CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VỀ TÌNH HÌNH TỘI PHẠM TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH ĐẮK LẮK 1. Khái niệm tình hình tội phạm trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk Dưới góc độ nghiên cứu về khoa học tội phạm, có thể nói khái niệm về “tình hình tội phạm” (hay tình trạng tội phạm) là một trong những khái niệm cơ bản đầu tiên. Đây không đơn thuần chỉ là một thuật ngữ khoa học mà đồng thời nó cũng là một thuật ngữ được dùng trong ngôn ngữ phổ thông, ngôn ngữ đời thường. Trong khoa học tội phạm, tình hình tội phạm là khái niệm cơ bản, cơ sở đầu tiên [46, tr.
Đấu tranh với tội phạm dưới góc độ Tội phạm học không đơn thuần chỉ dựa trên quan điểm xem tội phạm là những hành vi riêng lẻ - đơn nhất, mà phải nhìn nhận tội phạm trong tổng thể của nó, trong mối quan hệ của nó với “toàn bộ xã hội”, tội phạm với tư cách là một bộ phận, một chỉnh thể của một hiện tượng xã hội tiêu cực, phát sinh và phát triển dưới tác động của các nguyên nhân và điều kiện xã hội nhất định, vận động theo những quy luật riêng và sẽ bị “tiêu vong” thông qua sự biến đổi của xã hội [48, tr 57]. Nói cách khác, Tội phạm học không xác định hành vi cụ thể nào được coi là tội phạm, các chế tài áp dụng với nó mà tội phạm học thực chất là nghiên cứu tìm ra bản chất của nó là gì; đặt nó trong mối quan hệ với các quá trình, hiện tượng xã hội khác; xác định, làm rõ các nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh, phát triển tội phạm tiến tới thu hẹp, hạn chế, loại bỏ; đề xuất, đưa ra hệ thống các giải pháp chung cũng như giải pháp có tính chất chuyên biệt góp phần ngăn chặn tội phạm, kiềm chế, hạn chế tội phạm phát sinh. Đây là hướng tiếp cận khoa học, biện chứng. Ngoài ra, nghiên cứu về tội phạm học còn nghiên cứu, tìm cách kiềm chế, hạn chế không để tội phạm xảy ra, giúp cho mọi cá nhân, tổ chức không còn những điều kiện, khả năng thuận lời thể trở thành người phạm tội tiềm tàng hay nạn nhân tiềm tàng của các loại tội phạm.Xét trong phạm vi đó thì chúng ta có thể xác định đối tượng nghiên cứu cơ bản của Tội phạm học chính là tình hình tội phạm.
Khi nghiên cứu về khái niệm tình hình tội phạm, hiện nay vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau: 7 luan an Theo GS.TS Võ Khánh Vinh, khái niệm “Tình hình tội phạm” được hình thành trên cơ sở chuyển mức độ nhận thức từ nhựng sự kiện, hiện tượng tiêu cực, hành vi phạm tội, các loại tội phạm dưới góc độ đơn nhất đến một khái niệm chung, khái quát hơn, phức tạp hơn. Nghĩa là đi từ mức độ nhận thức thấp đến mức độ nhận thức cao hơn, khái quát hơn những nhận thức đã thu được. THTP là khái niệm chung được khái quát từ tổng thể thống nhất các tội phạm đã được thực hiện; THTP ở đậy không mang tính chất chung chung, trừu tượng mà phải gắn với trong một địa bàn nhất định (địa điểm, vị trí, không gian xảy ra) và ở một khoảng thời gian nhất định. Trên sơ sở nghiên cứu, THTP có các đặc điểm cơ bản như: THTP là một hiện tượng xã hội; đồng thời nó cũng màn tính lịch sử (thay đổi); là hiện tượng xã hội mang tính giai cấp; đặc biệt nói đến tình hình tội phạm nói chung và tội phạm nói riêng có thể thấy, nó là một hiện tượng pháp lý- hình sự; bao gồm tổng thể thống nhất toàn bộ các tội phạm xảy ra trong xã hội; tồn tại, gắn liền trên với một địa bàn (không gian) nhất định và trong một khoảng thời gian nhất định.
Định nghĩa THTP như sau:“Tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội, pháp lý - hình sự được thay đổi về mặt lịch sử, mang tính giai cấp bao gồm tổng thể thống nhất (hệ thống) các tội phạm được thực hiện trong một xã hội (quốc gia, vùng lãnh thổ…) nhất định và trong một khoảng thời gian nhất định (ngắn hạn, dài hạn, giai đoạn…dựa theo mục đích và phạm vi nghiên cứu của chủ thể)” [147, tr. Theo quan điểm của PGS. TS Phạm Văn Tỉnh: Dưới góc độ nghiên cứu cảu tội phạm học, khi nghiên cứu về phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm không phải chỉ đơn thuần dựa trên quan điểm xem 30 tội phạm là những hành vi riêng lẻ - đơn nhất, mà xem xét tội phạm trong tổng thể của nó, trong mối quan hệ với “Toàn bộ xã hội”, và trong một khía cạnh nào đó, THTP cũng chính là đối tượng nghiên cứu của tội phạm học. TS Phạm Văn Tỉnh cũng đưa ra khái niệm THTP: “Tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội tiêu cực mang tính lịch sử cụ thể và pháp lý hình sự, có tính giai cấp và được biểu hiện thông qua tổng thể các tội phạm cùng các chủ thể thực hiện các tội phạm đó trong một đơn vị hành chính lãnh thổ nhất định và trong một thời gian cụ thể nhất định” [114, tr.
