Đối chiếu cấu trúc thể loại diễn ngôn của bài báo khoa học tiếng Anh và tiếng Việt ngành kinh tế

Bài viết phân tích vai trò của báo chí trong cải cách và hiện đại hóa hải quan Việt Nam trong bối cảnh phát triển và hội nhập quốc tế.

• Tác giả: Phạm Thị Tố Loan
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Phương Thùy
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu
• Đề tài: So Sánh Cấu Trúc Thể Loại Diễn Ngôn Bài Báo Khoa Học Tiếng Anh Và Tiếng Việt Ngành Kinh Tế
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.2.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Các phương pháp nghiên cứu chính trong luận án
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về cấu trúc thể loại diễn ngôn bài báo khoa học
• 2.1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2.1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 2.2. Khái niệm diễn ngôn và thể loại diễn ngôn
• 2.3. Thể loại bài báo khoa học
• 2.4. Cấu trúc thể loại diễn ngôn của bài báo khoa học
• 2.5. Diễn ngôn kinh tế và cấu trúc thể loại diễn ngôn bài báo khoa học ngành kinh tế
• 2.6. Khung lí thuyết phân tích cấu trúc thể loại diễn ngôn – Áp dụng phân tích cấu trúc thể loại diễn ngôn bài báo khoa học ngành kinh tế
• 2.7. Lí thuyết đối chiếu ngôn ngữ - Áp dụng cho đối chiếu cấu trúc thể loại diễn ngôn của bài báo khoa học ngành kinh tế
• 3. ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC THỂ LOẠI DIỄN NGÔN CỦA BÀI BÁO KHOA HỌC TIẾNG ANH NGÀNH KINH TẾ
• 3.1. Đặc điểm các hành động trong phần Tóm tắt
• 3.2. Đặc điểm ngôn ngữ và nội dung
• 3.3. Tần suất xuất hiện các hành động trong phần Tóm tắt
• 3.4. Đặc điểm các hành động trong phần Dẫn nhập
• 3.5. Đặc điểm ngôn ngữ và nội dung
• 3.6. Tần suất xuất hiện các hành động và các bước trong phần Dẫn nhập
• 3.7. Đặc điểm các hành động trong phần Tổng quan
• 3.8. Đặc điểm ngôn ngữ và nội dung
• 3.9. Tần suất xuất hiện các hành động và các bước trong phần Tổng quan
• 3.10. Đặc điểm các hành động và các bước trong phần Phương pháp nghiên cứu
• 3.11. Đặc điểm ngôn ngữ và nội dung
• 3.12. Tần suất xuất hiện các hành động và các bước trong phần Phương pháp nghiên cứu
• 3.13. Đặc điểm các hành động và các bước trong phần Kết quả và thảo luận
• 3.14. Đặc điểm ngôn ngữ và nội dung
• 3.15. Tần suất xuất hiện các hành động và các bước trong phần Kết quả và thảo luận
• 3.16. Đặc điểm các hành động và các bước trong phần Kết luận
• 3.17. Đặc điểm ngôn ngữ và nội dung
• 3.18. Tần suất xuất hiện các hành động và các bước trong phần Kết luận
• 4. ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC THỂ LOẠI DIỄN NGÔN CỦA BÀI BÁO KHOA HỌC TIẾNG VIỆT NGÀNH KINH TẾ VÀ ĐỐI CHIẾU ANH- VIỆT
• 4.1. Đặc điểm cấu trúc thể loại diễn ngôn của bài báo khoa học tiếng Việt và đối chiếu Anh-Việt
• 4.2. Đặc điểm cấu trúc thể loại diễn ngôn của phần Tóm tắt trong bài báo khoa học tiếng Việt và đối chiếu Anh-Việt
• 4.3. Đặc điểm cấu trúc thể loại diễn ngôn của phần Dẫn nhập trong bài báo khoa học tiếng Việt và đối chiếu Anh-Việt
• 4.4. Đặc điểm cấu trúc thể loại diễn ngôn của phần Tổng quan trong bài báo khoa học tiếng Việt và đối chiếu Anh-Việt
• 4.5. Đặc điểm cấu trúc thể loại diễn ngôn của phần Phương pháp nghiên cứu trong bài báo khoa học tiếng Việt và đối chiếu Anh-Việt
• 4.6. Đặc điểm cấu trúc thể loại diễn ngôn của phần Kết quả và thảo luận trong bài báo khoa học tiếng Việt và đối chiếu Anh-Việt
• 4.7. Đặc điểm cấu trúc thể loại diễn ngôn của phần Kết luận trong bài báo khoa học tiếng Việt và đối chiếu Anh-Việt
• 4.8. Nhận xét về những điểm tương đồng và khác biệt trong khối liệu tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.9. Về phương diện giáo dục
• 4.10. Về kinh nghiệm xuất bản theo hướng tiếp cận chuẩn quốc tế
• 4.11. Một số khuyến nghị
• 4.11.1. Đối với công tác giảng dạy kỹ năng viết học thuật cho sinh viên
• 4.11.2. Đối với các giảng viên và nhà khoa học có mục tiêu xuất bản quốc tế
• 4.11.3. Đối với các trường đại học, học viện và các đơn vị nghiên cứu khoa học và đào tạo
• 4.11.4. Đối với các tạp chí chuyên ngành trong nước
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Cấu Trúc Diễn Ngôn Bài Báo Khoa Học Kinh Tế

Bài báo khoa học ngành kinh tế đóng vai trò quan trọng trong việc truyền bá tri thức và thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế tri thức. Việc hiểu rõ cấu trúc thể loại diễn ngôn của bài báo khoa học là yếu tố then chốt để các nhà nghiên cứu trình bày công trình một cách hiệu quả và thuyết phục. Nghiên cứu này tập trung vào việc so sánh đối chiếu cấu trúc này giữa tiếng Anh và tiếng Việt trong ngành kinh tế. Mục tiêu là làm sáng tỏ những điểm tương đồng và khác biệt, từ đó cung cấp thông tin hữu ích cho các nhà nghiên cứu, giảng viên, và sinh viên.

1.1. Tầm quan trọng của bài báo khoa học trong ngành kinh tế

Trong bối cảnh kinh tế tri thức, nghiên cứu kinh tế đóng vai trò then chốt, sản sinh ra tri thức mới. Các bài báo khoa học là phương tiện chính để chia sẻ những tri thức này. Năng suất công bố bài báo khoa học là tiêu chí quan trọng trong đánh giá chất lượng và xếp hạng các cơ sở đào tạo và nghiên cứu. Vì vậy, việc nâng cao năng lực viết và công bố bài báo khoa học là một ưu tiên hàng đầu. Theo Rahman và cộng sự (2017), việc nắm bắt được cấu trúc thể loại diễn ngôn là yếu tố quan trọng để tạo ra bài viết khoa học academic writing chất lượng. Luận án này tập trung vào ngành kinh tế, tiếng Anh và tiếng Việt, nhằm làm rõ những khác biệt về phong cách viết khoa học.

1.2. Vấn đề năng suất công bố khoa học ở Việt Nam hiện nay

Mặc dù đã có những tiến bộ, năng suất công bố khoa học của Việt Nam vẫn còn khiêm tốn so với các nước trong khu vực. Các yếu tố ảnh hưởng đến năng suất này bao gồm nguồn lực tài chính, thời gian, môi trường làm việc, và năng lực nghiên cứu (phương pháp nghiên cứu). Trong đó, năng lực nghiên cứu, đặc biệt là khả năng nắm bắt cấu trúc bài viết, đóng vai trò quan trọng. Luận án của Phạm Thị Tố Loan tập trung vào phân tích diễn ngôn để làm rõ những đặc điểm ngôn ngữ và mô hình cấu trúc phổ biến trong bài báo khoa học.

