CHƯƠNG 1 KINH TE THỊ TRUONG VÀ ĐẠO ĐỨC GIA DINH TRUYEN THONG 1. KINH TE THỊ TRUONG Kinh tế thị trường là một kiểu tô chức kinh tế xã hội, trong đó quá trình sản xuất, phân phối, trao đôi và tiêu dùng gan liền với thi trường, thực hiện thông qua thị trường. Lịch sử kinh tế thế giới đã biết đến các mô hình kinh tế: kinh tế tự nhiên, kinh tế thị trường, kinh tế kế hoạch hoá tập trung: trong đó kinh tế thị trường tuy còn nhiều hạn chế, khuyết tật nhưng đã tỏ ra là mô hình kinh tế năng động phù hợp nhất với trình độ phát triển kinh tế cho đến nay của xã hội loài người. Ngày nay, hầu hết các nước trên thế giới đều chọn mô hình kinh tế thị trường hiện đại phù hợp với những màu sắc riêng cho sự phát triển của mỗi nước.
Đặc điểm nổi bật của hoạt động kinh tế thị trường là vận hành theo nguyên tắc trao đồi hàng hoá và quy luật giá trị, cung cầu và cạnh tranh, lay việc theo đuổi sự gia tăng tối đa lợi ích cá nhân làm động cơ chủ yếu, thông qua môi giới là hoạt động thị trường dé thoả mãn nhu cầu đời sống của con người. Thực hiện cơ chế thị trường nghĩa là thừa nhận tính hợp lý của việc theo đuổi lợi ích cá nhân. Mục tiêu của việc tham gia hoạt động thị trường là nhằm thoả mãn tối đa lợi ích cá nhân. Kinh tế thị trường là yếu tố tích cực thúc đây sự năng động và sáng tạo, cổ vũ sự canh tân và phát triển xã hội.
Song, nền kinh tế ấy cũng đã dé lại cho chúng ta không ít những tiêu cực xã hội, trong đó có cả sự suy thoái đạo đức, mặc dù đó là nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một nền kinh tế thị trường vừa mang tính chất của kinh tế thị trường, chịu sự chi phối của quy luật thị trường; vừa mang tính chất đặc thù, dựa trên nguyên tắc và bản chất của chủ nghĩa xã hội, có sự điều tiết, quản lý của nhà nước XHCN. Sắc thái đặc thù ấy - định hướng xã hội chủ nghĩa, thể hiện ở những điểm sau : Mục tiêu hàng đầu của việc phát triển kinh tế thị trường nước ta là giải phóng sức sản xuất, động viên mọi nguồn lực trong nước và ngoài nước dé thực hiện công nghiệp hoá - hiện đại hoá, xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội, nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội, cải thiện từng bước đời sống nhân dân. Phát triển kinh tế nhiều thành phần với sự đa dạng của các hình thức sở hữu, song nhấn mạnh đến vai trò chủ đạo của sở hữu Nhà nước.
Kinh tế nhà nước phải vươn lên giữ vai trò chủ đạo, cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành cơ sở vững chắc của nền kinh tế quốc dân. Nhà nước quản lý kinh tế ở nước ta là nhà nước của dân, do dân và vì dân, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thực hiện phân phối chủ yếu theo kết quả lao động và hiệu quả kinh tế, đồng thời phân phối theo mức đóng góp vốn và các nguồn lực khác vào sản xuất. Xét về đặc điểm và xu hướng vận động thì về thực chất, nền kinh tế nước ta đang trong quá trình chuyển đổi từ cơ chế hành chính - bao cấp sang cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước , theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Có thé nói, cơ chế thị trường hiện nay ở nước ta vẫn dang còn ở những bước hình thành đòi hỏi phải được hoàn thiện theo xu hướng thị trường văn minh. 10 Thực tế cho thấy, ngoài vai trò tích cực, kinh tế thị trường còn là một thách thức, một môi trường tiêu cực đối với đạo đức xã hội. Tuy nhiên điều đó không có nghĩa là chúng ta không chấp nhận nó. Kinh tế thị trường là yêu tố quan trong va can thiét dé xây dung một xã hội phát triển, tiến bộ.
Vì vậy, chúng ta phải biết thích ứng với nó và vẫn có thé tim được một thang giá trị mới cho việc xây dựng một nền đạo đức mới phù hợp với xu thế phát triển của xã hội. Chuyền nền kinh tế từ hoạt động theo cơ chế kế hoạch hoá tập trung - bao cấp sang phát triển nền kinh tế nhiều thành phan, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa là nội dung bản chất và đặc điểm khái quát nhất đối với nền kinh tế nước ta trong hiện tai và tương lai. Đặc biệt, cưong lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, được Đại hội đại biểu toan quốc lần thứ VII của Đảng Cộng Sản Việt Nam thông qua vao năm 1991, cũng đã nêu lên 6 đặc trưng bản chất của xã hội - XHCN và những quan điểm phương hướng tong quát về phát triển kinh tế - xã hội theo định hướng XHCN ở nước ta. Tuy nhiên cũng cần phải phân tích sâu thêm bản chất, đã được khái quát nói trên, để có thể hiểu rõ và thống nhất hơn trong nhận thức và hành động.
