháp lý lại không được đặt ra, vì mối liên hệ giữa vi phạm quyền con người và hoạt động kinh doanh phức tạp trong mối liên hệ giữa lãnh đạo công ty, nhà đầu tư, người lao động, khách hàng, nhà cung cấp và cộng đồng địa phương nơi công ty hoạt động. Nội dung về trách nhiệm pháp lý TNC đối với quyền con người nằm trong một lĩnh vực rộng hơn đó là kinh doanh và quyền con người. Đây là một lĩnh vực pháp luật đang phát triển, trên những tiêu chuẩn về quyền và tự do cơ bản sẵn trong pháp luật quốc tế để xây dựng các quy tắc, chuẩn mực kinh doanh trách nhiệm.

2.1. Tác Động của Hoạt Động TNCs tới Quyền Con Người

Một doanh nghiệp trách nhiệm nghĩa là doanh nghiệp đó không chỉ hoạt động vì lợi nhuận mà còn cân bằng các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường trong quá trình kinh doanh, ví dụ như bảo vệ môi trường, duy trì đạo đức kinh doanh, đảm bảo môi trường làm việc bình đẳng và an toàn. Việc thực hành kinh doanh trách nhiệm giúp TNC tránh liên quan đến các vi phạm quyền con người và do đó tránh các hậu quả pháp lý liên quan.

2.2. TNCs và Các Khía Cạnh Đạo Đức Trong Kinh Doanh

Trong khi CSR chú trọng vào đạo đức kinh doanh, gắn kết với phúc lợi cộng đồng và xã hội, trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp quan tâm đến nguồn gốc hành vi đáng lợi nhuận, và theo đó đòi hỏi mức độ trách nhiệm cao hơn, theo những tiêu chuẩn thống nhất và rõ ràng chứ không chỉ kêu gọi lòng từ thiện trên cơ sở tự nguyện.

2.3. Khung Pháp Lý Quốc Tế và Kinh Doanh Trách Nhiệm

Năm 2000, Thỏa ước Toàn cầu Liên Hợp Quốc (UNGC) được thành lập, là một sáng kiến kêu gọi các công ty tự nguyện tham gia và thể hiện 9 nguyên tắc liên quan đến quyền con người, quyền lao động, bảo vệ môi trường. Năm 2004, Thỏa ước Toàn cầu Liên Hợp Quốc bổ sung thêm nguyên tắc về chống tham nhũng.

III. Hướng Dẫn Tuân Thủ Pháp Luật VN Về Quyền Con Người

Việt Nam cũng như nhiều quốc gia trong khu vực Đông Nam Á từng là thuộc địa của các quốc gia phương Tây. Việt Nam là thuộc địa Pháp từ năm 1884-1945, chịu sự kiểm soát Mỹ hơn 30 năm tiếp theo. Năm 1975, Việt Nam giành độc lập, nhưng tàn dư chiến tranh khiến Việt Nam gặp nhiều khó khăn trong phát triển kinh tế. Hậu quả chiến tranh đã tàn phá nặng nề cơ sở hạ tầng, nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, yếu ớt và sản xuất nhỏ lẻ.

3.1. Bối Cảnh Lịch Sử và Khó Khăn Phát Triển Kinh Tế VN

Mặc dù chính quyền xã hội chủ nghĩa đạt được những thành tựu nhất định trong quá trình xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, nhưng đất nước luôn đối diện với khủng hoảng nghiêm trọng và đứng trước yêu cầu cấp bách là phải đổi mới để theo kịp sự thay đổi tình hình thế giới.

3.2. Chính Sách Đổi Mới và Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế

Đại hội VI 1986 đã đặt dấu mốc quan trọng cho thời kỳ Đổi Mới với chủ trương hội nhập kinh tế quốc tế và mở cửa nền kinh tế. Về đối ngoại, Việt Nam tăng cường hợp tác, hữu nghị với tất cả các nước, bình thường hóa và thiết lập quan hệ với Mỹ, gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), ký kết các thỏa thuận hợp tác với châu Âu.

3.3. Ảnh Hưởng Tích Cực và Tiêu Cực Của TNCs Tại Việt Nam

Sự hiện diện của các công ty đa quốc gia tại thị trường Việt Nam là nhân tố thúc đẩy xuất nhập khẩu, sản xuất, tạo việc làm cho người lao động, tạo cơ hội để Việt Nam tiếp xúc với công nghệ kỹ thuật mới. Tuy nhiên, công ty đa quốc gia, với bản chất luôn tìm kiếm các giá trị tối đa hóa lợi nhuận, khả năng vi phạm các quyền con người cơ bản như quyền lao động, gây nhiễm môi trường và hệ sinh thái, trốn thuế.

IV. Top Các Vấn Đề Pháp Lý Về Quyền Con Người Tại TNCs VN

Năm 1997, nhà máy giày Nike tại Việt Nam bị cáo buộc sử dụng lao động giá rẻ, không đảm bảo điều kiện làm việc an toàn cho người lao động, lao động nữ phải làm việc liên tục nhiều giờ và bị đối xử tồi tệ. Năm 2016, nước thải công nghiệp từ nhà máy Formosa Hà Tĩnh gây ra sự cố môi trường biển bị phát hiện gây ra thiệt hại nặng nề đến ngành thủy sản, đời sống, sức khỏe người dân miền Trung.

4.1. Các Vụ Việc Điển Hình Về Vi Phạm Quyền Con Người

Đây là những vụ việc tiêu biểu trong số rất nhiều vi phạm về quyền con người khác vẫn diễn ra tại Việt Nam mà 'thủ phạm' là các công ty, tập đoàn đa quốc gia. Tại Việt Nam, mặc dù khái niệm công ty đa quốc gia không phải là một khái niệm được định nghĩa và công nhận chính thức, trách nhiệm pháp lý, bao gồm trách nhiệm dân sự, thương mại, hành chính, hình sự pháp nhân cũng đã được nghiên cứu trong các ngành luật liên quan và quy định rải rác tại nhiều văn bản pháp luật.

4.2. Tiếp Cận Trách Nhiệm Pháp Lý Thông Qua CSR

Trong lĩnh vực quyền con người, trách nhiệm công ty đa quốc gia tại Việt Nam hay yếu được nhắc đến thông qua trách nhiệm xã hội doanh nghiệp, một yêu cầu quá trình hội nhập và được các công ty áp dụng tự nguyện như một công cụ truyền thông, nâng cao danh tiếng, hơn là một nghĩa vụ pháp lý bắt buộc.

4.3. Nghiên Cứu Về Trách Nhiệm Hình Sự Pháp Nhân Thương Mại

Lĩnh vực tư pháp hình sự đã có nhiều nghiên cứu, giải pháp về trách nhiệm hình sự pháp nhân thương mại, và đây là tiền đề để nghiên cứu sâu hơn về trách nhiệm pháp lý công ty đa quốc gia tại Việt Nam đối với các vi phạm quyền con người, quyền công dân.

V. 3 Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Lý Về TNCs Quyền Con Người

Đặc biệt, với sự phát triển khoa học công nghệ, những vi phạm quyền con người xuyên biên giới ngày càng phức tạp và khó kiểm soát, do vậy việc xác định và xây dựng khung pháp lý về trách nhiệm các công ty đa quốc gia ngày càng quan trọng đối với việc bảo vệ quyền và tự do cơ bản con người và nhà nước pháp quyền. Đề tài này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về trách nhiệm pháp lý các công ty đa quốc gia theo pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam, từ đó đưa ra những khuyến nghị để hoàn thiện hệ thống pháp luật trong lĩnh vực kinh doanh và quyền con người tại Việt Nam.

5.1. Đề Xuất Giải Pháp Hoàn Thiện Khung Pháp Lý VN

Với câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu nêu trên, luận văn sẽ gồm bốn chương. Phần mở đầu giới thiệu nội dung nghiên cứu và khẳng định tính cấp thiết của đề tài. Chương 1 nghiên cứu về vị trí, vai trò doanh nghiệp đa quốc gia trong pháp luật quốc tế nói chung và khung pháp lý về quyền con người nói riêng.

5.2. Đánh Giá Quy Định Pháp Luật VN Về TNCs

Chương 2 tổng hợp và đánh giá các quy định pháp luật Việt Nam về trách nhiệm pháp lý doanh nghiệp đa quốc gia. Chương 3 kết luận và đưa ra một số khuyến nghị, giải pháp để hoàn thiện khung pháp lý về trách nhiệm pháp lý công ty đa quốc gia đối với quyền con người ở Việt Nam.

5.3. Giá Trị Đóng Góp Của Đề Tài Nghiên Cứu

Đề tài cung cấp cái nhìn tổng quan về trách nhiệm pháp lý các công ty đa quốc gia theo pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam, nhận xét về một số điểm hạn chế của khung pháp lý hiện hành, trong đó Kế hoạch hành động quốc gia của Việt Nam về thực hành kinh doanh có trách nhiệm, và một số giải pháp để hoàn thiện các quy định Việt Nam về trách nhiệm pháp lý của công ty đa quốc gia.

VI. Kết Luận Về Tương Lai Trách Nhiệm Pháp Lý Của TNCs Tại VN

Trong lĩnh vực quyền con người, trách nhiệm công ty đa quốc gia tại Việt Nam hay yếu được nhắc đến thông qua trách nhiệm xã hội doanh nghiệp, một yêu cầu quá trình hội nhập và được các công ty áp dụng tự nguyện như một công cụ truyền thông, nâng cao danh tiếng, hơn là một nghĩa vụ pháp lý bắt buộc.

6.1. Triển vọng áp dụng CSR tại VN.

Trong lĩnh vực quyền con người, trách nhiệm công ty đa quốc gia tại Việt Nam hay yếu được nhắc đến thông qua trách nhiệm xã hội doanh nghiệp, một yêu cầu quá trình hội nhập và được các công ty áp dụng tự nguyện như một công cụ truyền thông, nâng cao danh tiếng, hơn là một nghĩa vụ pháp lý bắt buộc.

6.2. Giải pháp tăng cường pháp lý hiện hành.

Trong lĩnh vực quyền con người, trách nhiệm công ty đa quốc gia tại Việt Nam hay yếu được nhắc đến thông qua trách nhiệm xã hội doanh nghiệp, một yêu cầu quá trình hội nhập và được các công ty áp dụng tự nguyện như một công cụ truyền thông, nâng cao danh tiếng, hơn là một nghĩa vụ pháp lý bắt buộc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và các công ty đa quốc gia (TNC) hiện đóng góp hơn 70% tổng kim ngạch xuất khẩu và khoảng 20% GDP của Việt Nam. Tuy nhiên, cùng với dòng vốn đầu tư mạnh mẽ, các rủi ro xâm hại quyền con người xuyên biên giới ngày càng gia tăng. Những vụ việc thực tiễn như sự cố môi trường biển miền Trung năm 2016 gây ảnh hưởng sinh kế của hơn 40.000 người dân, hay các vi phạm về điều kiện lao động tại chuỗi nhà máy giày da giai đoạn trước, đã phản ánh lỗ hổng lớn trong cơ chế ràng buộc nghĩa vụ đối với khối doanh nghiệp quốc tế.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết xung đột giữa việc áp dụng các cam kết trách nhiệm xã hội mang tính tự nguyện (CSR) với yêu cầu cấp thiết phải thiết lập khung trách nhiệm pháp lý ràng buộc đối với các công ty đa quốc gia. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa các chuẩn mực quốc tế về Kinh doanh và Quyền con người, phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam, đồng thời chỉ ra các khoảng trống lập pháp trong việc quy kết trách nhiệm pháp lý của pháp nhân thương mại nước ngoài.

Phạm vi nghiên cứu bao quát quá trình hội nhập kinh tế từ thời kỳ Đổi Mới năm 1986 đến lộ trình triển khai Quyết định 843/QĐ-TTg giai đoạn 2023–2027 của Thủ tướng Chính phủ. Không gian nghiên cứu tập trung vào thực tiễn áp dụng pháp luật tại Việt Nam trong mối tương quan với các định chế đa phương. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở luận cứ giúp hơn 30.000 doanh nghiệp FDI đang vận hành tại Việt Nam chuẩn hóa quy trình thẩm định rủi ro, hướng tới giảm thiểu từ 35% đến 40% các nguy cơ tranh chấp pháp lý và khiếu kiện quốc tế liên quan đến môi trường và quyền lao động.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai lý thuyết nền tảng trong khoa học pháp lý hiện đại:

• Khung lý thuyết "Bảo vệ – Tôn trọng – Khắc phục" (Protect, Respect and Remedy Framework) theo Các Nguyên tắc Hướng dẫn của Liên Hợp Quốc về Kinh doanh và Quyền con người (UNGP 2011) do Giáo sư John Ruggie khởi xướng, bao gồm 31 nguyên tắc định hình trách nhiệm của cả Nhà nước và doanh nghiệp.
• Lý thuyết Trách nhiệm pháp lý của pháp nhân thương mại (Corporate Legal Liability Theory) kết hợp học thuyết về Nghĩa vụ cẩn trọng và Rà soát quyền con người (Human Rights Due Diligence - HRDD).

Hệ thống khái niệm chính yếu được xác lập xuyên suốt bao gồm:

• Công ty đa quốc gia (TNC): Các thực thể kinh tế kiểm soát hoạt động sản xuất, kinh doanh tại từ hai quốc gia trở lên, vận hành mạng lưới xuyên biên giới độc lập với một quốc gia sở tại duy nhất.
• Trách nhiệm pháp lý của TNC: Khả năng giải trình và nghĩa vụ chịu chế tài bắt buộc của doanh nghiệp trước pháp luật quốc gia và quốc tế đối với các tổn hại nhân quyền.
• Rà soát quyền con người (HRDD): Quy trình 4 bước liên tục (từ Nguyên tắc 17 đến 21 của UNGP) nhằm phát hiện, ngăn chặn, giảm thiểu và giải trình tác động tiêu cực đến quyền con người.
• Tiếp cận biện pháp khắc phục (Access to Remedy): Quyền của nạn nhân được thụ hưởng các cơ chế tư pháp và phi tư pháp công bằng, minh bạch để nhận bồi thường thiệt hại.

Khung phân tích còn tích hợp 8 Công ước cơ bản của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và các chuẩn mực phát triển bền vững của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khai thác nguồn dữ liệu toàn diện với hơn 76 tài liệu chuyên khảo, bao gồm hệ thống văn kiện quốc tế (UNGP, ICC, UNCLOS, UNFCCC, các FTA thế hệ mới) và văn bản pháp luật quốc gia (Hiến pháp 2013, Bộ luật Hình sự 2015, Luật Bảo vệ môi trường 2020, Bộ luật Lao động 2019).

Về cỡ mẫu nghiên cứu, đề tài tiến hành khảo cứu có hệ thống 50 văn bản quy phạm pháp luật, án lệ quốc tế tiêu biểu cùng 12 báo cáo thẩm định thực thi kinh doanh có trách nhiệm từ các tổ chức uy tín (UNCTAD, OHCHR, ILO, VCCI). Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) được áp dụng nhằm tập trung vào các cam kết ràng buộc cao trong Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam – EU (EVFTA) và Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP).

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm kết hợp đối chiếu so sánh luật học (comparative legal analysis) và phương pháp lịch sử – logic là nhằm nhận diện rõ nét độ vênh giữa hệ thống pháp luật Việt Nam với xu hướng lập pháp tiến bộ trên thế giới. Quá trình thu thập và xử lý dữ liệu được thực hiện liên tục trong mốc thời gian từ năm 2021 đến năm 2023.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực chứng và so sánh luật học đã đưa ra ba phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, pháp luật quốc tế đang chuyển dịch mạnh mẽ từ các quy tắc ứng xử tự nguyện (CSR) sang việc luật hóa nghĩa vụ rà soát quyền con người (HRDD) bắt buộc. Các văn bản như Chỉ thị 2014/95/EU của Liên minh Châu Âu hay Đạo luật Nghĩa vụ cẩn trọng năm 2017 của Pháp đã quy định chế tài nghiêm khắc đối với công ty mẹ nếu chuỗi cung ứng vi phạm. Theo ước tính từ các vụ tranh chấp quốc tế, khoảng 85% các hành vi xâm phạm nhân quyền của TNC không diễn ra tại trụ sở chính mà phát sinh tại các nhà thầu phụ, nhà cung ứng cấp 2 và cấp 3 tại các quốc gia đang phát triển.

Thứ hai, tại Việt Nam, trách nhiệm pháp lý của pháp nhân thương mại mới chỉ được ghi nhận lần đầu tại Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) với phạm vi giới hạn trong 33 tội danh thuộc nhóm tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế và môi trường. Pháp luật hiện hành vẫn bỏ ngỏ việc truy cứu trách nhiệm hình sự trực tiếp đối với các pháp nhân vi phạm nghiêm trọng quyền con người trong quan hệ lao động, như các hành vi bóc lột lao động tinh vi hoặc phân biệt đối xử có hệ thống.

Thứ ba, việc ban hành Quyết định 843/QĐ-TTg năm 2023 về Kế hoạch hành động quốc gia (NAP) thúc đẩy thực hành kinh doanh có trách nhiệm giai đoạn 2023–2027 đã tạo bước chuyển thể chế đột phá. Dẫu vậy, các cơ chế tiếp cận công lý (Trụ cột 3 của UNGP) cho nạn nhân tại Việt Nam vẫn đối mặt nhiều rào cản. Dữ liệu thực tế cho thấy hơn 70% nạn nhân trong các vụ vi phạm quyền lao động và môi trường gặp khó khăn khi tiếp cận các biện pháp bồi thường ngoài tòa án do thiếu quy định hướng dẫn chi tiết và gánh nặng chi phí chứng minh thiệt hại.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của các hạn chế trên xuất phát từ sự bất đối xứng thông tin và cấu trúc sở hữu phức tạp giữa công ty mẹ và các công ty con xuyên quốc gia. Để tối đa hóa lợi nhuận, nhiều tập đoàn tận dụng sự lỏng lẻo trong giám sát của nước sở tại để chuyển giao các khâu sản xuất có nguy cơ ô nhiễm cao hoặc thâm dụng lao động giá rẻ.

Khi so sánh với khu vực Châu Âu – nơi 19 quốc gia đã ban hành Kế hoạch hành động quốc gia và áp dụng các tiêu chuẩn thẩm định chuỗi cung ứng khắt khe – khung pháp lý Việt Nam vẫn chủ yếu dừng lại ở các chính sách khuyến khích mềm, thiếu các chế tài bồi thường mang tính răn đe tài chính đối với TNC.

Dữ liệu phân tích trong luận văn có thể được trực quan hóa thông qua Bảng đối chiếu mức độ tương thích giữa 31 nguyên tắc UNGP với hệ thống pháp luật Việt Nam và Biểu đồ phân bổ 33 tội danh áp dụng cho pháp nhân thương mại theo Bộ luật Hình sự 2015. Việc mô hình hóa này làm nổi bật rõ ràng các khoảng trống lập pháp trong lĩnh vực bảo vệ người lao động di cư, an toàn hóa chất công nghiệp và quyền tham vấn của cộng đồng dân cư địa phương chịu tác động từ các dự án FDI lớn.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện khung chính sách pháp luật về trách nhiệm của các công ty đa quốc gia trong việc bảo đảm quyền con người, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

1. Luật hóa quy trình rà soát quyền con người (HRDD) bắt buộc: Bộ Kế hoạch và Đầu tư chủ trì phối hợp với Bộ Tư pháp xây dựng văn bản quy phạm yêu cầu 100% doanh nghiệp FDI có quy mô vốn trên 500 tỷ đồng hoặc sử dụng từ 500 lao động trở lên phải thực hiện và công bố báo cáo HRDD định kỳ. Lộ trình triển khai hoàn thành trước quý IV năm 2026.
2. Mở rộng phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại: Bộ Tư pháp phối hợp Tòa án nhân dân tối cao kiến nghị sửa đổi Bộ luật Hình sự giai đoạn 2026–2027, bổ sung tối thiểu 5 tội danh liên quan đến vi phạm nghiêm trọng quyền lao động (cưỡng bức lao động, sử dụng lao động trẻ em trái phép trong chuỗi cung ứng công nghiệp) vào diện chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân.
3. Thiết lập Cơ quan Tiếp xúc Quốc gia (NCP) và cơ chế khiếu nại phi tư pháp: Thủ tướng Chính phủ thành lập Cơ quan Tiếp xúc Quốc gia theo hướng dẫn của OECD trước năm 2025, với mục tiêu tiếp nhận và hỗ trợ hòa giải thành công ít nhất 60% các khiếu nại nhân quyền, môi trường phát sinh từ hoạt động của các tập đoàn đa quốc gia.
4. Chuẩn hóa Bộ chỉ số Doanh nghiệp bền vững (CSI) theo tiêu chuẩn ESG và UNGP: Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) chủ trì nâng cấp Bộ chỉ số CSI, đặt mục tiêu đến năm 2028 có 80% doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán thực hiện công bố thông tin phi tài chính minh bạch về nhân quyền và môi trường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Cơ quan hoạch định chính sách và cơ quan lập pháp (Quốc hội, Bộ Tư pháp, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội): Cung cấp cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế để hoàn thiện Kế hoạch hành động quốc gia theo Quyết định 843/QĐ-TTg, sửa đổi Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư và Bộ luật Hình sự.
• Lãnh đạo và phòng Pháp chế/Compliance của các tập đoàn đa quốc gia và doanh nghiệp FDI: Hướng dẫn xây dựng hệ thống quản trị rủi ro nhân quyền 4 bước theo chuẩn UNGP và OECD, giúp đáp ứng các tiêu chuẩn thẩm định chuỗi cung ứng của thị trường EU và Bắc Mỹ.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Luật Nhân quyền, Luật Quốc tế: Nguồn tài liệu học thuật chuyên sâu với hệ thống trích dẫn đa dạng, phục vụ nghiên cứu và giảng dạy về mối quan hệ giữa thương mại quốc tế và quyền con người.
• Luật sư, chuyên gia tư vấn ESG và các tổ chức đại diện người lao động (Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam): Cung cấp luận cứ pháp lý vững chắc nhằm hỗ trợ nạn nhân và cộng đồng trong các vụ việc tranh chấp quyền lợi lao động, bồi thường thiệt hại môi trường xuyên quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm công ty đa quốc gia (TNC) trong luận văn được hiểu như thế nào?
Luận văn tiếp cận thuật ngữ TNC theo chuẩn mực của Liên Hợp Quốc, chỉ các doanh nghiệp có hoạt động kinh doanh xuyên biên giới nhưng nhấn mạnh tư cách chủ thể độc lập trong mối quan hệ với Nhà nước và cá nhân, không bị giới hạn bởi quyền tài phán của một quốc gia đăng ký trụ sở duy nhất.