II. Giải Mã Thách Thức Viết Bài Báo Khoa Học Kinh Tế Song Ngữ

Nhiều nhà nghiên cứu, đặc biệt là những người mới bắt đầu, gặp khó khăn trong việc hiểu và áp dụng cấu trúc thể loại diễn ngôn chuẩn mực trong bài báo khoa học. Sự khác biệt về phong cách viết khoa học giữa tiếng Anh và tiếng Việt, cùng với các quy chuẩn quốc tế, tạo ra những thách thức không nhỏ. Việc thiếu hiểu biết về những khác biệt này có thể ảnh hưởng đến khả năng công bố quốc tế của các công trình nghiên cứu.

2.1. Sự khác biệt về cấu trúc diễn ngôn giữa tiếng Anh và tiếng Việt

Sự khác biệt về cấu trúc thể loại diễn ngôn giữa tiếng Anh và tiếng Việt có thể nằm ở trình tự các phần, cách trình bày thông tin, và việc sử dụng các chiến lược tu từ (rhetorical strategies). Ví dụ, cách trích dẫn trong academic writing có thể khác nhau. Việc không nhận thức được những khác biệt này có thể dẫn đến việc bài báo khoa học bị đánh giá thấp hoặc thậm chí bị từ chối đăng.

2.2. Áp lực đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế trong công bố khoa học

Để được công bố trên các tạp chí quốc tế uy tín, bài báo khoa học cần tuân thủ các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về cấu trúc, phong cách viết, và lựa chọn từ vựng (lexical choices). Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu Việt Nam phải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng và am hiểu sâu sắc về academic writing quốc tế. Việc sử dụng các chiến lược khiêm tốn hóa (hedging) hoặc nhấn mạnh (boosting) cũng cần được cân nhắc kỹ lưỡng.

2.3. Tác động của sự thiếu hụt kiến thức về genre analysis

Nếu nhà nghiên cứu không nắm vững genre analysis, họ có thể gặp khó khăn trong việc xác định mục đích nghiên cứu, xây dựng tổng quan tài liệu hiệu quả và trình bày kết quả nghiên cứu một cách rõ ràng và thuyết phục. Điều này có thể ảnh hưởng đến tính lập luận và lập luận trong bài báo của họ, làm giảm khả năng được chấp nhận đăng trên các tạp chí uy tín. Cần trang bị kiến thức phân tích diễn ngôn cho sinh viên ngành kinh tế.

III. Phương Pháp So Sánh Cấu Trúc Thể Loại Diễn Ngôn Hiệu Quả

Để giải quyết những thách thức trên, nghiên cứu này áp dụng phương pháp so sánh đối chiếu (cross-linguistic analysis) để phân tích cấu trúc thể loại diễn ngôn của bài báo khoa học trong tiếng Anh và tiếng Việt. Phương pháp này tập trung vào việc xác định các hành động (moves) và bước (steps) trong từng phần của bài báo, từ đó rút ra những điểm tương đồng và khác biệt. Khung phân tích dựa trên các lý thuyết về genre analysis và discourse analysis.

3.1. Ứng dụng lý thuyết phân tích thể loại diễn ngôn genre analysis

Phân tích thể loại là phương pháp tiếp cận ngữ liệu dựa trên phân tích diễn ngôn. Cần khảo sát kỹ lưỡng các phần và các đoạn của từng văn bản để khái quát các quy luật tạo ra diễn ngôn trong bài báo khoa học tiếng Anh và tiếng Việt trong ngành kinh tế. Phương pháp này đòi hỏi nghiên cứu dựa trên kinh nghiệm và tri thức, nhằm đưa ra phán đoán, xác định mục tiêu giao tiếp của văn bản. Việc áp dụng genre analysis giúp hiểu rõ mục đích giao tiếp và cấu trúc tổ chức của từng phần trong bài báo.

3.2. Khung phân tích hành động moves và bước steps cụ thể

Khung phân tích bao gồm việc xác định các hành động (moves) chính trong từng phần của bài báo, như tóm tắt, dẫn nhập, tổng quan, phương pháp, kết quả và thảo luận, và kết luận. Mỗi hành động lại được chia nhỏ thành các bước (steps) cụ thể. Ví dụ, trong phần dẫn nhập, một hành động có thể là "Giới thiệu vấn đề nghiên cứu", với các bước như "Nêu bối cảnh" và "Xác định khoảng trống trong nghiên cứu hiện tại". Việc xác định rõ ràng các hành động và bước giúp việc so sánh trở nên chính xác và hệ thống.

3.3. Kết hợp phương pháp định tính và định lượng trong nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng. Phương pháp định tính được sử dụng để phân tích nội dung và ý nghĩa của các hành động và bước trong bài báo. Phương pháp định lượng được sử dụng để thống kê tần suất xuất hiện của các hành động và bước, từ đó xác định những mô hình cấu trúc phổ biến. Việc kết hợp hai phương pháp này giúp có được cái nhìn toàn diện và sâu sắc về cấu trúc diễn ngôn.

IV. So Sánh Cấu Trúc Phần Tóm Tắt Abstract Anh Việt Kinh Tế

Phần tóm tắt (abstract) là phần quan trọng, cung cấp cái nhìn tổng quan về toàn bộ bài báo khoa học. Nghiên cứu này so sánh các hành động (moves) và bước (steps) trong phần tóm tắt của bài báo tiếng Anh và tiếng Việt trong ngành kinh tế, đặc biệt chú ý đến tần suất xuất hiện và mô hình cấu trúc phổ biến.

4.1. Phân tích tần suất xuất hiện các hành động trong phần tóm tắt

Việc phân tích tần suất xuất hiện các hành động trong phần tóm tắt giúp xác định những thông tin nào được nhấn mạnh và coi trọng trong bài báo tiếng Anh và tiếng Việt. Ví dụ, một số nghiên cứu có thể tập trung vào việc nêu rõ mục đích nghiên cứu, trong khi những nghiên cứu khác có thể ưu tiên việc trình bày kết quả nghiên cứu. So sánh tần suất này cho thấy sự khác biệt về phong cách viết và định hướng của các bài báo.

4.2. Đối chiếu mô hình cấu trúc phổ biến trong phần tóm tắt

Ngoài tần suất, việc so sánh mô hình cấu trúc (pattern) trong phần tóm tắt cũng rất quan trọng. Một số bài báo có thể tuân theo trình tự IMRaD (Introduction, Methods, Results, Discussion), trong khi những bài báo khác có thể có cấu trúc khác. Việc xác định các mô hình cấu trúc phổ biến và so sánh chúng giữa tiếng Anh và tiếng Việt giúp hiểu rõ cách các nhà nghiên cứu tổ chức thông tin và truyền đạt ý tưởng.

4.3. Nhận diện các đặc điểm ngôn ngữ đặc trưng trong phần tóm tắt

Phần tóm tắt yêu cầu ngôn ngữ chính xác, cô đọng, sử dụng nhiều thuật ngữ chuyên ngành. So sánh lựa chọn từ vựng (lexical choices) và cấu trúc cú pháp (syntactic structures) trong phần tóm tắt tiếng Anh và tiếng Việt sẽ giúp nhận diện những đặc điểm ngôn ngữ đặc trưng và những khác biệt tiềm ẩn. Điều này có thể bao gồm việc sử dụng các từ nối, các cấu trúc bị động, và các chiến lược tu từ khác. Luận án này tập trung vào những khác biệt đó.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Viết Bài Báo Khoa Học Kinh Tế Chuẩn

Kết quả nghiên cứu về so sánh cấu trúc thể loại diễn ngôn của bài báo khoa học tiếng Anh và tiếng Việt trong ngành kinh tế có thể được ứng dụng trong việc giảng dạy kỹ năng viết học thuật cho sinh viên và các nhà nghiên cứu. Nắm vững những điểm tương đồng và khác biệt giúp họ viết bài báo hiệu quả hơn và tăng khả năng công bố quốc tế.