8 luan an Trên cơ sở nghiên cứu các quan điểm của các nhà khoa học nghiên cứu về khoa học tội phạm, bên cạnh việc kế thừa, tác giả cũng đã phân tích làm rõ sự thống nhất biện chứng giữa các yếu tố cấu thành THTP biểu hiện ở các thông số (đặc điểm) về lượng gồm: thực trạng (mức độ) và động thái (diễn biến); các thông số về chất gồm: cơ cấu và tính chất. Sự thay đổi một trong các thông số trên đều dẫn đến sự thay đổi của THTP nói chung. Trong đó, thực trạng của THTP là số lượng các tội phạm đã được thực hiện và chủ thể thực hiện tội phạm gắn liền với một địa bàn nhất định và trong một khoảng thời gian nhất định. Động thái của THTP: là sự vận động và thay đổi của thực trạng, cơ cấu của THTP trong một khoảng thời gian nhất định (1 năm, 3 năm, 5 năm, giai đoạn…).
Cơ cấu của THTP là tỉ trọng và mối tương quan của các loại tội phạm khác nhau trong tổng thể số lượng chung của chúng dến ra trong phạm vi địa lí, vùng lãnh thổ, quốc gia trong một khoảng thời gian xác định. Tính chất của THTP được thể hiện thông qua số lượng các loại tội phạm và mức độ nguy hiểm nhất cho xã hội trong cơ cấu chung của THTP, cũng như ở các đặc điểm nhân thân của chủ thể thực hiện hoặc có liên quan đến tội phạm. Từ những góc độ nghiên cứu nói trên, chúng ta có thể hiểu khai niệm tình hình tội phạm như sau: “Tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội tiêu cực mang tính lịch sử và tính giai cấp, thể hiện thực trạng, động thái, diễn biến, xu hướng phát triển của các loại tội phạm hay từng loại tội phạm cụ thể trong một khoảng thời gian và một phạm vi không gian nhất định. Trên cơ sở nghiên cứu làm rõ khái niệm tình hình tội phạm, luận văn cũng tập trung xác định các dấu hiệu của tình hình tội phạm, theo đó: Thứ nhất, THTP là hiện tượng xã hội, bởi nó tồn tại trong xã hội, có nguồn gốc xã hội, có nguyên nhân từ xã hội, có nội dung xã hội và số phận của nó cũng mang tính xã hội.
THTP luôn có sự tác động trực tiếp hoặc gián tiếp mang tính tiêu cực đến đời sống xã hội, xâm hại đến các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ, phá vỡ những giá trị, đạo đức xã hội, gây rối trật tự xã hội nói chung và ở tỉnh Đắk Lắk nói riêng. Thứ hai, THTP là hiện tượng pháp lý - hình sự: Đây là một trong những dấu 9 luan an hiệu mang tính hình thức nhưng lại có ý nghĩa đặc trưng, rất quan trọng trong quá trình nghiên cứu và đánh giá tổng thể về THTP nói chung và ở tỉnh Đắk Lắk nói riêng, dấu hiệu này là cơ sở để phân biệt được tội phạm với các vi phạm pháp luật khác, các hành vi tiêu cực trong xã hội. Từ đó có thể xác định chính xác, đầy đủ đối tượng nghiên cứu của tội phạm học. Sự thay đổi của pháp luật hình sự đều ảnh hưởng trực tiếp đến các thông số cơ bản của THTP trong thực tế.
Thứ ba, THTP trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk là hiện tượng mang tính giai cấp, bởi chính giai cấp thống trị trong xã hội sẽ quyết định việc quy định hành vi nào được coi tội phạm và hệ thống các biện pháp, chế tài sử dụng trên cơ sở tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội đó gây ra đối với lợi ích của giai cấp mình, đồng thời giai cấp thống trị có toàn quyền đề ra hệ thống các quy trình, thủ tục trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử đối với tội phạm và người phạm tội. Thứ tư, THTP là hiện tượng có sự vận động thay đổi theo quá trình lịch sử: THTP không phải là hiện tượng bất biến trong xã hội mà nó có sự thay đổi và mất đi trong những điều kiện lịch sử nhất định. Sự thay đổi đó tùy thuộc vào quá trình vận động, thay đổi của các hình thái kinh tế xã hội khác nhau trong từng giai đoạn lịch sử nhất định, mặt khác trong cùng một hình thái kinh tế xã hội nếu có sự thay đổi thì THTP cũng có sự thay đổi theo. Thứ năm, với tính cách là hiện tượng xã hội tiêu cực, THTP bao giờ cũng gắn với “phạm vi” không gian và thời gian nhất định.
Tức nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm cũng xuất hiện, tồn tại và phát triển trong phạm vi không gian và phạm vi thời gian nhất định. Ở mỗi không gian, thời gian, vị trí địa lý khác nhau luôn tồn tại những nguyên nhân, điều kiện phát sinh, phát triển tội phạm khác nhau. Bởi vậy, khi nghiên cứu về tình hình tội phạm phải gắn liền nó với một phạm vi không gian nhất định (huyện, tỉnh, quốc gia, vùng miền, khu vực…) và một khoảng thời gian xác định (01 năm, 02 năm, 05 năm, 10 năm, giai đoạn…). Chính không gian và thời gian nghiên cứu đó cho thấy được tính quy luật của tình hình tội phạm với tính cách là hiện tượng xã hội tiêu cực.
Thứ sáu, tình hình tội phạm là khái niệm (phạm trù) mang tính tổng thể, hiểu ở mức khái quát cao hơn hành vi phạm tội cụ thể.