2. Khung "Bảo vệ – Tôn trọng – Khắc phục" của UNGP 2011 quy định những gì?
Khung gồm 3 trụ cột: (1) Nghĩa vụ của Nhà nước trong việc bảo vệ con người trước các vi phạm của bên thứ ba; (2) Trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc tôn trọng quyền con người qua quy trình HRDD; (3) Nghĩa vụ đảm bảo cho nạn nhân được tiếp cận các cơ chế bồi thường hiệu quả.

3. Quy trình rà soát quyền con người (HRDD) bao gồm những bước nào?
Theo Nguyên tắc 17–21 của UNGP, HRDD gồm 4 bước liên tục: (1) Phát hiện và đánh giá tác động tiềm ẩn; (2) Tích hợp kết quả và thực hiện biện pháp can thiệp; (3) Theo dõi và kiểm tra tính hiệu quả; (4) Truyền thông, giải trình minh bạch về các giải pháp xử lý.

4. Pháp luật Việt Nam hiện nay đã quy định trách nhiệm hình sự của TNC chưa?
Pháp luật Việt Nam chưa có định nghĩa riêng về TNC nhưng đã quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại tại Bộ luật Hình sự 2015 đối với 33 tội danh cụ thể về kinh tế và môi trường, áp dụng bình đẳng cho cả doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI.

5. Vì sao việc chuyển từ cơ chế tự nguyện (CSR) sang trách nhiệm pháp lý bắt buộc là tất yếu?
CSR mang tính chất tự nguyện nên dễ bị lạm dụng làm công cụ truyền thông quảng bá mà thiếu tính ràng buộc. Trách nhiệm pháp lý bắt buộc thiết lập các chế tài tư pháp cụ thể, yêu cầu minh bạch hóa chuỗi cung ứng và đảm bảo quyền được bồi thường thực chất cho các nạn nhân bị xâm hại.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện lý luận về trách nhiệm pháp lý của công ty đa quốc gia dựa trên khung 3 trụ cột của UNGP 2011 và các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (EVFTA, CPTPP).
• Phân tích rõ nét sự chuyển dịch từ cơ chế trách nhiệm xã hội tự nguyện sang việc luật hóa nghĩa vụ rà soát quyền con người (HRDD) tại các nền kinh tế phát triển.
• Chỉ ra các khoảng trống lập pháp trong hệ thống pháp luật Việt Nam, đặc biệt là giới hạn 33 tội danh áp dụng cho pháp nhân thương mại trong Bộ luật Hình sự năm 2015.
• Đánh giá ý nghĩa thực thi của Quyết định 843/QĐ-TTg, đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ về thể chế, tư pháp và nâng chuẩn quản trị doanh nghiệp giai đoạn 2023–2027.
• Cung cấp mô hình quản trị rủi ro nhân quyền thực tiễn, hỗ trợ doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên kinh tế xanh và bền vững. Các cơ quan lập pháp cần nhanh chóng thể chế hóa các nghĩa vụ này trước năm 2026 để bảo đảm tiến trình hội nhập toàn diện.