5.1. Gợi ý cho giảng dạy kỹ năng viết học thuật song ngữ

Giảng viên có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để thiết kế các bài giảng và bài tập thực hành giúp sinh viên làm quen với cấu trúc chuẩn mực của bài báo khoa học trong cả tiếng Anh và tiếng Việt. Cần chú trọng đến việc phân tích diễn ngôn (discourse analysis) trong bài viết và khuyến khích sinh viên lập luận thuyết phục. Các hoạt động như phân tích bài báo mẫu, viết tóm tắt, và phản biện kết quả nghiên cứu có thể giúp sinh viên phát triển kỹ năng academic writing cần thiết.

5.2. Hướng dẫn cho nhà nghiên cứu có mục tiêu công bố quốc tế

Các nhà nghiên cứu có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để điều chỉnh phong cách viết và cấu trúc bài báo của mình sao cho phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế. Cần chú ý đến việc sử dụng từ vựng chuyên ngành chính xác, trình bày kết quả nghiên cứu một cách rõ ràng và logic, và tuân thủ các quy định về trích dẫn. Tham khảo các bài báo đã được công bố trên các tạp chí uy tín cũng là một cách hiệu quả để học hỏi phong cách viết khoa học.

5.3. Khuyến nghị cho tạp chí chuyên ngành và cơ sở đào tạo

Các tạp chí chuyên ngành trong nước nên chuẩn hóa cấu trúc thể loại của bài báo khoa học theo hướng tiếp cận quốc tế. Các cơ sở đào tạo nên tăng cường đào tạo về kỹ năng viết học thuật và khuyến khích giảng viên và sinh viên tham gia các hội thảo và khóa học về phân tích diễn ngôn và academic writing. Luận án của Phạm Thị Tố Loan cung cấp nhiều thông tin hữu ích để thực hiện điều này.

VI. Kết Luận Tương Lai Nghiên Cứu Cấu Trúc Diễn Ngôn Kinh Tế

Nghiên cứu này đã cung cấp những hiểu biết sâu sắc về cấu trúc thể loại diễn ngôn của bài báo khoa học tiếng Anh và tiếng Việt trong ngành kinh tế. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để cải thiện kỹ năng viết học thuật và nâng cao năng lực công bố quốc tế. Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu về chủ đề này, đặc biệt là trong các lĩnh vực khác của khoa học.

6.1. Tóm tắt những phát hiện chính của nghiên cứu đối chiếu

Nghiên cứu đã so sánh đối chiếu các mô hình cấu trúc, sự khác biệt về cách trích dẫn, cấu trúc cú pháp và lựa chọn từ vựng giữa bài báo tiếng Anh và tiếng Việt trong ngành kinh tế. Các kết quả chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt quan trọng cần được quan tâm trong quá trình viết và đánh giá bài báo khoa học.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo và những hạn chế của luận án

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phân tích cấu trúc thể loại trong các lĩnh vực khác của nghiên cứu kinh tế, hoặc so sánh cấu trúc diễn ngôn của bài báo khoa học giữa các nền văn hóa khác nhau. Hạn chế của luận án này là tập trung vào một số lượng hạn chế các tạp chí và chuyên ngành. Các nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng phạm vi để có được cái nhìn toàn diện hơn.

6.3. Tầm quan trọng của nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng trong ngành kinh tế

Nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao kỹ năng giao tiếp và viết học thuật trong ngành kinh tế. Việc hiểu rõ cấu trúc diễn ngôn và các chiến lược tu từ giúp các nhà nghiên cứu và chuyên gia kinh tế truyền đạt thông tin một cách hiệu quả và thuyết phục. Điều này góp phần vào sự phát triển của kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự chuyển dịch mang tính thời đại từ nền kinh tế công nghiệp sang nền kinh tế tri thức, năng lực sản sinh, truyền bá và ứng dụng tri thức khoa học trở thành động lực then chốt quyết định vị thế quốc gia (Rahman et al., 2017). Công bố quốc tế trên các ấn phẩm học thuật uy tín được xem là thước đo quy chuẩn phản ánh năng suất và chất lượng nghiên cứu của các cơ sở giáo dục đại học (Phó Phương Dung & Trần Thị Minh Phượng, 2017). Dữ liệu thực chứng giai đoạn tiền nghiên cứu chỉ ra khoảng cách đáng kể giữa Việt Nam và các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á: năm 2018, các nhà khoa học Việt Nam công bố 6.040 bài báo trong hệ thống ISI và 8.837 bài báo Scopus, trong khi các chỉ số này ở Malaysia lần lượt là 15.615 (ISI) và 33.295 (Scopus), Singapore là 14.974 (ISI) và 22.495 (Scopus), Thái Lan là 10.867 (ISI) và 17.943 (Scopus), và Indonesia là 7.474 (ISI) và 32.456 (Scopus) (Tran et al., 2020). Một trong những rào cản cốt lõi đối với các nhà nghiên cứu trong nước, đặc biệt là các nhà khoa học trẻ, chính là việc thiếu hụt năng lực làm chủ cấu trúc thể loại diễn ngôn (genre structure) theo quy ước học thuật quốc tế.

Nghiên cứu sinh Phạm Thị Tố Loan thực hiện luận án tiến sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu (Mã số: 9229020.03) tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Thị Phương Thùy và PGS. TS. Đào Thanh Lan, với đề tài: "Đối chiếu cấu trúc thể loại diễn ngôn của bài báo khoa học tiếng Anh và tiếng Việt ngành kinh tế". Công trình giải quyết khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng yếu: phần lớn các nghiên cứu thể loại trước đây chỉ tập trung vào từng cấu phần đơn lẻ (như phần Dẫn nhập hoặc Tóm tắt) trong các ngành ngôn ngữ học ứng dụng hoặc y học (Đỗ Xuân Hải, 2014; Nguyễn Thụy Phương Lan, 2012; Nguyễn Thị Tuyết Mai, 2019), trong khi chưa có một công trình toàn diện nào đối chiếu chỉnh thể 6 phần của bài báo khoa học thực nghiệm ngành kinh tế song ngữ Anh - Việt.

Luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Cấu trúc thể loại diễn ngôn của bài báo khoa học tiếng Anh ngành kinh tế trên các tạp chí quốc tế có đặc điểm như thế nào về các hành động (moves), các bước (steps) và các mẫu cấu trúc điển hình (patterns)?
2. Cấu trúc thể loại diễn ngôn của bài báo khoa học tiếng Việt ngành kinh tế trên các tạp chí đầu ngành trong nước có đặc điểm như thế nào?
3. Cấu trúc thể loại diễn ngôn giữa bài báo khoa học tiếng Anh và tiếng Việt ngành kinh tế có những điểm tương đồng và dị biệt nào, và các khác biệt này được lý giải từ góc độ giáo dục và tập quán xuất bản ra sao?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của lý thuyết phân tích thể loại theo đường hướng Tiếng Anh chuyên ngành (ESP) của John Swales (1981, 1990, 2004) với mô hình CARS (Creating a Research Space), lý thuyết Tiềm năng cấu trúc thể loại (Genre Structural Potential - GSP) của Hasan (1989), lý thuyết Tu từ học mới của Berkenkotter & Huckin (1995), và 5 nguyên tắc ngôn ngữ học đối chiếu của Bùi Mạnh Hùng (2008).

Về quy mô và phạm vi nghiên cứu, luận án khảo sát một khối liệu có thể so sánh (comparable corpus) gồm 120 bài báo thực nghiệm xuất bản giai đoạn 2017 - 2021, chia đều thành 60 bài báo tiếng Anh (BTA1 đến BTA60) trích từ 3 tạp chí Scopus/WoS uy tín (Journal of Economics and Business - Scopus Q1/ESCI, Journal of Business Economics and Management - Scopus Q2/SSCI, Business Perspectives and Research - Scopus Q3) và 60 bài báo tiếng Việt (BTV1 đến BTV60) trích từ 3 tạp chí hàng đầu được Hội đồng Giáo sư Nhà nước tính điểm từ 0,75 đến 1,0 điểm (Tạp chí Kinh tế và Kinh doanh, Tạp chí Kinh tế và Phát triển, Tạp chí Khoa học Thương mại), bao quát 4 phân ngành kinh tế cốt lõi: Kinh tế học, Tài chính - Ngân hàng - Bảo hiểm, Kinh doanh, và Quản trị - Quản lý.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế ghi nhận sự phát triển mạnh mẽ của trường phái phân tích thể loại học thuật bắt nguồn từ định nghĩa kinh điển của Swales (1990: 58): "Thể loại là một lớp các sự kiện giao tiếp trong đó các thành viên cùng chia sẻ một số mục đích giao tiếp được các chuyên gia trong cộng đồng diễn ngôn công nhận". Các mô hình phân tích cấu trúc IMRaD (Introduction - Methods - Results and Discussion) và mô hình CARS 3 hành động của Swales (2004) đã được kiểm chứng và mở rộng trên nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau: y học (Williams, 1999), khoa học máy tính (Posteguillo, 1999), kỹ thuật (Kanoksilapatham, 2011), luật học (Tessuto, 2015), và giáo dục (Loi, 2010).

Trong các nghiên cứu so sánh thể loại xuyên văn hóa và xuyên ngôn ngữ, tồn tại những cuộc tranh luận và phát hiện đa chiều về mức độ tương thích của các văn bản tiếng bản ngữ so với chuẩn mực tiếng Anh quốc tế. Cụ thể, khi khảo sát các bài báo tiếng Hungary và tiếng Anh, Arvay & Tankó (2004) phát hiện tác giả người Hungary có xu hướng đặt câu hỏi gợi mở thảo luận thay vì chỉ ra khoảng trống nghiên cứu một cách trực diện như các tác giả tiếng Anh. Tương tự, Hirano (2009) khi đối chiếu bài báo tiếng Bồ Đào Nha (Brazil) và tiếng Anh nhận thấy các tác giả Brazil thường bỏ qua bước "xác lập khoảng trống nghiên cứu" (establishing a niche) do bối cảnh học thuật nội địa ít chịu áp lực cạnh tranh xuất bản. Trong bối cảnh châu Á, Loi (2010) so sánh 20 bài báo tiếng Trung và 20 bài báo tiếng Anh, chỉ ra rằng tác giả Trung Quốc thường bỏ qua bước "phản biện các nghiên cứu trước" nhằm duy trì sự hài hòa và tránh xung đột trực diện theo chuẩn mực văn hóa Á Đông. Im-O-Cha et al. (2004) cũng ghi nhận sự khác biệt về trật tự hành động trong các bài báo ngôn ngữ học tiếng Thái khi các tác giả có xu hướng mô tả chi tiết nghiên cứu hơn là chứng minh tính cấp thiết của đề tài.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu đi trước của Phó Phương Dung (2008, 2010, 2014) đặt nền móng cho việc phân tích tóm tắt bài báo chuyên ngành ngôn ngữ học ứng dụng và khoa học giáo dục. Đỗ Xuân Hải (2014, 2016) tập trung phân tích đối chiếu phần Dẫn nhập trong ngành Ngôn ngữ học ứng dụng. Nguyễn Thị Minh Tâm & Ngô Hữu Hoàng (2017) khảo sát cấu trúc phần Tóm tắt bài báo, còn Nguyễn Thị Tuyết Mai (2019) nghiên cứu báo cáo ca lâm sàng y khoa. Trong lĩnh vực kinh tế, Nguyễn Thụy Phương Lan (2012) khảo sát cấu trúc thể loại của 15 bài báo kinh tế - tài chính tiếng Anh của Mỹ nhưng không tiến hành đối chiếu với tiếng Việt.

Luận án của Phạm Thị Tố Loan định vị một vị trí nghiên cứu độc lập và đột phá: khắc phục giới hạn mẫu nhỏ và phạm vi hẹp của các nghiên cứu trước bằng việc thiết lập khối liệu chuẩn 120 bài báo toàn văn ngành kinh tế, phân tích có hệ thống cấu trúc 6 thành phần chính: Tóm tắt, Dẫn nhập, Tổng quan, Phương pháp nghiên cứu, Kết quả và Thảo luận, Kết luận. Luận án bắc nhịp cầu nối giữa lý thuyết phân tích diễn ngôn hiện đại và thực tiễn nâng cao năng lực công bố quốc tế của nền học thuật Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án có những đóng góp lý luận sâu sắc khi mở rộng và hoàn thiện các mô hình lý thuyết thể loại diễn ngôn vào bối cảnh diễn ngôn học thuật chuyên ngành kinh tế:

Thứ nhất, luận án mở rộng mô hình CARS của Swales (1990, 2004) bằng việc chứng minh tính năng động và biến đổi (genre dynamism) theo lý thuyết của Berkenkotter & Huckin (1995). Kết quả nghiên cứu xác thực rằng trong diễn ngôn kinh tế học hiện đại, các hành động và bước không diễn ra theo một trật tự tuyến tính cứng nhắc mà tồn tại các chu trình lặp (cyclical moves), đặc biệt là sự kết hợp chặt chẽ giữa việc xác lập khoảng trống tri thức và luận giải mô hình kinh tế lượng.

Thứ hai, luận án tinh chỉnh hệ thống phân loại mức độ xuất hiện của các hành động diễn ngôn do Kanoksilapatham (2005) đề xuất. Nếu Kanoksilapatham chỉ phân chia thành 3 mức: Bắt buộc (Obligatory - 100%), Điển hình (Conventional - 60% đến 99%), và Tùy ý (Optional - dưới 60%), thì luận án này đề xuất tách mức Điển hình thành hai tiểu cấp độ chuẩn xác hơn:

• Bắt buộc (Obligatory): Tần suất xuất hiện 100%
• Điển hình cao (Highly conventional): Tần suất xuất hiện từ 80% đến 99%
• Điển hình thấp (Low conventional): Tần suất xuất hiện từ 60% đến 79%
• Tùy ý (Optional): Tần suất xuất hiện dưới 60%

Thang đo 4 bậc này phản ánh tinh tế hơn ranh giới giữa quy ước thể loại có tính chuẩn hóa quốc tế và các biến thể diễn ngôn mang tính linh hoạt của từng tạp chí hoặc cộng đồng học thuật bản địa.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp một cách khoa học 3 đường hướng tiếp cận thể loại: đường hướng Tiếng Anh chuyên ngành (ESP), đường hướng Ngữ pháp chức năng hệ thống (Systemic Functional Linguistics), và đường hướng Tu từ học mới (New Rhetoric). Luận án xây dựng một khung phân tích toàn diện gồm 23 hành động (moves) và 45 bước (steps) bao quát toàn bộ 6 thành phần của bài báo khoa học thực nghiệm:

[Chỉnh thể Bài báo Khoa học Ngành Kinh tế (6 Cấu phần)]

Khung phân tích này xác lập rõ các điều kiện biên (boundary conditions): áp dụng chuyên biệt cho các bài báo khoa học thực nghiệm (empirical research articles) dựa trên dữ liệu sơ cấp hoặc dữ liệu thứ cấp được kiểm chứng định lượng/định tính, loại trừ các bài tổng quan lý thuyết thuần túy (conceptual reviews), điểm sách (book reviews), hoặc bài xã luận (editorials).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường triết học nhận thức luận thực chứng phê phán (critical realism) kết hợp với đường hướng ngôn ngữ học thực nghiệm dựa trên khối liệu (corpus linguistics). Thiết kế nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa phân tích định tính (nhận diện chức năng giao tiếp, chiến lược tu từ của các hành động và bước) và phân tích định lượng (thống kê tần suất xuất hiện, tỷ lệ phần trăm và xác định các mô hình cấu trúc điển mẫu).

Khối liệu nghiên cứu gồm 120 bài báo được thu thập nghiêm ngặt theo các tiêu chí: uy tín học thuật cao, tính đại diện cho chuyên ngành kinh tế, và khả năng tiếp cận công khai (Nwogu, 1997). Tiêu chí chọn mẫu chi tiết:

• Khối liệu tiếng Anh (60 bài): Thu thập từ 3 tạp chí quốc tế thuộc danh mục Scopus/WoS: Journal of Economics and Business (Q1, 20 bài), Journal of Business Economics and Management (Q2, 20 bài), Business Perspectives and Research (Q3, 20 bài). Cơ cấu chuyên ngành: Kinh tế học (12 bài), Tài chính - Ngân hàng - Bảo hiểm (10 bài), Kinh doanh (22 bài), Quản trị - Quản lý (16 bài).
• Khối liệu tiếng Việt (60 bài): Thu thập từ 3 tạp chí đầu ngành có điểm công trình cao nhất trong danh mục HĐGSNN: Tạp chí Kinh tế và Kinh doanh (20 bài), Tạp chí Kinh tế và Phát triển (20 bài), Tạp chí Khoa học Thương mại (20 bài). Cơ cấu chuyên ngành: Kinh tế học (9 bài), Tài chính - Ngân hàng - Bảo hiểm (9 bài), Kinh doanh (20 bài), Quản trị - Quản lý (22 bài).
• Khung thời gian: 2017 đến 2021, đảm bảo mỗi tạp chí đóng góp trung bình 3 - 5 bài/năm, loại bỏ các yếu tố thiên lệch theo thời điểm.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình phân tích khối liệu được thực hiện chặt chẽ qua 5 giai đoạn chuẩn hóa theo mô hình của Cotos (2018):

1. Mã hóa ngữ liệu: Toàn bộ 120 bài báo được gán mã định danh duy nhất từ BTA1 đến BTA60 cho khối liệu tiếng Anh và BTV1 đến BTV60 cho khối liệu tiếng Việt.
2. Nhận diện đơn vị phân tích: Dựa trên 3 chỉ dấu ngôn ngữ khách quan gồm:
   • Biểu thức phổ dụng (formulaic expressions): Ví dụ, biểu thức thiết lập khoảng trống trong tiếng Anh "little attention has been paid to...", "prior studies have largely overlooked..." đối ứng với tiếng Việt "các nghiên cứu về... còn rất hạn chế", "vẫn còn tồn tại khoảng trống nghiên cứu về..." (Ädel, 2014; Cortes, 2013).
   • Từ vựng chuyên dùng (frequently-used lexical resources): Các danh từ, động từ học thuật then chốt như research, examine, evaluate, empirical findings, contribute đối ứng với nghiên cứu, khảo sát, kiểm định, bằng chứng thực nghiệm, đóng góp (Biber & Barbieri, 2007).
   • Chỉ tố diễn ngôn (discourse markers): Phân loại theo 4 nhóm nghĩa (đối lập, giải thích, suy luận, thời gian) như however, on the contrary, consequently, furthermore đối ứng với tuy nhiên, mặt khác, do đó, tóm lại (Fraser, 1999).
3. Kiểm tra độ tin cậy liên mã hóa (Inter-coder reliability): Để loại bỏ tính chủ quan trong phân tích thể loại, tác giả mời một nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu độc lập mã hóa lại toàn bộ mẫu thử nghiệm và khối liệu. Hai bên tiến hành đối chiếu, thảo luận sâu về các trường hợp dị biệt cho đến khi đạt sự đồng thuận tuyệt đối (100% consensus).
4. Xử lý dữ liệu định lượng: Sử dụng phần mềm Microsoft Excel chuyên dụng để kiểm đếm, tính toán tần suất xuất hiện và tỷ lệ phần trăm của từng hành động, từng bước và các chuỗi cấu trúc kết hợp (structural patterns).
5. Phân tích đối chiếu xuyên ngôn ngữ: Áp dụng triệt để 5 nguyên tắc đối chiếu của Bùi Mạnh Hùng (2008) để chỉ ra các điểm đồng nhất, tương đồng cục bộ và dị biệt hoàn toàn giữa hai hệ thống diễn ngôn.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích thống kê và đối chiếu 120 bài báo đã mang lại 5 phát hiện cốt lõi:

Thứ nhất, về cấu trúc phần Dẫn nhập (Introduction), các bài báo tiếng Anh (BTA) thể hiện tính tuân thủ tuyệt đối mô hình CARS với tần suất xuất hiện của Hành động 1 (Thiết lập lĩnh vực), Hành động 2 (Xác lập khoảng trống), và Hành động 3 (Trình bày nghiên cứu hiện tại) đều đạt mức Bắt buộc hoặc Điển hình cao (95% - 100%). Ngược lại, trong khối liệu bài báo tiếng Việt (BTV), Hành động 2 (Xác lập khoảng trống nghiên cứu) xuất hiện với tần suất rất thấp (chỉ đạt mức Tùy ý < 60%). Đa số các tác giả Việt Nam đi thẳng từ việc nêu lý do chọn đề tài sang mục đích nghiên cứu mà bỏ qua bước phê bình y văn để chỉ ra điểm nghẽn tri thức.

Thứ hai, trong phần Tổng quan nghiên cứu (Literature Review), các bài báo tiếng Anh dành dung lượng lớn cho Bước 1 của Hành động 2: "Đưa ra ý kiến phản bác/phản biện các kết quả nghiên cứu trước" (Counter-claiming) và Bước 5: "Tổng hợp kiến thức để xây dựng khung lý thuyết/mô hình giả thuyết" (đạt mức Điển hình cao > 85%). Trong khi đó, các bài báo tiếng Việt chủ yếu dừng lại ở việc liệt kê, trích dẫn đơn thuần các nghiên cứu đi trước (Descriptive reporting) mà thiếu sự đánh giá phê phán (Critical evaluation) và vắng bóng việc tổng hợp khung phân tích lý thuyết độc lập.

Thứ ba, ở phần Phương pháp nghiên cứu (Methodology), các bài báo tiếng Anh luôn coi Bước "Biện luận quy trình thu thập dữ liệu" và "Biện luận việc lựa chọn mô hình/phương pháp phân tích" là yếu tố Bắt buộc (100%), giải trình chi tiết về nguồn dữ liệu (World Bank, Bloomberg, khảo sát định mức), kích thước mẫu và các kiểm định độ tin cậy (Cronbach's alpha, AVE, kiểm định đa cộng tuyến VIF, GMM). Trong bài báo tiếng Việt, phần lớn tác giả chỉ mô tả ngắn gọn công thức hoặc mô hình toán mà bỏ qua bước lập luận bảo vệ tính hợp lệ (validity) và tính xác thực (reliability) của công cụ đo lường.

Thứ tư, tại phần Kết quả và Thảo luận (Results and Discussion), sự khác biệt thể hiện rõ nét nhất ở Hành động 4 (Nhận xét và Luận giải kết quả). Trong BTA, Bước "So sánh kết quả nghiên cứu hiện tại với các nghiên cứu trước đây" và "Luận giải nguyên nhân dẫn đến sự tương đồng/khác biệt" xuất hiện với tỷ lệ 96,7% (Điển hình cao). Ngược lại, ở BTV, phần lớn tác giả chỉ thực hiện Hành động 2 (Báo cáo kết quả số liệu thống kê thuần túy qua các bảng bảng biểu) và bỏ qua bước đối thoại học thuật với các công trình đi trước.

Thứ năm, ở phần Kết luận (Conclusion), các bài báo tiếng Anh bắt buộc phải nêu rõ "Hạn chế của nghiên cứu" (Limitations) và "Gợi mở hướng nghiên cứu trong tương lai" (Future research directions) (tần suất 93,3% - Điển hình cao). Trái lại, trong khối liệu tiếng Việt, tỷ lệ xuất hiện của mục hạn chế chỉ đạt dưới 45% (Tùy ý), trong khi phần lớn dung lượng được dành cho "Kiến nghị giải pháp chính sách mang tính vĩ mô".

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Luận án khẳng định rằng cấu trúc thể loại diễn ngôn không chỉ là vấn đề hình thức trình bày mà là sự phản ánh văn hóa học thuật, tư duy nhận thức và thói quen giao tiếp của từng cộng đồng diễn ngôn (discourse community). Nghiên cứu cung cấp khung phân tích 23 hành động - 45 bước như một công cụ phương pháp luận chuẩn mực để phân tích diễn ngôn kinh tế học so sánh.
• Về mặt thực tiễn giáo dục: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp để đổi mới giáo trình và phương pháp giảng dạy học phần "Viết học thuật" (Academic Writing) và "Phương pháp nghiên cứu khoa học" cho học viên cao học, nghiên cứu sinh khối ngành kinh tế tại Việt Nam.
• Về chuẩn hóa xuất bản tạp chí: Luận án cung cấp các luận cứ thực chứng giúp ban biên tập các tạp chí khoa học trong nước chuẩn hóa thể thức hướng dẫn tác giả (Author Guidelines) tiệm cận với chuẩn mực của Scopus và Web of Science, thúc đẩy quá trình quốc tế hóa các tạp chí nội địa.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp đột phá, luận án cũng thẳng thắn thừa nhận 3 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn về quy mô khối liệu: Khối liệu khảo sát dừng lại ở 120 bài báo thực nghiệm (60 BTA và 60 BTV) trong giai đoạn 5 năm (2017 - 2021). Quy mô này tuy đảm bảo độ tin cậy thống kê cho phân tích thể loại chuyên sâu nhưng chưa bao quát toàn bộ các phân ngành hẹp của kinh tế học.
2. Giới hạn về kiểu loại văn bản: Luận án tập trung duy nhất vào bài báo nghiên cứu thực nghiệm (empirical research articles), chưa khảo sát các thể loại diễn ngôn học thuật khác như bài báo tổng quan lý thuyết (systematic review), bài nghiên cứu định tính thuần túy, luận văn, luận án hay sách chuyên khảo.
3. Giới hạn về phạm vi tạp chí: Các bài báo tiếng Anh được lấy từ 3 tạp chí quốc tế và bài báo tiếng Việt lấy từ 3 tạp chí trong nước, chưa mở rộng so sánh với các bài báo của tác giả Việt Nam viết bằng tiếng Anh đăng trên các tạp chí quốc tế.

Từ các hạn chế trên, chương trình nghiên cứu 10 năm tới mở ra các hướng phát triển:

• Mở rộng quy mô khối liệu lên 500 - 1.000 bài báo và tự động hóa quá trình nhận diện hành động diễn ngôn bằng công nghệ Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và Trí tuệ nhân tạo (AI).
• Khảo sát sự biến đổi thể loại diễn ngôn của các tác giả người Việt khi chuyển dịch từ xuất bản trong nước sang xuất bản quốc tế (cross-linguistic genre transfer).
• Mở rộng phân tích sang các lĩnh vực khoa học xã hội khác như Xã hội học, Luật học, và Khoa học Giáo dục.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động lan tỏa mạnh mẽ trên nhiều phương diện:

• Tác động học thuật: Định hình một chuẩn mực mới trong nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng và phân tích diễn ngôn tại Việt Nam. Cung cấp tài liệu tham khảo nền tảng với tiềm năng trích dẫn cao cho các nghiên cứu về cấu trúc thể loại, tiếng Anh chuyên ngành kinh tế (ESP), và tu từ học tương phản.
• Đổi mới giáo dục đại học: Trực tiếp hỗ trợ các trường đại học khối kinh tế (như Đại học Kinh tế Quốc dân, Đại học Ngoại thương, Đại học Thương mại, Học viện Tài chính) xây dựng chương trình bồi dưỡng năng lực công bố quốc tế cho giảng viên và nghiên cứu sinh.
• Thúc đẩy hội nhập khoa học quốc gia: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm và giải pháp kỹ thuật cụ thể giúp các nhà khoa học Việt Nam vượt qua rào cản diễn ngôn để nâng cao tỷ lệ chấp nhận bài viết (acceptance rate) trên các tạp chí quốc tế Q1/Q2, góp phần nâng cao chỉ số xuất bản khoa học quốc gia trên bản đồ thế giới.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên trẻ: Nắm bắt chi tiết "bản đồ kiến trúc" của một bài báo khoa học quốc tế, hiểu rõ chức năng tu từ của từng hành động (move) và bước (step), biết cách viết phần Dẫn nhập thuyết phục, xây dựng khoảng trống nghiên cứu và luận giải sâu sắc phần Thảo luận kết quả.
• Các nhà nghiên cứu cao cấp và Người hướng dẫn khoa học: Có thêm công cụ chuẩn mực để đánh giá, phản biện và hướng dẫn học viên hoàn thiện các bản thảo khoa học đạt chuẩn quốc tế.
• Ban Biên tập và Hội đồng Khoa học các Tạp chí trong nước: Có cơ sở khoa học vững chắc để tái cấu trúc quy chuẩn bản thảo, nâng cấp tiêu chí phản biện, từ đó nâng cao chất lượng học thuật để gia nhập cơ sở dữ liệu quốc tế (Scopus, WoS, ACI).
• Các nhà hoạch định chính sách giáo dục đại học: Có thêm căn cứ xác đáng để xây dựng chính sách tài trợ nghiên cứu, chiến lược phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghệ gắn liền với nâng cao năng lực viết học thuật.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng mô hình phân loại tần suất thể loại của Kanoksilapatham (2005) từ 3 bậc thành 4 bậc chuẩn xác (Bắt buộc [100%], Điển hình cao [80-99%], Điển hình thấp [60-79%], và Tùy ý [<60%]), đồng thời tích hợp thành công mô hình CARS của Swales (2004) vào việc giải mã toàn diện chỉnh thể 6 cấu phần của bài báo kinh tế học thực nghiệm song ngữ Anh - Việt.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án thể hiện như thế nào khi so sánh với các nghiên cứu trước? So với các nghiên cứu đơn ngành hoặc khảo sát mẫu hẹp trước đây (như Nguyễn Thụy Phương Lan 2012 chỉ khảo sát 15 bài; Đỗ Xuân Hải 2014 chỉ khảo sát phần Dẫn nhập), luận án này xây dựng khối liệu chuẩn hóa 120 bài báo toàn văn, kết hợp phân tích định tính đa tầng dựa trên 3 chỉ dấu ngôn ngữ (biểu thức phổ dụng, từ vựng chuyên dùng, chỉ tố diễn ngôn) với quy trình kiểm định độ tin cậy liên mã hóa (inter-coder reliability) nghiêm ngặt đạt sự đồng thuận tuyệt đối.

3. Phát hiện nào trong dữ liệu gây bất ngờ và có ý nghĩa phản trực giác nhất? Phát hiện bất ngờ nhất là sự đối nghịch hoàn toàn ở phần Kết luận: trong khi 93,3% bài báo tiếng Anh bắt buộc phải trình bày "Hạn chế nghiên cứu" và "Định hướng tương lai" như một chuẩn mực của sự khiêm tốn khoa học (academic modesty) và tính mở của tri thức, thì có tới hơn 55% bài báo tiếng Việt hoàn toàn bỏ qua phần này mà tập trung phần lớn dung lượng để đưa ra các khuyến nghị chính sách vĩ mô mang tính áp đặt và bao quát vượt quá phạm vi dữ liệu khảo sát.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) rõ ràng không? Có. Toàn bộ quy trình 5 bước theo Cotos (2018), hệ thống mã hóa 120 bài báo (BTA1-60, BTV1-60), danh mục 23 hành động và 45 bước kèm bảng tiêu chí nhận diện biểu thức ngôn ngữ học và các tiêu chuẩn chọn tạp chí (Scopus Q1-Q3 và HĐGSNN 0,75-1,0 điểm) được mô tả chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập có thể tái lập hoàn toàn trên các tập dữ liệu khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao? Luận án định hình lộ trình phát triển nghiên cứu 10 năm với 3 trọng tâm: (i) Xây dựng khối liệu lớn (Big Corpus) đa ngành tích hợp công cụ AI tự động phân tích thể loại; (ii) Nghiên cứu sâu về hiện tượng chuyển di thể loại diễn ngôn (genre transfer) của tác giả Việt Nam trong quá trình hội nhập xuất bản quốc tế; (iii) Phát triển bộ cẩm nang hướng dẫn viết học thuật chuyên sâu cho từng chuyên ngành kinh tế đặc thù.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Phạm Thị Tố Loan là một công trình nghiên cứu công phu, nghiêm cẩn và mang tính tiên phong trong lĩnh vực ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu tại Việt Nam, với 6 đóng góp cốt lõi:

1. Xây dựng và kiểm chứng thành công khung phân tích cấu trúc thể loại bài báo khoa học ngành kinh tế gồm 23 hành động và 45 bước trên chỉnh thể 6 cấu phần.
2. Tinh chỉnh khung đánh giá tần suất xuất hiện thể loại thành 4 cấp độ khoa học, giải mã chính xác ranh giới giữa chuẩn mực bắt buộc và biến thể tu từ.
3. Cung cấp bức tranh toàn cảnh định lượng và định tính về sự tương đồng và dị biệt sâu sắc giữa bài báo kinh tế tiếng Anh quốc tế và bài báo kinh tế tiếng Việt trong nước.
4. Nhận diện các điểm nghẽn diễn ngôn then chốt của tác giả Việt Nam: thiếu vắng hành động xác lập khoảng trống nghiên cứu, thiếu tính phản biện y văn, và bỏ qua phần trình bày hạn chế nghiên cứu.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp sư phạm và khuyến nghị chuẩn hóa xuất bản thực tiễn cho các trường đại học và tạp chí chuyên ngành trong nước.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới giữa Ngôn ngữ học đối chiếu, Xử lý ngôn ngữ tự nhiên và Xã hội học tri thức, đóng góp thiết thực vào chiến lược nâng cao năng suất và vị thế công bố quốc tế của nền khoa học Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu/Dẫn nhập, 3) Cơ sở lý thuyết/Cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu/Cơ sở lý thuyết và bằng chứng thực nghiệm/Tổng quan, 4) Phương pháp nghiên cứu/Dữ liệu và mô hình nghiên cứu; 5) Kết quả nghiên cứu/Kết quả và thảo luận/, 6) Kết luận/Kết luận và khuyến nghị. Các bài báo thuộc các phân ngành khác nhau trong lĩnh vực kinh tế, được chúng tôi thống kê theo tiêu chí phân loại của HĐGSNN (2021). Theo đó, các bài báo ngành kinh tế bao gồm: Kinh tế học, Kinh doanh, Tài chính – Ngân hàng – Bảo hiểm, Quản trị - Quản lý, Kế toán – Kiểm toán. Trong quá trình thu thập ngữ liệu, các bài báo ngành Kế toán – Kiểm toán xuất hiện với tần suất rất thấp nên chúng tôi chỉ tập trung vào bốn nhóm chuyên ngành chính là Kinh tế học, Kinh doanh, Tài chính – Ngân hàng – Bảo hiểm, và Quản trị - Quản lý.

Cụ thể, nhóm chuyên ngành Kinh tế học bao gồm: Kinh tế học, Kinh tế chính trị, Kinh tế đầu tư, Kinh tế phát triển, Thống kê kinh tế, Toán kinh tế, Quản lý kinh tế, Kinh tế các ngành và lĩnh vực, Phát triển nông thôn, Hệ thống nông nghiệp. Nhóm chuyên ngành Kinh doanh bao gồm: Kinh doanh, Quản trị kinh doanh, Kinh doanh thương mại, Marketing, Thương mại, Quản trị nhân lực, Kinh doanh quốc tế, Kinh doanh các ngành và lĩnh vực. Các chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng – Bảo hiểm bao gồm: Tài chính – Ngân hàng, Tài chính công, Bảo hiểm, Hải quan, Tài chính quốc tế, Thị trường và các định chế tài chính. Cuối cùng, nhóm chuyên ngành Quản trị - Quản lý bao gồm: Khoa học quản lý, Chính sách công, Quản lý công, Quản trị nhân lực, Hệ thống thông tin quản lý, Quản trị văn 16 phòng, Quản lý khoa học và công nghệ, Quản lý an toàn và sức khỏe nghề nghiệp, Quản lý công nghiệp, Quản lý năng lượng, Logistics và chuỗi cung ứng.

Bảng sau thống kê số lượng bài báo thuộc bốn nhóm chuyên ngành kinh tế của ba tạp chí trong khối liệu tiếng Việt: Bảng 0. Số lượng bài báo thuộc các chuyên ngành kinh tế của ba tạp chí tiếng Việt STT Nhóm chuyên Tên tạp chí Tổng ngành Tạp chí Tạp chí Tạp chí Kinh tế và Khoa học Kinh tế và Phát triển Thương mại Kinh doanh 1. Kinh tế học 3 5 1 9 2. Tài chính – Ngân 2 2 5 9 hàng – Bảo hiểm 4.

Quản trị - Quản lý 8 7 7 22 Tổng 20 20 20 60 Bảng sau thống kê số lượng bài báo thuộc bốn nhóm chuyên ngành kinh tế của ba tạp chí trong khối liệu tiếng Anh: Bảng 0. Số lượng bài báo thuộc các chuyên ngành kinh tế của ba tạp chí tiếng Anh STT Nhóm chuyên Tên tạp chí Tổng ngành Journal of Journal of Business Economics Business Perspectives and Economics and Business and Research Management 1. Kinh tế học 3 4 5 12 2. Tài chính – Ngân 5 3 2 10 hàng – Bảo hiểm 4.

Quản trị - Quản lý 3 6 7 16 Tổng 20 20 20 60 Các tạp chí tiếng Anh và tiếng Việt đều đáp ứng các yêu cầu của việc xây dựng khối liệu, đó là uy tín học thuật, tính đại diện, và khả năng tiếp cận (Nwogu, 1997) [111]. Cụ thể, ở khối liệu tiếng Anh, uy tín học thuật, tính đại diện và khả năng tiếp cận được thể hiện rõ ở ba tạp chí như sau: (i) Uy tín học thuật: Ba tạp chí Journal of Economics and Business, Journal of Business Economics and Management, và Business Perspectives and Research đều thuộc danh mục các tạp chí Scopus/WoS. Trong đó, tạp chí Journal of Economics and Business được xếp hạng Q1 trong Scopus (Scopus, 2021) và nằm trong danh mục trích dẫn các nguồn mới nổi ESCI (Emerging Sources Citation Index) (Clarivate, 2021). Tiếp đến, tạp chí Journal of Business Economics and Management được xếp hạng Q2 trong Scopus (Scopus, 2021) và thuộc danh mục SSCI (Social Science Citation Index) trong hệ thống WoS (Clarivate, 2021).

Cuối cùng, tạp chí Business Perspectives and Research được xếp hạng Q3 trong hệ thống Scopus (Scopus, 2021). Các tạp chí này đều có quy trình phản biện kín, tuân thủ thông lệ đạo đức xuất bản, đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật, và được lựa chọn theo quy trình xét duyệt nghiêm ngặt; vì vậy được giới học thuật công nhận và đề cao chất lượng. (ii) Tính đại diện Ba tạp chí Journal of Economics and Business (Mỹ), Journal of Business Economics and Management (Lithuania), Business Perspectives and Research (Anh) đều thỏa mãn các tiêu chí xét duyệt của hệ thống Scopus và Web of Science bao gồm: - Về ngôn ngữ: các bài báo được viết bằng tiếng Anh bởi các tác giả thuộc các nước nói tiếng Anh (bản xứ) và cả các tác giả phi bản xứ. Đối với các tác giả không đến từ các nước nói tiếng Anh thì trong quá trình phản biện, ban biên tập sẽ đảm bảo 18 bản thảo có hình thức, văn phong và ngôn ngữ sử dụng tiếng Anh theo chuẩn mực quốc tế.

- Về công tác xét duyệt: bài viết được tiếp nhận và phản biện theo thông lệ khoa học quốc tế, đảm bảo quá trình bình duyệt kín và khách quan. - Về ban biên tập: bao gồm các học giả quốc tế, tiêu biểu, đại diện cho các hướng nghiên cứu chính của tạp chí. - Về hình thức: bài báo được trình bày theo cấu trúc chuẩn mực theo thông lệ khoa học quốc tế. - Về phát hành: các tạp chí được phát hành định kỳ, được thống kê và xếp hạng trong danh mục các tạp chí tra cứu hàng đầu.

(iii) Khả năng tiếp cận Các bài báo trong ba tạp chí Journal of Economics and Business, Journal of Business Economics and Management, và Business Perspectives and Research đều có thể truy cập từ bất kỳ quốc gia nào trên thế giới thông qua các website của tạp chí như sau: 1) Journal of Economics and Business: https://www.com/journal-of-economics-and-business 2) Journal of Business Economics and Management: https://www.com/toc/tbem20/current 3) Business Perspectives and Research: https://journals.com/home/bpr Tương tự, ở khối liệu tiếng Việt, uy tín học thuật, tính đại diện và khả năng tiếp cận cũng được đảm bảo ở cả ba tạp chí: (i) Uy tín học thuật: Ba tạp chí Tạp chí Kinh tế và Kinh doanh, Tạp chí Kinh tế và Phát triển, và Tạp chí Khoa học Thương mại đều là các tạp chí hàng đầu thuộc danh mục tạp chí Hội đồng giáo sư ngành kinh tế được tính điểm công trình lần lượt là Tạp chí Kinh tế và Kinh doanh (0 - 0.75), Tạp chí Kinh tế và Phát triển (0 – 1), và Tạp chí Khoa học Thương mại (0 – 1) (Hội đồng Giáo sư ngành kinh tế, 2021). Các tạp chí này có sứ 19 mệnh công bố các công trình nghiên cứu khoa học nguyên tác trong lĩnh vực kinh tế và có uy tín học thuật cao, được phát hành định kỳ. Phạm vi nghiên cứu của các tạp chí bao gồm các vấn đề lí thuyết và thực tiễn trong ngành kinh tế trong nước và trên thế giới bao gồm kinh tế, kinh doanh và quản lý. (ii) Tính đại diện Ba tạp chí đều mang tính đại diện trong cơ sở dữ liệu tham khảo, trích dẫn cho các nhà nghiên cứu ngành kinh tế, cụ thể như sau: - Các bài báo được đăng tải trong các số tiếng Anh hoặc tiếng Việt của tạp chí.

Tuy nhiên, trong nghiên cứu này, chúng tôi chỉ lựa chọn các bài báo xuất bản bằng tiếng Việt. - Các bài báo công bố đều là những công trình nghiên cứu khoa học ngành kinh tế, phục vụ cho công tác đào tạo, nghiên cứu, giảng dạy và hoạch định phát triển kinh tế xã hội. - Việc xuất bản trong ba tạp chí này giúp nhà khoa học xác lập uy tín khoa học, đồng thời giúp họ nâng cao năng lực nghiên cứu. - Ba tạp chí là kênh giao tiếp học thuật của cộng đồng nghiên cứu khoa học ngành kinh tế.

- Chuẩn mực và chất lượng khoa học của các bài báo đều được đảm bảo thông qua quy trình phản biện kín bởi các nhà khoa học có uy tín, các chuyên gia kinh tế đầu ngành ở Việt Nam và trên thế giới. (iii) Khả năng tiếp cận Ba tạp chí Tạp chí Kinh tế và Kinh doanh, Tạp chí Kinh tế và Phát triển, và Tạp chí Khoa học Thương mại đều có thể truy cập tại các website của tạp chí; vì vậy, bản điện tử của các bài báo có thể dễ dàng truy cập trực tuyến. Cụ thể, các đường link để tiếp cận và tải các bài báo từ ba tạp chí như sau: 1) Tạp chí Kinh tế và Kinh doanh: https://js.vn/EAB/issue/view/589 2) Tạp chí Kinh tế và Phát triển: http://ktpt.php/jed/issue/archive 20 3) Tạp chí Khoa học Thương mại: http://tckhtm.vn/vi/cac-so-tap-chi/ Việc đối chiếu khối liệu ở cả hai ngôn ngữ đều đảm bảo năm nguyên tắc trong quá trình đối chiếu ngôn ngữ (Bùi Mạnh Hùng, 2008 [14]) gồm: - Nguyên tắc 1: cấu trúc thể loại diễn ngôn ở khối liệu Tiếng Anh và tiếng Việt được miêu tả đầy đủ và chính xác trước khi tiến hành đối chiếu để rút ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa chúng. - Nguyên tắc 2: việc đối chiếu không chỉ tập trung vào cấu trúc thể loại diễn ngôn của bài báo mà được đặt vào trong hệ thống thể loại diễn ngôn bài báo khoa học.

- Nguyên tắc 3: cấu trúc thể loại diễn ngôn được đối chiếu không chỉ trong hệ thống ngôn ngữ mà còn trong hoạt động giao tiếp của cộng đồng học thuật. - Nguyên tắc 4: đảm bảo tính nhất quán trong việc áp dụng các khái niệm và khung lí thuyết để miêu tả cấu trúc thể loại diễn ngôn trong khối liệu hai ngôn ngữ. - Nguyên tắc 5: người đối chiếu có năng lực song ngữ nên phần nào nắm rõ các đặc điểm văn hóa, bối cảnh lịch sử, xã hội của cộng đồng người nói tiếng Anh và tiếng Việt. Khối liệu tiếng Anh và tiếng Việt được lựa chọn trong các số tạp chí xuất bản từ năm 2017 đến năm 2021; mỗi năm chúng tôi sử dụng trung bình từ 3-5 bài báo trong mỗi tạp chí.

Các bài báo tiếng Anh được đánh mã số theo quy tắc từ 1 đến 60, tức là bài 1 sẽ được gắn mã là BTA1 (Bài báo tiếng Anh 1) cho đến bài báo thứ 60 có mã là BTA60 (Bài báo tiếng Anh 60). Tương tự, các bài báo tiếng Việt được đánh mã từ BTV1 (Bài báo tiếng Việt 1) cho đến bài báo thứ 60 có mã là BTV60 (Bài báo tiếng Việt 60). Quy trình phân tích khối liệu Luận án sử dụng phương pháp phân tích thể loại (genre analysis) - một cách tiếp cận thuộc phương pháp phân tích diễn ngôn để phân tích ngữ liệu.