Thứ nhất, nền kinh té thị trường định hướng XHCN mà nước ta đang xây dựng là nền kinh tế thị trường hiện đại với tính chất xã hội hiện đại (xã hội - XHCN). Mặc dù nền kinh tế nước ta đang nằm trong tinh trang lạc hậu và kém phát triển, nhưng khi nước ta chuyền sang phát triển kinh tế hàng hoá, kinh tế thị trường, thì thế giới đã chuyên sang giai đoạn kinh tế thị trường hiện đại (do những khiếm khuyết của kinh tế thị trường tự do). Bởi vậy, chúng ta không thê và không nhất thiết phải trải qua giai đoạn kinh tế thị trường giản đơn và kinh tế thị trường tự do, mà đi thăng vào phát triển kinh tế thị trường hiện đại. Đây là nội dung và yêu cầu của sự phát triển rút ngắn.
Mặt khác, thế giới vẫn đang nằm trong thời đại quá độ từ Chủ nghĩa Tư bản 11 lên Chủ nghĩa Xã hội, cho nên, sự phát triển kinh tế - xã hội nước ta phải theo định hướng XHCN là cần thiết khách quan. Sự nghiệp “ dan giàu, nước mạnh, xã hội công băng, dân chủ và văn minh” vừa là mục tiêu, vừa là nội dung, nhiệm vụ của việc phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta. Đảng và Nhà nước khuyến khích mọi người dân trong xã hội làm giàu một cách hợp pháp. Dân có giàu thì nước mới mạnh, bảo đảm độc lập, tự chủ và toàn vẹn lãnh thé của quốc gia.
Thứ hai, nền kinh tế của chúng ta là nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần với vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong một số lĩnh vực, một số khâu quan trọng có ý nghĩa quyết định đến sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Thứ ba, Nhà nước quản lý nền kinh tế thị trường theo định hướng XHCN ở nước ta là nhà nước pháp quuyền XHCN, là nhà nước của dân, do dân và vi dân. Thành tố quan trọng mang tính quyết định trong nền kinh tế thị trường hiện đại là nhà nước quản lý các quá trình kinh tế bằng cơ chế và pháp luật. Thứ tw, cơ chế vận hành của nền kinh tế là cơ chế thị trường với sự quản lý, điều tiết của nhà nước.
Mọi hoạt động sản xuất - kinh doanh trong nên kinh tế được thực hiện thông qua thị trường. Các quy luật kinh tế hang hoá, kinh tế thị trường ( quy luật giá tri , quy luật cung - cầu, quy luật cạnh tranh - hợp tác. ) sẽ chi phối các hoạt động kinh tế. Quy luật giá trị quy định mục đích theo đuổi trong hoạt động kinh tế là lợi nhuận, quy định sự phân bổ các nguồn lực vào các lĩnh vực sản xuất, kinh doanh khác nhau.
Đồng thời, đặt các chủ thé kinh tế trong một cuộc cạnh tranh quyết liệt. Thứ năm, mo của, hội nhập nên kinh tế trong nước với nên kinh tế thé giới, trên cơ sở giữ vững độc lập, tự chủ và toàn vẹn lãnh thô quốc gia là nội dung quan trọng của nền kinh tế thị trường nước ta. 12 Thứ sáu, thúc đây tăng trưởng kinh tế đồng thời với việc bảo đảm công bang xã hội cũng là một nội dung rất quan trọng trong nên kinh tế thi trường ở nước ta. Thứ bay , giải quyết mối quan hệ giữa lao động và tư bản thông qua phân phối thu nhập trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCNở nước ta, được thực hiện thông qua kết quả lao động là chủ yếu, đồng thời phân phối theo mức đóng góp vốn và các nguồn lực khác vào sản xuất, kinh doanh, và thông qua phúc lợi xã hội.
Như vậy, với những đặc trưng bản chất của xã hội - XHCN và những quan điểm, phương hướng tổng quát về phát triển kinh tế - xã hội theo định hướng XHCNở nước ta như trên đã nêu, cho thấy rằng: trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta hiện nay, đời sống đạo đức xã hội đang đặt ra hàng loạt vấn đề cần đặc biệt quan tâm giải quyết. Chưa bao giờ như bây giờ, mối quan hệ giữa lợi ích cá nhân và đạo đức xã hội biểu hiện một cách nồi bật, sinh động trong sự đan xen, xung đột phức tạp như hiện nay. Vì vậy, với chúng ta, định hướng XHCN là giải pháp có văn hoá của sự phát triển. Định hướng XHCN có nghĩa là nhà nước phải điều tiết và quản lý thị trường bằng pháp luật, kế hoạch, chính sách, các công cụ đòn bẩy kinh tế nhằm kích thích tính năng động của con người trong hoạt động làm giàu cho mình và cho xã hội, đồng thời khắc phục tối đa những bất bình đăng trong kinh tế.
Sự khắc phục tối đa những bat bình đăng trong kinh tế là cơ sở cho sự phát triển cùng chiều giữa kinh tế và nhân cách đạo đức. Bởi vì, chính nó làm hài hoà từng bước tương quan giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội. Khi lợi ích cá nhân không đối lập mà gắn với lợi ích xã hội, thì con người trở nên gắn bó hơn đối với người khác. Ngày nay, cơ chế thị trường làm biến đổi tính chất của việc giải quyết quan hệ giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội.